حجم کنونی ابنیه‌ای که بدنه صنایع زیربنایی، مادر و تولیدی ایران را در خود جای داده‌اند، بالغ بر میلیون‌ها متر مکعب فضای ساخته شده می‌شود. به استثنای بخش کوچکی از آن که بر اساس اصول و مبانی قابل قبول و روزآمد فنی به‌طور اعم و معماری به‌طور اخص بنا شده است، بخش اعظم آن را یا ابنیه کهنه، فرسوده و از رده خارج قدیمی تشکیل می‌دهند یا اصولا به ساده‌ترین شکل و کم هزینه‌ترین مصالح ساختمانی
سرهم بندی شده‌اند؛ ابنیه از رده خارج صنایع قدیمی ایران نه تنها از لحاظ ساختمانی، بلکه از لحاظ فناوری و ماشین‌آلات نیز کهنه و قدیمی‌اند و نیاز به نوسازی یا حتی دوباره‌‌سازی گسترده دارند. صنایع نساجی نمونه بسیار روشنی از اینگونه صنایع به شمار می‌آیند. بدیهی است، رسیدن به صنعتی پیشرفته و روزآمد که بتواند ضمن تأمین نیازهای به سرعت فزاینده بازار ملی، ورودی موفق و پایدار به بازارهای جهانی داشته باشد بدون تامین استانداردهایی که در آن جنبه‌های زیست محیطی، مطالبات نیروی کار و مدیریتی و حداکثر بهره‌وری رعایت شده باشد، ممکن نخواهد بود و این امری است که برخوردی مسؤولانه و دورانديشانه را طلب می‌کند. بدین ترتیب می‌توان ابعاد مشروحه زیر را به‌عنوان «پیش درآمدی بر معماری برای صنایع در ایران» بیان کرد.
1- معماری صنایع دارای ابعاد تخصصی، حرفه‌ای و آموزشی ویژه خود است. پاسخ‌های معمارانه متناسب با نیازهای در حال گسترش این رشته نیازمند پیشرفت و ارتقای روش‌شناسی، دانش، تجربیات فنی، روانشناسی کار، جامعه‌شناسی تولید، بهداشت محیط، امنیت حرفه‌ای و به‌طور کلی علوم رفتاری است.
2- با رشد شتابان، گسترش و پیچیدگی
روز افزون عرصه‌های علمی و توسعه فناوری‌ها و تنوع فرآیند‌های تولیدی، روز به روز بر تنوع و پیچیدگی طراحی و اجرای اینگونه ابنیه افزوده می‌شود. به علاوه مطالبات اجتماعی عوامل انسانی تولید اعم از مدیران، کارگران، کارمندان، مهندسان، صنعتگران، فرهنگ و سلیقه عمومی در این زمینه مرتب در حال افزایش است.
3- به سبب نیاز کشور به صنایع و کارخانجات پیشرفته و مدرن و غنی بودن سرزمین ما از لحاظ منابع اولیه، ناگزیر حرکت بخش طراحی بویژه معماری به‌عنوان آغازکننده طرح‌ها به سمت صنعت اجتناب‌ناپذیر خواهد بود. پس هرگونه سرمایه‌گذاری بیشتر حول تربیت معماران صنعتی و اهمیت دادن به نقش آنها، کشور را در آینده از پشتوانه محکمی در حیطه یکی از نیازهای حتمی آن برخوردار خواهد کرد.
4- اولیای امور و مجریان پروژه‌های بزرگ و کوچک در کشور، حضور معماری را از ابتدای پروژه باید جدی تلقی کنند تا هر پروژه در جای خود یک اثر پر معنا و دارای مفاهیم ارزشمند فرهنگ غنی ایران باشد. اگر در معماری صنعت، عناصر بجا و با تفکر انتخاب شوند، حتی بحث فرهنگ ملی را می‌توان با به‌کارگیری عناصری که متذکر هویت ما باشند، مطرح کرد.
5- باید اقدامات گسترده‌ای برای تبدیل به احسن و روزآمد کردن و گسترش توده عظیم ساختمان صنایع کوچک و متوسط که در چند دهه اخیر با توسل به کم هزینه‌ترین و ساده‌ترین وسایل و مصالح احداث شده و اغلب فاقد حداقل استانداردهای مورد نیاز هستند به عمل آید و بازسازی و نوسازی ابنیه صنایع قدیمی و فرسوده (اعم از دولتی و خصوصی) مورد توجه قرار گیرد.
6- تقویت و ایجاد نهادها و موسسات تحقیقاتی برای بررسی چونی و چندی مشکلات مربوط و همچنین تدوین استانداردهای ملی، محلی، موضوعی و بخشی مربوط به ابنیه صنعتی، می‌تواند راهگشا باشد. به علاوه بازنگری و روزآمد کردن قوانین و مقررات ناظر بر ساخت و سازهای ساختمانی در بخش صنایع (زیربنایی، مادر و تولید کالایی) بشدت مورد نیاز است.
7- وظایف معمار صنایع فراتر از طراحی سایت و ساختمان‌ها با کاربری‌های گوناگون است و نقش حساس این معماران ایجاب می‌کند که در ارائه هر پیشنهاد و طرح، پیش نیازهایی را فراهم آورده باشند. شناخت و زندگی در محیط‌های صنعتی و کارگری و درک مستقیم روح و مفاهیم رایج در آنها، طراحی متناسب با ویژگی هر صنعت و فضاهای مرتبط با آن و کنترل و ایجاد نسبت‌های متعادل بصری، از جمله پیش نیازهای ضروری برای دستیابی به یک طرح مناسب صنعتی است.
8- فرهنگ تولید و توسعه و آموزش حین کار در فضای تولیدی، میدان خوبی برای رشد دارد. به‌علاوه واحد تولیدی مرزهای فضایی ـ طبقاتی را بطور موقت (در مکان و زمان) به‌طور مقطعی در هم می‌ریزد و فضایی فراهم می‌آورد که عوامل انسانی تولید از طبقات گوناگون (فرودست و فرادست و میانی) در یک فرآیند تولیدی با هدفی مشترک گرد هم می‌آیند و رابطه‌ای ارگانیک بین آنها برقرار می‌شود. معماری خوب صنعتی می‌تواند کمک بزرگی به ارتقای روابط انسانی در این سطح کند.
9- برنامه‌های آموزش عالی در زمینه معماری صنایع باید گسترش یابد و اگر نمی‌توان آن را به‌صورت رشته مستقل در درون ساختار دانشکده‌های معماری شکل داد، این قابلیت را دارد که به‌عنوان یک گزینه مستقل با دروس ویژه خود در دوره کارشناسی ارشد تلقی شود. به‌علاوه تشویق، ترغیب و هدایت دانشجویان کارشناسی ارشد و دکترای رشته معماری،
جامعه شناسی و… برای پرداختن به موضوعات و مشکلات مبتلا به صنعت می‌توان این مقوله را به طرزی مناسب در سطوح عالی آموزشی هدایت کرد.
* مدیر عامل و رئیس هیات مدیره
انجمن مفاخر معماری ایران چالش‌های معماری صنایع در ایران
حجم کنونی ابنیه‌ای که بدنه صنایع زیربنایی، مادر و تولیدی ایران را در خود جای داده‌اند، بالغ بر میلیون‌ها متر مکعب فضای ساخته شده می‌شود. به استثنای بخش کوچکی از آن که بر اساس اصول و مبانی قابل قبول و روزآمد فنی به‌طور اعم و معماری به‌طور اخص بنا شده است، بخش اعظم آن را یا ابنیه کهنه، فرسوده و از رده خارج قدیمی تشکیل می‌دهند یا اصولا به ساده‌ترین شکل و کم هزینه‌ترین مصالح ساختمانی
سرهم بندی شده‌اند؛ ابنیه از رده خارج صنایع قدیمی ایران نه تنها از لحاظ ساختمانی، بلکه از لحاظ فناوری و ماشین‌آلات نیز کهنه و قدیمی‌اند و نیاز به نوسازی یا حتی دوباره‌‌سازی گسترده دارند. صنایع نساجی نمونه بسیار روشنی از اینگونه صنایع به شمار می‌آیند. بدیهی است، رسیدن به صنعتی پیشرفته و روزآمد که بتواند ضمن تأمین نیازهای به سرعت فزاینده بازار ملی، ورودی موفق و پایدار به بازارهای جهانی داشته باشد بدون تامین استانداردهایی که در آن جنبه‌های زیست محیطی، مطالبات نیروی کار و مدیریتی و حداکثر بهره‌وری رعایت شده باشد، ممکن نخواهد بود و این امری است که برخوردی مسؤولانه و دورانديشانه را طلب می‌کند. بدین ترتیب می‌توان ابعاد مشروحه زیر را به‌عنوان «پیش درآمدی بر معماری برای صنایع در ایران» بیان کرد.
1- معماری صنایع دارای ابعاد تخصصی، حرفه‌ای و آموزشی ویژه خود است. پاسخ‌های معمارانه متناسب با نیازهای در حال گسترش این رشته نیازمند پیشرفت و ارتقای روش‌شناسی، دانش، تجربیات فنی، روانشناسی کار، جامعه‌شناسی تولید، بهداشت محیط، امنیت حرفه‌ای و به‌طور کلی علوم رفتاری است.
2- با رشد شتابان، گسترش و پیچیدگی
روز افزون عرصه‌های علمی و توسعه فناوری‌ها و تنوع فرآیند‌های تولیدی، روز به روز بر تنوع و پیچیدگی طراحی و اجرای اینگونه ابنیه افزوده می‌شود. به علاوه مطالبات اجتماعی عوامل انسانی تولید اعم از مدیران، کارگران، کارمندان، مهندسان، صنعتگران، فرهنگ و سلیقه عمومی در این زمینه مرتب در حال افزایش است.
3- به سبب نیاز کشور به صنایع و کارخانجات پیشرفته و مدرن و غنی بودن سرزمین ما از لحاظ منابع اولیه، ناگزیر حرکت بخش طراحی بویژه معماری به‌عنوان آغازکننده طرح‌ها به سمت صنعت اجتناب‌ناپذیر خواهد بود. پس هرگونه سرمایه‌گذاری بیشتر حول تربیت معماران صنعتی و اهمیت دادن به نقش آنها، کشور را در آینده از پشتوانه محکمی در حیطه یکی از نیازهای حتمی آن برخوردار خواهد کرد.
4- اولیای امور و مجریان پروژه‌های بزرگ و کوچک در کشور، حضور معماری را از ابتدای پروژه باید جدی تلقی کنند تا هر پروژه در جای خود یک اثر پر معنا و دارای مفاهیم ارزشمند فرهنگ غنی ایران باشد. اگر در معماری صنعت، عناصر بجا و با تفکر انتخاب شوند، حتی بحث فرهنگ ملی را می‌توان با به‌کارگیری عناصری که متذکر هویت ما باشند، مطرح کرد.
5- باید اقدامات گسترده‌ای برای تبدیل به احسن و روزآمد کردن و گسترش توده عظیم ساختمان صنایع کوچک و متوسط که در چند دهه اخیر با توسل به کم هزینه‌ترین و ساده‌ترین وسایل و مصالح احداث شده و اغلب فاقد حداقل استانداردهای مورد نیاز هستند به عمل آید و بازسازی و نوسازی ابنیه صنایع قدیمی و فرسوده (اعم از دولتی و خصوصی) مورد توجه قرار گیرد.
6- تقویت و ایجاد نهادها و موسسات تحقیقاتی برای بررسی چونی و چندی مشکلات مربوط و همچنین تدوین استانداردهای ملی، محلی، موضوعی و بخشی مربوط به ابنیه صنعتی، می‌تواند راهگشا باشد. به علاوه بازنگری و روزآمد کردن قوانین و مقررات ناظر بر ساخت و سازهای ساختمانی در بخش صنایع (زیربنایی، مادر و تولید کالایی) بشدت مورد نیاز است.
7- وظایف معمار صنایع فراتر از طراحی سایت و ساختمان‌ها با کاربری‌های گوناگون است و نقش حساس این معماران ایجاب می‌کند که در ارائه هر پیشنهاد و طرح، پیش نیازهایی را فراهم آورده باشند. شناخت و زندگی در محیط‌های صنعتی و کارگری و درک مستقیم روح و مفاهیم رایج در آنها، طراحی متناسب با ویژگی هر صنعت و فضاهای مرتبط با آن و کنترل و ایجاد نسبت‌های متعادل بصری، از جمله پیش نیازهای ضروری برای دستیابی به یک طرح مناسب صنعتی است.
8- فرهنگ تولید و توسعه و آموزش حین کار در فضای تولیدی، میدان خوبی برای رشد دارد. به‌علاوه واحد تولیدی مرزهای فضایی ـ طبقاتی را بطور موقت (در مکان و زمان) به‌طور مقطعی در هم می‌ریزد و فضایی فراهم می‌آورد که عوامل انسانی تولید از طبقات گوناگون (فرودست و فرادست و میانی) در یک فرآیند تولیدی با هدفی مشترک گرد هم می‌آیند و رابطه‌ای ارگانیک بین آنها برقرار می‌شود. معماری خوب صنعتی می‌تواند کمک بزرگی به ارتقای روابط انسانی در این سطح کند.
9- برنامه‌های آموزش عالی در زمینه معماری صنایع باید گسترش یابد و اگر نمی‌توان آن را به‌صورت رشته مستقل در درون ساختار دانشکده‌های معماری شکل داد، این قابلیت را دارد که به‌عنوان یک گزینه مستقل با دروس ویژه خود در دوره کارشناسی ارشد تلقی شود. به‌علاوه تشویق، ترغیب و هدایت دانشجویان کارشناسی ارشد و دکترای رشته معماری،
جامعه شناسی و… برای پرداختن به موضوعات و مشکلات مبتلا به صنعت می‌توان این مقوله را به طرزی مناسب در سطوح عالی آموزشی هدایت کرد.
* مدیر عامل و رئیس هیات مدیره
انجمن مفاخر معماری ایران ارسال نظر
پربیننده