نخستین سؤالی که مایلم از شما بپرسم این است که چرا در بیشتر فیلم‌های شما فقر دیده می‌شود؟
اتفاقا خیلی‌ها این مسأله را به من گفته‌اند؛ اینکه در فیلم‌هایم سیاه‌نگاری می‌کنم. یادم هست زمانی که مدرسه می‌رفتم در ایام نوروز از طرف مدرسه پاکتی به والدینم می‌دادند که در آن پول بگذارند، آن هم برای کمک به مدرسه. والدین بچه‌ها هم به اندازه وسعشان داخل پاکت پول می‌گذاشتند. یادم هست لباس بچه‌های بی‌بضاعت خاکستری بود و من که از قشر متوسط جامعه بودم همیشه دوست داشتم این رنگ لباس را به تن کنم. پدرم خیلی مخالفت می‌کرد، ولی من در این‌باره مبارزه کردم چون می‌خواستم با بچه‌های بی‌بضاعت همرنگ باشم. حتی چندبار چون نمی‌توانستم لباس خاکستری بپوشم، لباس‌های خودم را با تیغ پاره کردم تا بچه‌های فقیر فکر کنند که من هم مثل آنها هستم. به هر حال من از کودکی دوست داشتم با فقرا زندگی کنم و این قشر از جامعه را خیلی خوب می‌شناختم.
فکر می‌کنید این نگاه نشأت گرفته از چیست؟
زمانی که کودک بودم مادرم درباره حضرت علی(ع) خیلی با من صحبت می‌کرد و ایشان همیشه برای من یک اسطوره بودند و شاید این نگاه هم نشأت گرفته از همین موضوع باشد.
سوژه فیلم‌هایتان را چطور انتخاب می‌کنید؟
بیشتر آنها را از میان چندین موضوع انتخاب می‌کنم مثلا درباره زندگی یک آبدارچی روزنامه، اینکه به‌خاطر اشتباه یک نفر همه کارکنان یک روزنامه معلق می‌شوند. خب او چگونه باید جواب خانواده‌اش را بدهد. همین موضوع یک قصه برای شکل‌گیری فیلمم می‌تواند باشد یا حتی گاهی اوقات شخصیت‌هایی را در ذهنم می‌سازم که ممکن است وجود خارجی نداشته باشند.
فکر ساخت برنامه «سفر» چطور به ذهنتان رسید؟
سال‌ها پیش وقتی از ایران خارج شدم فضای خارج از ایران خیلی برایم جذاب بود و گاهی بعضی از این مناظر به قدری زیبا بودند که یکدفعه دلم می‌گرفت.
چرا؟
چون من یک آدم کاملا خاص هستم. یکدفعه دیدید در اوج خنده و شادی می‌روم یک گوشه می‌نشینم و گریه می‌کنم و نمی‌توانم بگویم که چرا گریه می‌کنم. به هر حال فکر کردم چون من این امکان را ندارم که همه جوانان کشورم را با خودم به این سفر‌ها ببرم تا این زیبایی‌ها را ببینند، تصمیم گرفتم این برنامه را بسازم تا جوانان از طریق دوربین و روایت من با کشور‌های دیگر دنیا آشنا شوند.
در مجموعه «سفر» شما به نکات خیلی ریز هم دقت نظر داشته‌اید.
بله، درست است. مثلا نشان داده‌ام یک نفر که برای نخستین‌بار از ایران خارج می‌شود در فرودگاه چه باید بکند.
در یکی از اپیزود‌های این برنامه به «والنتینر‌ها» اشاره داشتید، این افراد چه کسانی هستند؟
والنتینر‌ها افرادی هستند که قبل از برگزاری جشنواره‌های فیلم می‌آیند و به صورت رایگان ثبت‌نام می‌کنند تا در جشنواره راهنمای بازیگران و کارگردان‌ها باشند که این مسأله مزایای زیادی دارد. مثل اینکه آنها مدتی با ستارگان سینمای دنیا زندگی می‌کنند و میهماندار آنها می‌شوند و مهم‌تر از همه اینکه به آنها شخصیت ویژه‌ای می‌بخشد.
در آن زمان فکر نمی‌کردید که شاید تلویزیون از پخش اینگونه موارد خودداری کند؟
چرا، اتفاقا خیلی شک داشتم ولی بالاخره این کار را کردم. متأسفانه در تلویزیون حذفیات و دخل و تصرف زیادی وجود دارد. مثلا من نمی‌توانم در برنامه‌ام صرفاً به موضوع زن بپردازم و درباره آزادی‌های او حرف بزنم.
در فیلم‌هایتان بیشتر به چه نوع تکنیکی اهمیت می‌دهید و برای آن ارزش قائل هستید؟
بیشتر به حس و دکوپاژ اهمیت می‌دهم. مثلا برای گرفتن یک صحنه درگیری، واقعا دو نفر را به دعوا می‌اندازم و بعد فیلم می‌گیرم. من خوشحالم که می‌گویند تو یک مستندساز هستی. من دوست دارم جوری کار کنم که همه چیز قابل باور باشد. یادم هست که یک منتقد فرانسوی درباره فیلم «گل یا پوچ» نوشت فیلم شما یک سوررئال قابل باور بود! در صورتی که سوررئال هیچ‌وقت قابل باور نمی‌شود.
اساسا دغدغه سفر از چه زمانی با شما همراه بود؟
سفر برای من یک مسأله فطری است. از کودکی از وضعیت موجود در زندگی‌ام ناراضی بودم. همیشه مجبور بودم بروم مکتبخانه در صورتی که دوست داشتم به جایی بروم که نمی‌دانستم کجاست. وقتی برای نخستین‌بار به سوییس رفتم، مناظر آنجا خیلی برایم آشنا بود چون در ذهنم و در ایام کودکی آن مناظر را دیده بودم. به هر حال من سفر کردن را دوست دارم چون می‌توانم به واسطه آن از واقعیت فرار کنم.
در ابتدای مصاحبه شما به یک مسأله اشاره کردید که برایم جالب بود و آن این بود که گفتید مدت‌ها از هرگونه رسانه‌ای دوری کرده‌اید.
بله، درست است. 15 سال است که نه روزنامه می‌خوانم و نه رادیو گوش می‌کنم. این مسأله آرامش زیادی به آدم می‌بخشد و باعث می‌شود از مشکلات هم دور شویم. به هر حال من یا پاریس هستم یا ژاپن یا بیابان!
از قدیم گفته‌اند که برای سفر کردن دلیل قانع‌کننده‌ای باید وجود داشته باشد، شما این مثل را قبول دارید؟
بله، چون اساسا هر حرکتی دلیلی می‌خواهد. به نظر من حتی سفر باعث دوری یا غربت هم نمی‌شود، سفر یعنی کشف و شهود، سفر به آدم‌ها این امکان را می‌دهد تا اطرافشان را بهتر بشناسند و به چیز‌های جدیدی برسند و دیدشان بازتر شود.
چرا فکر می‌کنید همه اینها متعلق به شماست؟
ببینید، من خدا را جسمانی ندیدم بلکه او را حس کردم و یکی از صمیمی‌ترین دوستانم است. او از رگ گردن هم به من نزدیک‌تر است. یادم هست وقتی 9 ساله بودم چاهی بزرگ در باغچه خانه پدربزرگم کنده بودم و داخل آن می‌رفتم و با خدا حرف می‌زدم و تصور می‌کردم آنجا فقط خودم هستم و خدا. به هرحال داستان از اینجا شروع شد. یک بار خدا به من چیزی گفت که وقتی بزرگ شدم آن را به خوبی دریافت کردم و آن این بود که فرمود: «من تمام این کائنات را برای تو آفریدم.» برای همین هم سفر شد همه چیز زندگی من. به هر حال نگاه من به این دنیا یک نگاه جهانی است و باید به همین دلیل به کره ماه هم بروم!
خودتان را چقدر کشف کرده‌اید؟
تا حد زیادی کشف کرده‌ام اما هنوز راه بسیاری دارم.
زندگی چقدر شبیه سفر کردن است؟
اصلا نقش زندگی سفر است و برای همین هم هیچ‌گاه متوقف نمی‌شود.
آیا رنج زندگی هم در سفر وجود دارد؟
به نظر من انسان زمانی که عاشق می‌شود همه چیز برای او زیبا می‌شود بنابراین رنج کشیدن برای آدم عاشق زیباست و نه دردناک. ما از جانب خدا آمده‌ایم و به سوی او هم برمی‌گردیم پس همه چیز زیباست.
آقای جلیلی! اکثر فیلم‌های شما در ایران پخش نشده‌اند، با این حال چه انگیزه‌ای موجب می‌شود که مجددا به سراغ فیلمسازی بروید؟
ببینید، من تا به حال 10 فیلم مذهبی با هزینه خودم ساخته‌ام و هر جا هم که سخنرانی کرده‌ام حرف مذهبی زده‌ام، نه سیاسی. درست است که فیلم‌هایم اکران نشده ولی آنها را برای دل خودم ساخته‌ام، اوایل فیلم می‌ساختم که مشهور شوم اما نگذاشتند. بعد فیلم ساختم که بگویم من هم فیلمسازم، باز نگذاشتند و بعد فیلم ساختم که باور کنم فیلمسازم. به هر حال ساخت فیلم خودش کافی است.
اما هیچ‌کدام از فیلم‌هایتان تا به حال اکران نشده.
می‌توانم جواب سوالتان را با یک بیت از شعر مولوی پاسخ دهم و آن اینکه:
خنک آن قماربازی که بباخت هرچه بودش
بنمایند هیچش الا هوس قمار دیگر
سفری که هنوز نرفته‌اید...؟
سفر به درون قلب‌های نیازمند. خیلی دوست دارم به مردم کمک کنم؛ علی‌وار.
در این سفرهای اجباری که ظاهرا ناگزیر از انتخاب آن بوده‌اید؛ در تصویربرداری حاشیه‌ها شما موضوعات را انتخاب می‌کردید یا موضوع شما را انتخاب می‌کرد؟
وقتی «رقص خاک» در سینما نمایش داده شد، یک خانم کارگردان گفت من به خاطر این اثر تبریک می‌گویم. گفتم من خالق این اثر نیستم من کاشفم چون اگر من لوکیشن‌ها، آدم‌ها و فضاها را می‌ساختم، می‌توانستید بگویید من خالق آن اثر هستم ولی در حال حاضر بیشتر از یک کاشف نیستم. حالا می‌خواهم بگویم من در این مجموعه مستند تنها به دنبال کشف رفتم. نه من آمده‌ام یک چیز تازه بسازم و نه دیگران چیزی برای من ساختند. گاهی به من خرده می‌گیرند که قبل از فیلمبرداری یک سناریوی دقیق بنویس و بر اساس این یک فیلم بساز اما من به این نوع فیلمسازی عادت ندارم و به نوعی رهاشدگی علاقه‌مندم و بیشتر کارهایم هم ملهم از این واقعیت است.
در مجموعه سفر در نقش راوی حضور دارید. نمی‌شد به جای این حضور از نریشن استفاده می‌کردید تا باعث نشود مجموعه به حالت فصل‌بندی کنونی دربیاید؟
درست است. چون ستون‌بندی کار بر این بود که همه چیز از نگاه دوربین دیده شود و آنچه با تصویر نمی‌شود گفت راوی بگوید. حتی می‌شد به جای من یک نفر دیگر را بگذاریم اما اگر می‌خواستیم یک گوینده در کار استفاده کنیم باید از همان ابتدا یک دست کت و شلوار شیک تنش می‌کردیم در حالی که اکنون این تصویر با لباس توی خانه گرفته شده است. به هر حال مجموعه سفر بیشتر حسی است تا یک برنامه علمی یا حتی مستندگونه.
سفر...؟
کشف و شهود.
و یک جمله یادگاری...
سعی کنید عاشق باشید و عاشقانه زندگی کنید. آدم‌های عاشق ضربه‌پذیرترند اما از زندگی‌شان لذت بیشتری خواهند برد. با ابوالفضل جلیلی به بهانه پخش مستند «سفر» از شبکه 4
در اوج خنده، گریه می‌کنم
نخستین سؤالی که مایلم از شما بپرسم این است که چرا در بیشتر فیلم‌های شما فقر دیده می‌شود؟
اتفاقا خیلی‌ها این مسأله را به من گفته‌اند؛ اینکه در فیلم‌هایم سیاه‌نگاری می‌کنم. یادم هست زمانی که مدرسه می‌رفتم در ایام نوروز از طرف مدرسه پاکتی به والدینم می‌دادند که در آن پول بگذارند، آن هم برای کمک به مدرسه. والدین بچه‌ها هم به اندازه وسعشان داخل پاکت پول می‌گذاشتند. یادم هست لباس بچه‌های بی‌بضاعت خاکستری بود و من که از قشر متوسط جامعه بودم همیشه دوست داشتم این رنگ لباس را به تن کنم. پدرم خیلی مخالفت می‌کرد، ولی من در این‌باره مبارزه کردم چون می‌خواستم با بچه‌های بی‌بضاعت همرنگ باشم. حتی چندبار چون نمی‌توانستم لباس خاکستری بپوشم، لباس‌های خودم را با تیغ پاره کردم تا بچه‌های فقیر فکر کنند که من هم مثل آنها هستم. به هر حال من از کودکی دوست داشتم با فقرا زندگی کنم و این قشر از جامعه را خیلی خوب می‌شناختم.
فکر می‌کنید این نگاه نشأت گرفته از چیست؟
زمانی که کودک بودم مادرم درباره حضرت علی(ع) خیلی با من صحبت می‌کرد و ایشان همیشه برای من یک اسطوره بودند و شاید این نگاه هم نشأت گرفته از همین موضوع باشد.
سوژه فیلم‌هایتان را چطور انتخاب می‌کنید؟
بیشتر آنها را از میان چندین موضوع انتخاب می‌کنم مثلا درباره زندگی یک آبدارچی روزنامه، اینکه به‌خاطر اشتباه یک نفر همه کارکنان یک روزنامه معلق می‌شوند. خب او چگونه باید جواب خانواده‌اش را بدهد. همین موضوع یک قصه برای شکل‌گیری فیلمم می‌تواند باشد یا حتی گاهی اوقات شخصیت‌هایی را در ذهنم می‌سازم که ممکن است وجود خارجی نداشته باشند.
فکر ساخت برنامه «سفر» چطور به ذهنتان رسید؟
سال‌ها پیش وقتی از ایران خارج شدم فضای خارج از ایران خیلی برایم جذاب بود و گاهی بعضی از این مناظر به قدری زیبا بودند که یکدفعه دلم می‌گرفت.
چرا؟
چون من یک آدم کاملا خاص هستم. یکدفعه دیدید در اوج خنده و شادی می‌روم یک گوشه می‌نشینم و گریه می‌کنم و نمی‌توانم بگویم که چرا گریه می‌کنم. به هر حال فکر کردم چون من این امکان را ندارم که همه جوانان کشورم را با خودم به این سفر‌ها ببرم تا این زیبایی‌ها را ببینند، تصمیم گرفتم این برنامه را بسازم تا جوانان از طریق دوربین و روایت من با کشور‌های دیگر دنیا آشنا شوند.
در مجموعه «سفر» شما به نکات خیلی ریز هم دقت نظر داشته‌اید.
بله، درست است. مثلا نشان داده‌ام یک نفر که برای نخستین‌بار از ایران خارج می‌شود در فرودگاه چه باید بکند.
در یکی از اپیزود‌های این برنامه به «والنتینر‌ها» اشاره داشتید، این افراد چه کسانی هستند؟
والنتینر‌ها افرادی هستند که قبل از برگزاری جشنواره‌های فیلم می‌آیند و به صورت رایگان ثبت‌نام می‌کنند تا در جشنواره راهنمای بازیگران و کارگردان‌ها باشند که این مسأله مزایای زیادی دارد. مثل اینکه آنها مدتی با ستارگان سینمای دنیا زندگی می‌کنند و میهماندار آنها می‌شوند و مهم‌تر از همه اینکه به آنها شخصیت ویژه‌ای می‌بخشد.
در آن زمان فکر نمی‌کردید که شاید تلویزیون از پخش اینگونه موارد خودداری کند؟
چرا، اتفاقا خیلی شک داشتم ولی بالاخره این کار را کردم. متأسفانه در تلویزیون حذفیات و دخل و تصرف زیادی وجود دارد. مثلا من نمی‌توانم در برنامه‌ام صرفاً به موضوع زن بپردازم و درباره آزادی‌های او حرف بزنم.
در فیلم‌هایتان بیشتر به چه نوع تکنیکی اهمیت می‌دهید و برای آن ارزش قائل هستید؟
بیشتر به حس و دکوپاژ اهمیت می‌دهم. مثلا برای گرفتن یک صحنه درگیری، واقعا دو نفر را به دعوا می‌اندازم و بعد فیلم می‌گیرم. من خوشحالم که می‌گویند تو یک مستندساز هستی. من دوست دارم جوری کار کنم که همه چیز قابل باور باشد. یادم هست که یک منتقد فرانسوی درباره فیلم «گل یا پوچ» نوشت فیلم شما یک سوررئال قابل باور بود! در صورتی که سوررئال هیچ‌وقت قابل باور نمی‌شود.
اساسا دغدغه سفر از چه زمانی با شما همراه بود؟
سفر برای من یک مسأله فطری است. از کودکی از وضعیت موجود در زندگی‌ام ناراضی بودم. همیشه مجبور بودم بروم مکتبخانه در صورتی که دوست داشتم به جایی بروم که نمی‌دانستم کجاست. وقتی برای نخستین‌بار به سوییس رفتم، مناظر آنجا خیلی برایم آشنا بود چون در ذهنم و در ایام کودکی آن مناظر را دیده بودم. به هر حال من سفر کردن را دوست دارم چون می‌توانم به واسطه آن از واقعیت فرار کنم.
در ابتدای مصاحبه شما به یک مسأله اشاره کردید که برایم جالب بود و آن این بود که گفتید مدت‌ها از هرگونه رسانه‌ای دوری کرده‌اید.
بله، درست است. 15 سال است که نه روزنامه می‌خوانم و نه رادیو گوش می‌کنم. این مسأله آرامش زیادی به آدم می‌بخشد و باعث می‌شود از مشکلات هم دور شویم. به هر حال من یا پاریس هستم یا ژاپن یا بیابان!
از قدیم گفته‌اند که برای سفر کردن دلیل قانع‌کننده‌ای باید وجود داشته باشد، شما این مثل را قبول دارید؟
بله، چون اساسا هر حرکتی دلیلی می‌خواهد. به نظر من حتی سفر باعث دوری یا غربت هم نمی‌شود، سفر یعنی کشف و شهود، سفر به آدم‌ها این امکان را می‌دهد تا اطرافشان را بهتر بشناسند و به چیز‌های جدیدی برسند و دیدشان بازتر شود.
چرا فکر می‌کنید همه اینها متعلق به شماست؟
ببینید، من خدا را جسمانی ندیدم بلکه او را حس کردم و یکی از صمیمی‌ترین دوستانم است. او از رگ گردن هم به من نزدیک‌تر است. یادم هست وقتی 9 ساله بودم چاهی بزرگ در باغچه خانه پدربزرگم کنده بودم و داخل آن می‌رفتم و با خدا حرف می‌زدم و تصور می‌کردم آنجا فقط خودم هستم و خدا. به هرحال داستان از اینجا شروع شد. یک بار خدا به من چیزی گفت که وقتی بزرگ شدم آن را به خوبی دریافت کردم و آن این بود که فرمود: «من تمام این کائنات را برای تو آفریدم.» برای همین هم سفر شد همه چیز زندگی من. به هر حال نگاه من به این دنیا یک نگاه جهانی است و باید به همین دلیل به کره ماه هم بروم!
خودتان را چقدر کشف کرده‌اید؟
تا حد زیادی کشف کرده‌ام اما هنوز راه بسیاری دارم.
زندگی چقدر شبیه سفر کردن است؟
اصلا نقش زندگی سفر است و برای همین هم هیچ‌گاه متوقف نمی‌شود.
آیا رنج زندگی هم در سفر وجود دارد؟
به نظر من انسان زمانی که عاشق می‌شود همه چیز برای او زیبا می‌شود بنابراین رنج کشیدن برای آدم عاشق زیباست و نه دردناک. ما از جانب خدا آمده‌ایم و به سوی او هم برمی‌گردیم پس همه چیز زیباست.
آقای جلیلی! اکثر فیلم‌های شما در ایران پخش نشده‌اند، با این حال چه انگیزه‌ای موجب می‌شود که مجددا به سراغ فیلمسازی بروید؟
ببینید، من تا به حال 10 فیلم مذهبی با هزینه خودم ساخته‌ام و هر جا هم که سخنرانی کرده‌ام حرف مذهبی زده‌ام، نه سیاسی. درست است که فیلم‌هایم اکران نشده ولی آنها را برای دل خودم ساخته‌ام، اوایل فیلم می‌ساختم که مشهور شوم اما نگذاشتند. بعد فیلم ساختم که بگویم من هم فیلمسازم، باز نگذاشتند و بعد فیلم ساختم که باور کنم فیلمسازم. به هر حال ساخت فیلم خودش کافی است.
اما هیچ‌کدام از فیلم‌هایتان تا به حال اکران نشده.
می‌توانم جواب سوالتان را با یک بیت از شعر مولوی پاسخ دهم و آن اینکه:
خنک آن قماربازی که بباخت هرچه بودش
بنمایند هیچش الا هوس قمار دیگر
سفری که هنوز نرفته‌اید...؟
سفر به درون قلب‌های نیازمند. خیلی دوست دارم به مردم کمک کنم؛ علی‌وار.
در این سفرهای اجباری که ظاهرا ناگزیر از انتخاب آن بوده‌اید؛ در تصویربرداری حاشیه‌ها شما موضوعات را انتخاب می‌کردید یا موضوع شما را انتخاب می‌کرد؟
وقتی «رقص خاک» در سینما نمایش داده شد، یک خانم کارگردان گفت من به خاطر این اثر تبریک می‌گویم. گفتم من خالق این اثر نیستم من کاشفم چون اگر من لوکیشن‌ها، آدم‌ها و فضاها را می‌ساختم، می‌توانستید بگویید من خالق آن اثر هستم ولی در حال حاضر بیشتر از یک کاشف نیستم. حالا می‌خواهم بگویم من در این مجموعه مستند تنها به دنبال کشف رفتم. نه من آمده‌ام یک چیز تازه بسازم و نه دیگران چیزی برای من ساختند. گاهی به من خرده می‌گیرند که قبل از فیلمبرداری یک سناریوی دقیق بنویس و بر اساس این یک فیلم بساز اما من به این نوع فیلمسازی عادت ندارم و به نوعی رهاشدگی علاقه‌مندم و بیشتر کارهایم هم ملهم از این واقعیت است.
در مجموعه سفر در نقش راوی حضور دارید. نمی‌شد به جای این حضور از نریشن استفاده می‌کردید تا باعث نشود مجموعه به حالت فصل‌بندی کنونی دربیاید؟
درست است. چون ستون‌بندی کار بر این بود که همه چیز از نگاه دوربین دیده شود و آنچه با تصویر نمی‌شود گفت راوی بگوید. حتی می‌شد به جای من یک نفر دیگر را بگذاریم اما اگر می‌خواستیم یک گوینده در کار استفاده کنیم باید از همان ابتدا یک دست کت و شلوار شیک تنش می‌کردیم در حالی که اکنون این تصویر با لباس توی خانه گرفته شده است. به هر حال مجموعه سفر بیشتر حسی است تا یک برنامه علمی یا حتی مستندگونه.
سفر...؟
کشف و شهود.
و یک جمله یادگاری...
سعی کنید عاشق باشید و عاشقانه زندگی کنید. آدم‌های عاشق ضربه‌پذیرترند اما از زندگی‌شان لذت بیشتری خواهند برد. ارسال نظر
پربیننده