در سال‌های اخیر پس از مطرح شدن دوباره اهمیت فضاهای عمومی و ارزش زندگی شهری، «نما» اهمیت دوباره‌ای یافته است. نما در عمل درون ساختمان را از بیرون و فضای خصوصی را از فضای عمومی جدا می‌کند. نما نشان‌دهنده مختصات فرهنگی سازندگان ساختمان است و نشانگر میزان نظم طرح ساختمان، امکانات و ذوق تزئین و
خانه آرایی طراح و مالک است و در واقع صورت ساختمان و بهترین بیان حالتی است که فرد طراح یا مالک از خود در برابر بیرون دارد. نماهای داخل ساختمان بیشتر جنبه خصوصی دارند، نماهایی که به سمت کوچه و بافت شهر باز می‌شوند، جنبه عمومی‌تر دارند. ظاهر ساختمان تاثیر عمیقی در مجموعه شهری و هویت آن دارد که این تاثیر بیش از همه در بدنه خیابان ها، محله‌ها و واحدهای شهری نمود پیدا می‌کند. برای همین است که متخصصان و کارشناسان معتقدند اگر نمای یک ساختمان، بدون در نظر گرفتن نمای دیگر ساختمان‌ها طراحی و اجرا شود، همگونی نمای شهری در کلیت از بین می‌رود. شاید به همین دلیل است که امروز در شهرهای ما زبان مشترکی بین نماها وجود ندارد. چرا که مصالح و نوع اجرای نمای هر ساختمان با سبک دلخواه و شخصی سازنده آن پدید آمده و رویکردی کلی‌گرا را برنمی‌تابد. به عقیده مدیرکل معماری و ساختمان شهرسازی شهرداری تهران: «تهران سالیان متمادی به دلیل خود محوری برخی طراحان و اعمال سلایق شخصی سازندگان و مالکان و همچنین نگرش‌ها و سیاست‌های مقطعی، بسیار مغشوش و آزاردهنده شده است و نمیتوان انتظار داشت منظرشهر ناگهان متحول شود».
با این همه جالب است که برای مساله‌ای به این مهمی کمترین قانون‌های بازدارنده وجود دارند. به عنوان مثال، اگرچه سازمان زیباسازی شهر تهران همه تلاشش را برای آراستن شهر، بویژه در بدنه بیرونی ساختمان‌ها انجام می‌دهد و گاه با پیشنهادهای جالبی مالکان را بر آن می‌دارد که «دستی بر سر و روی خانه خود بکشند» اما در این میان پای قوانین حسابی لنگ می‌زند. «عباس اخلاصی» با اشاره به نبود نظامی هدایتگر برای نظارت و کنترل طرح‌های ساختمانی سطح شهر می‌گوید: «از طرف دیگر عدم حضور طراحان در زمان اجرا و تسلط مالکان و سازندگان در اعمال سلایق شخصی و نبود نظامی هدایتگر برای نظارت و کنترل طرح ها، این ناهماهنگی را تشدید کرده و عاملی برای حذف کیفیت گذشته شهر و به وجود آمدن چهره‌ای آزاردهنده شده است».
حالا بد نیست به بررسی نقش سازه‌های سنتی در هویت شهری و عاری بودن شهرهای ایران از این سازه‌ها پرداخت:
1 -کلانشهرهای ایران و سازه‌های شهری آن را در دهه اخیر می‌توان سازه‌هایی «بدون هویت» نامید از آن جهت که این سازه‌ها نه تنها «مدرن» نیستند بلکه هیچ اثری از «سنت» نیز در شکل و نمای آنها دیده نمی‌شود. این سازه‌ها برپایه جهت‌گیری‌هایی ساخته شده‌اند که در تلاش است به کلانشهرهای ایران ظاهری مدرن ببخشد، اما نه تنها این کلانشهرها مدرن نشده‌اند بلکه از وجه سنتی دلپذیر خود نیز تهی گشته‌اند. تهی شدن شهر از سنت، تهی شدن حافظه اجتماعی از هویت است. هیچ کلانشهری را نمیتوان در کشورهای توسعه‌یافته پیدا کردکه سازه‌های آن عاری از وجوه «هویت ملی» و سنت‌های اجتماعی باشد.
«پاریس» نمونه اعلای این امر است، هنوز در متن این شهر سازه‌هایی وجود دارد که «انقلاب کبیر فرانسه» را یادآوری می‌کند و هنوز خیابان «شانزه‌لیزه» و محله «سن ژرمن» از نمادهای سنتی مرتبط با خصایص ملی بهره مي‌برند.
2 - فرهنگ ایران آمیخته‌ای از خصایص ملی ـ اسلامی است. درست است که در شهرهای ایران، نمادهای مذهبی جزءلاینفک طرح‌های زیباسازی شهر محسوب می‌شوند، لیکن بهره‌گیری از این نمادها هنوز نتوانسته است یک سمت و سوی علمی و اجتماعی به خود بگیرد. استفاده از نقاشی‌های مذهبی بر روی دیوارها در بیشترین حالت یک «تبلیغ مذهبی» را نشان می‌دهد و نمی‌تواند به حضور بی‌انفصال «هویت دینی» در ذهنیت شهرنشینان منجر شود، چه؛ کارکرد اجتماعی یک سازه شهری باید معطوف به تقویت «همبستگی اجتماعی» در شهر باشد.
3 - نمای ظاهری شهرها را باید به نوعی کالبد فرهنگی هر شهر محسوب کرد. هر تازه واردی که به شهری وارد می‌شود در نگاه اول با تدقیق در شکل و نمای شهر، تلاش می‌کند اوضاع فرهنگی آن شهر را مورد سنجش قرار دهد. بنابراین شهری که از وجوه فرهنگی خود در ظاهرآرایی خود بهره‌ای نگرفته باشد، «شهر بی‌فرهنگ» محسوب می‌شود، چه؛ از منظر هر انسان صاحبنظری فرهنگ اگر یک صبغه پراتیک نیابد، فرهنگی ابتر و ناکارآ محسوب می‌شود. به بیانی دیگر سازه‌های شهری، ما به ازای بیرونی و آشکار فرهنگ غالب و ایدئولوژیك هر شهر محسوب می‌شود. از دید جامعه‌شناسی شهری، «لوونتال» عقیده دارد که شهر دارای کیفیت نمادینی است که در هر عصر محیط خود را شکل می‌دهد و منعکس‌کننده هنجار اجتماعی همان عصر است.
حال پرسشی که در اینجا مطرح می‌شود آن است که کلانشهرهای ایران و مدیریت شهری آنان تا چه حد به این اصول توجه نشان داده‌اند؟ آیا غیر از آن است که «کپی کردن ناقص» از شیوه‌های مدرن شهرسازی و تاکید بر سنت‌هایی که دیگر کارآیی اجتماعی ندارند، به جای تکیه بر اصول مدرن شهرسازی و توجه به سنت‌های پویای جامعه، کنش غیرمنطقی مدیریت شهری و نهادهای خصوصی مرتبط با سازه‌های شهری بوده است. واکاوی دغدغه‌های علمی در نماهای شهری
در سال‌های اخیر پس از مطرح شدن دوباره اهمیت فضاهای عمومی و ارزش زندگی شهری، «نما» اهمیت دوباره‌ای یافته است. نما در عمل درون ساختمان را از بیرون و فضای خصوصی را از فضای عمومی جدا می‌کند. نما نشان‌دهنده مختصات فرهنگی سازندگان ساختمان است و نشانگر میزان نظم طرح ساختمان، امکانات و ذوق تزئین و
خانه آرایی طراح و مالک است و در واقع صورت ساختمان و بهترین بیان حالتی است که فرد طراح یا مالک از خود در برابر بیرون دارد. نماهای داخل ساختمان بیشتر جنبه خصوصی دارند، نماهایی که به سمت کوچه و بافت شهر باز می‌شوند، جنبه عمومی‌تر دارند. ظاهر ساختمان تاثیر عمیقی در مجموعه شهری و هویت آن دارد که این تاثیر بیش از همه در بدنه خیابان ها، محله‌ها و واحدهای شهری نمود پیدا می‌کند. برای همین است که متخصصان و کارشناسان معتقدند اگر نمای یک ساختمان، بدون در نظر گرفتن نمای دیگر ساختمان‌ها طراحی و اجرا شود، همگونی نمای شهری در کلیت از بین می‌رود. شاید به همین دلیل است که امروز در شهرهای ما زبان مشترکی بین نماها وجود ندارد. چرا که مصالح و نوع اجرای نمای هر ساختمان با سبک دلخواه و شخصی سازنده آن پدید آمده و رویکردی کلی‌گرا را برنمی‌تابد. به عقیده مدیرکل معماری و ساختمان شهرسازی شهرداری تهران: «تهران سالیان متمادی به دلیل خود محوری برخی طراحان و اعمال سلایق شخصی سازندگان و مالکان و همچنین نگرش‌ها و سیاست‌های مقطعی، بسیار مغشوش و آزاردهنده شده است و نمیتوان انتظار داشت منظرشهر ناگهان متحول شود».
با این همه جالب است که برای مساله‌ای به این مهمی کمترین قانون‌های بازدارنده وجود دارند. به عنوان مثال، اگرچه سازمان زیباسازی شهر تهران همه تلاشش را برای آراستن شهر، بویژه در بدنه بیرونی ساختمان‌ها انجام می‌دهد و گاه با پیشنهادهای جالبی مالکان را بر آن می‌دارد که «دستی بر سر و روی خانه خود بکشند» اما در این میان پای قوانین حسابی لنگ می‌زند. «عباس اخلاصی» با اشاره به نبود نظامی هدایتگر برای نظارت و کنترل طرح‌های ساختمانی سطح شهر می‌گوید: «از طرف دیگر عدم حضور طراحان در زمان اجرا و تسلط مالکان و سازندگان در اعمال سلایق شخصی و نبود نظامی هدایتگر برای نظارت و کنترل طرح ها، این ناهماهنگی را تشدید کرده و عاملی برای حذف کیفیت گذشته شهر و به وجود آمدن چهره‌ای آزاردهنده شده است».
حالا بد نیست به بررسی نقش سازه‌های سنتی در هویت شهری و عاری بودن شهرهای ایران از این سازه‌ها پرداخت:
1 -کلانشهرهای ایران و سازه‌های شهری آن را در دهه اخیر می‌توان سازه‌هایی «بدون هویت» نامید از آن جهت که این سازه‌ها نه تنها «مدرن» نیستند بلکه هیچ اثری از «سنت» نیز در شکل و نمای آنها دیده نمی‌شود. این سازه‌ها برپایه جهت‌گیری‌هایی ساخته شده‌اند که در تلاش است به کلانشهرهای ایران ظاهری مدرن ببخشد، اما نه تنها این کلانشهرها مدرن نشده‌اند بلکه از وجه سنتی دلپذیر خود نیز تهی گشته‌اند. تهی شدن شهر از سنت، تهی شدن حافظه اجتماعی از هویت است. هیچ کلانشهری را نمیتوان در کشورهای توسعه‌یافته پیدا کردکه سازه‌های آن عاری از وجوه «هویت ملی» و سنت‌های اجتماعی باشد.
«پاریس» نمونه اعلای این امر است، هنوز در متن این شهر سازه‌هایی وجود دارد که «انقلاب کبیر فرانسه» را یادآوری می‌کند و هنوز خیابان «شانزه‌لیزه» و محله «سن ژرمن» از نمادهای سنتی مرتبط با خصایص ملی بهره مي‌برند.
2 - فرهنگ ایران آمیخته‌ای از خصایص ملی ـ اسلامی است. درست است که در شهرهای ایران، نمادهای مذهبی جزءلاینفک طرح‌های زیباسازی شهر محسوب می‌شوند، لیکن بهره‌گیری از این نمادها هنوز نتوانسته است یک سمت و سوی علمی و اجتماعی به خود بگیرد. استفاده از نقاشی‌های مذهبی بر روی دیوارها در بیشترین حالت یک «تبلیغ مذهبی» را نشان می‌دهد و نمی‌تواند به حضور بی‌انفصال «هویت دینی» در ذهنیت شهرنشینان منجر شود، چه؛ کارکرد اجتماعی یک سازه شهری باید معطوف به تقویت «همبستگی اجتماعی» در شهر باشد.
3 - نمای ظاهری شهرها را باید به نوعی کالبد فرهنگی هر شهر محسوب کرد. هر تازه واردی که به شهری وارد می‌شود در نگاه اول با تدقیق در شکل و نمای شهر، تلاش می‌کند اوضاع فرهنگی آن شهر را مورد سنجش قرار دهد. بنابراین شهری که از وجوه فرهنگی خود در ظاهرآرایی خود بهره‌ای نگرفته باشد، «شهر بی‌فرهنگ» محسوب می‌شود، چه؛ از منظر هر انسان صاحبنظری فرهنگ اگر یک صبغه پراتیک نیابد، فرهنگی ابتر و ناکارآ محسوب می‌شود. به بیانی دیگر سازه‌های شهری، ما به ازای بیرونی و آشکار فرهنگ غالب و ایدئولوژیك هر شهر محسوب می‌شود. از دید جامعه‌شناسی شهری، «لوونتال» عقیده دارد که شهر دارای کیفیت نمادینی است که در هر عصر محیط خود را شکل می‌دهد و منعکس‌کننده هنجار اجتماعی همان عصر است.
حال پرسشی که در اینجا مطرح می‌شود آن است که کلانشهرهای ایران و مدیریت شهری آنان تا چه حد به این اصول توجه نشان داده‌اند؟ آیا غیر از آن است که «کپی کردن ناقص» از شیوه‌های مدرن شهرسازی و تاکید بر سنت‌هایی که دیگر کارآیی اجتماعی ندارند، به جای تکیه بر اصول مدرن شهرسازی و توجه به سنت‌های پویای جامعه، کنش غیرمنطقی مدیریت شهری و نهادهای خصوصی مرتبط با سازه‌های شهری بوده است. ارسال نظر
پربیننده