تشدید بحران مزمن و خونین سومالی و افزایش دامنه تهدیدات آن برای امنیت جهانی و منطقه شاخ آفریقا، این کشور را در بدترین وضعیت ممکن قرار داد تا اکنون در قالب کشورهای بی‌ثبات و شکننده (skaky state) و کشورهای ناکارآمد و ورشکسته (failed state) در تعاریف و مفاهیم علوم سیاسی مطرح باشد.
سومالی و مشکلات بغرنج آن در دو دهه اخیر با سیاست منطقه‌ای واشنگتن برخورد و تقاطع داشته و نوساناتی پر از تنش در پی آورده است.
در این 25 سال اخیر آمریکا انواع سناریوها و سیاست‌ها را در قبال سومالی و بحران پیچیده آن آزمود ولی به نتایج دلخواه خود نرسید.
شیوه مداخله مستقیم: واشنگتن در اواخر حکومت بوش(پدر) و اوایل ریاست‌جمهوری کلینتون در سال‌های (1995-1992) تحت پوشش نیروهای سازمان ملل و با شعار «بازگرداندن امید» با ارسال 30 هزار نیروی مسلح، شانس خود را در سواحل مرموز سومالی آزمایش کرد. کشته شدن 18 تفنگدار دریایی، آمریکا را دچار کابوس‌های جاودانه جنگ ویتنام کرد و با شتاب خرگوشی همچون فرار ارتش ترسوی رژیم صهیونیستی از جنوب لبنان(در سال 2000)، با عقب‌نشینی نیروها خود را از باتلاق مهلک موگادیشو رهانید.
مداخله امنیتی و اطلاعاتی: این شیوه پس از انفجار سفارتخانه‌های ایالات متحده در نایروبی و دارالسلام در سال 1998 و تبعات حادثه 11 سپتامبر 2001 توسط سازمان اطلاعاتی سیا و با همکاری متحدان منطقه‌ای اجرا شد. در همین راستا ستاد عملیاتی سیا تحت پوشش دیپلماتیک در سفارت آمریکا در نایروبی استقرار یافت. در این سال‌ها (2006-1998) آمریکا با استفاده از فضای مبارزه با تروریسم سعی داشت افراد و شخصیت‌های سومالی متهم به همکاری با القاعده را دستگیر و با انجام عملیات ربایش، آنها را به آمریکا منتقل سازد.
جنگ‌های نیابتی: آمریکا در سال‌های (2009-2006) این شیوه را جهت مقابله با نیروی بالنده شورای دادگاه‌های اسلامی به کار برد. در مرحله اول واشنگتن نیروهای جنگ‌سالار سومالی را تحت پوشش ائتلاف دموکراسی و مبارزه با تروریسم بسیج و مسلح کرد. سازمان سیا مدیریت و رهبری این عملیات را به عهده داشت. جنگ داخلی و نبرد محلی میان نیروهای دادگاه اسلامی سومالی و ائتلاف دموکراسی و مبارزه با تروریسم از فوریه تا ژوئن 2006 و همچنین سقوط موگادیشو پایتخت سومالی به وسیله نیروهای دادگاه‌های اسلامی ثابت کرد که طراحی و محاسبات سیا غلط از آب درآمده است. در نتیجه میان سیا، پنتاگون و وزارت خارجه آمریکا بر سر این رسوایی، جنگ انتقادی و کشمکش درگرفت و آمریکا به خاطر این شکست ذلیلانه مجبور به ورود در فاز دوم جنگ نیابت شد. برای اجرای نخستین قدم کاخ سفید، ارتش اتیوپی را بسان مهره‌های شطرنج در صحنه سومالی و به بهانه حمایت از دولت موقت ژنرال عبدالله یوسف به حرکت درآورد. ارتش اتیوپی در اواخر 2006 با حمایت نظامی- لجستیکی و اطلاعاتی آمریکا و متحدین منطقه‌ای همچون کنیا قوای دادگاه‌های اسلامی را شکست و بخشی از سومالی از جمله شهر راهبردی آن موگادیشو را تسخیر کرد. نفرت تاریخی مردم سومالی از اتیوپی و وقوع جنگ‌های چریکی از سوی گروه جوانان مجاهدان سومالی (پیروی اندیشه‌های سلفی جهادی) برای ارتش اتیوپی و ماندگاری آن در باتلاق سومالی کار را برای آمریکا بسیار مشکل کرد. خروج ارتش اتیوپی و سقوط دولت موقت عبدالله یوسف همزمان با خروج جمهوریخواهان آمریکا و بوش از دایره قدرت و ورود دموکرات‌ها و اوباما به کاخ سفید بود. برگزیده شدن شیخ شریف شیخ احمد، رهبر سابق دادگاه‌های اسلامی و رهبر ائتلاف آزادی سومالی- جناح جیبوتی به‌عنوان هفتمین رئیس‌جمهوری سومالی(پس از استقلال در سال 1960) معلول چنین فضا و شرایط سیاسی- امنیتی بود.
اوباما از انتخاب شیخ شریف در فوریه 2009 استقبال و قول حمایت به او داد. محافل سیاسی و مذهبی منطقه نیز از شیخ شریف و حکومت او حمایت کردند. هیأت علمای سومالی که اغلب به دربار سعودی وابسته‌اند، اتحادیه علمای جهان اسلامی به رهبری شیخ یوسف قرضاوی (مورد حمایت همه‌جانبه دوحه) و شیوخ الازهر (مورد حمایت قاهره) از شیخ شریف پشتیبانی معنوی و شرعی کرده و مقابله مسلحانه با نیروی نظامی شیخ شریف را دام دانستند. اریتره از انتخاب شیخ شریف و پیروزی معنوی اتیوپی در سومالی خشنود نبود، لذا به نیروهای سلفی جهادی حزب اسلامی به رهبری دکتر عمر ایمان و شیخ طاهر اویس و گروه جوانان مجاهدین سومالی به رهبری شیخ ابومنصور کمک‌های نظامی و لجستیکی کرد و برخلاف قواعد بازی مورد نظر واشنگتن بازی کرد، لذا مورد تحریم و انزوای سیاسی واشنگتن و کشورهای متحد در شاخ آفریقا قرار گرفت.
اهداف سیاست اوباما در قبال سومالی
1- مقابله با القاعده: دستگاه‌های امنیت و اطلاعاتی آمریکا هنوز به طور مستند و موثق نتوانسته‌اند ثابت کنند که گروه‌های سلفی جهادی سومالی از جمله گروه جوانان مجاهدین سومالی روابط ارگانیکی و تشکیلاتی با القاعده و بن‌لادن دارد. تسلط نیروهای جوانان مجاهدین بر بندر استراتژیک کسهایو در جنوب (سومین بندر بزرگ سومالی) برای تحرک نیروهای نظامی آمریکا در منطقه شاخ آفریقا خطرناک است. به نظر استراتژیست‌های واشنگتن شرایط سومالی به عنوان کشوری ناکارآمد، زمینه‌ها را برای حضور نیروهای تروریستی القاعده مهیا می‌کند، علاوه بر آن ایدئولوژی جوانان مجاهدین سومالی با عقاید بن‌لادن و القاعده همسو و همگراست.
2- مقابله با کشورهای یاغی منطقه: حمایت‌های اسمره از نیروهای سلف جهادی علیه دولت شیخ شریف (مورد حمایت آمریکا و اتیوپی)، این کشور را در وضعیت نابسامان سیاسی – امنیتی قرار داده، بنابراین آمریکا به خاطر رفتار اخیر اریتره در قبال دولت شیخ شریف این کشور را در فهرست کشورهای یاغی قرار داده است. اریتره در سیاست منطقه‌ای خود صحنه سومالی را به عنوان عرصه رقابت و نبرد علیه نفوذ اتیوپی در منطقه شاخ آفریقا تعریف کرده است، لذا به‌رغم تحریم‌های بین‌المللی و منطقه‌ای حمایت از مخالفان شیخ شریف را ادامه می‌دهد.
3- سومالیایی‌های آمریکایی: فروپاشی دولت – ملت سومالی که با سقوط دولت ژنرال زیاد باره در اوایل دهه 90 فراهم شد، مشکلات سیاسی – امنیتی فراوانی ایجاد کرد و باعث آوارگی و مهاجرت بیش از دو میلیون نفر شد. هم‌اکنون در آمریکا بیش از یکصد هزار سومالیایی تابعیت آمریکایی دارند و سالانه مبالغ هنگفتی به هموطنان خود حواله می‌کنند. از لحاظ سیاسی این گروه بشدت سیاست آمریکا در قبال حمله همه‌جانبه ارتش اتیوپی جهت اشغال کشورشان در سال‌های (2009-2006) را نکوهش می‌کنند و از واشنگتن می‌خواهند سیاستی عقلایی در قبال کشورشان اتخاذ کند.
4- پدیده دزدی دریایی: پدیده دزدی دریایی در سواحل سومالی و منطقه استراتژیک خلیج عدن و باب‌المندب، بحران سومالی را پیچیده و گستره دامنه آن را پهناور‌تر کرده است. این پدیده امنیت دریانوردی و حمل و نقل کالا را در منطقه بشدت تهدید می‌کند، لذا واشنگتن (گرچه برخی از تحلیلگران معتقدند خود آمریکا حامی این پدیده است)جهت مقابله با این پدیده مداخله خود را در سرزمین سومالی متنوع‌تر ساخته است.
تحرکات اوباما در قبال
بحران سومالی
اوباما جهت مقابله با بحران سومالی در ابعاد مختلف و سطوح متفاوت حرکت می‌کند.
در بعد سیاسی: کاخ سفید درصدد تدوین یک راهبرد تکامل یافته جهت مقابله با بحران سومالی است. شورای امنیت ملی آمریکا نیز سه نهاد را موظف به تهیه چنین راهبردی کرده است. در اندیشه کاخ سفید این موضوع مطرح است که آمریکا نباید تنها روی حکومت موقت شیخ شریف جهت مقابله با گروه‌های سلفی جهادی و القاعده تکیه کند، بلکه بازیگران محلی و منطقه‌ای و قدرت‌های فرامنطقه‌ای را نیز باید جهت مقابله با تروریسم منطقه‌ای بسیج کند.
در بعد نظامی: واشنگتن به تأمین هزینه‌های نیروی حافظ صلح امیهوم (نیروی اتحادیه آفریقا) کمک‌های سالانه کرده و از لحاظ لجستیکی و تجهیزات نظامی نیز از این نیرو و ارتش دولت موقت پشتیبانی می‌کند.
در این راستا در 25 ژوئن 2009 آمریکا 40 تن اسلحه و تجهیزات به نیروهای شیخ شریف تحویل داد. همچنین واشنگتن تعهد کرده هزینه آموزش ارتش دولت موقت را که توسط ترکیه انجام می‌شود، تأمین کند.
در بعد توسعه و انسان‌دوستی: آمریکا یکی از شرکت‌کنندگان در اجلاس بروکسل (که در مورخ 23-22 آوریل 2009 برگزار شد) بوده و تعهد کرد مبلغ 57 میلیون دلار جهت حمایت از سومالی کمک کند. در سرزمین محنت‌کشیده سومالی بیش از 500 هزار آواره، 5/1 میلیون رانده از خانه و کاشانه و 2/3 میلیون نیازمند به کمک‌های انسان‌دوستانه حضور دارند. این جمعیت حدود 43 درصد کل جمعیت این سرزمین بحران‌زده را تشکیل داده و دولت جهت سامان دادن به اوضاع این کشور نیاز به بیش از 10 میلیارد دلار مساعدت جهانی دارد.
در بعد منطقه‌ای: واشنگتن تلاش‌های سیاسی و دیپلماتیکی را جهت اعمال فشار روی اسمره (جهت قطع حمایت از مخالفان دولت موقت) کرده و از کشورهای اتحاد آفریقا و ائتلاف منطقه‌ای ایگاد (سازمان منطقه‌ای شاخ آفریقا) و اهرم‌های سیاسی و امنیتی آن جهت نیل به این هدف استفاده می‌کند. تأملی در منازعات مزمن شاخ آفریقا
اوباما و بحران سومالی
تشدید بحران مزمن و خونین سومالی و افزایش دامنه تهدیدات آن برای امنیت جهانی و منطقه شاخ آفریقا، این کشور را در بدترین وضعیت ممکن قرار داد تا اکنون در قالب کشورهای بی‌ثبات و شکننده (skaky state) و کشورهای ناکارآمد و ورشکسته (failed state) در تعاریف و مفاهیم علوم سیاسی مطرح باشد.
سومالی و مشکلات بغرنج آن در دو دهه اخیر با سیاست منطقه‌ای واشنگتن برخورد و تقاطع داشته و نوساناتی پر از تنش در پی آورده است.
در این 25 سال اخیر آمریکا انواع سناریوها و سیاست‌ها را در قبال سومالی و بحران پیچیده آن آزمود ولی به نتایج دلخواه خود نرسید.
شیوه مداخله مستقیم: واشنگتن در اواخر حکومت بوش(پدر) و اوایل ریاست‌جمهوری کلینتون در سال‌های (1995-1992) تحت پوشش نیروهای سازمان ملل و با شعار «بازگرداندن امید» با ارسال 30 هزار نیروی مسلح، شانس خود را در سواحل مرموز سومالی آزمایش کرد. کشته شدن 18 تفنگدار دریایی، آمریکا را دچار کابوس‌های جاودانه جنگ ویتنام کرد و با شتاب خرگوشی همچون فرار ارتش ترسوی رژیم صهیونیستی از جنوب لبنان(در سال 2000)، با عقب‌نشینی نیروها خود را از باتلاق مهلک موگادیشو رهانید.
مداخله امنیتی و اطلاعاتی: این شیوه پس از انفجار سفارتخانه‌های ایالات متحده در نایروبی و دارالسلام در سال 1998 و تبعات حادثه 11 سپتامبر 2001 توسط سازمان اطلاعاتی سیا و با همکاری متحدان منطقه‌ای اجرا شد. در همین راستا ستاد عملیاتی سیا تحت پوشش دیپلماتیک در سفارت آمریکا در نایروبی استقرار یافت. در این سال‌ها (2006-1998) آمریکا با استفاده از فضای مبارزه با تروریسم سعی داشت افراد و شخصیت‌های سومالی متهم به همکاری با القاعده را دستگیر و با انجام عملیات ربایش، آنها را به آمریکا منتقل سازد.
جنگ‌های نیابتی: آمریکا در سال‌های (2009-2006) این شیوه را جهت مقابله با نیروی بالنده شورای دادگاه‌های اسلامی به کار برد. در مرحله اول واشنگتن نیروهای جنگ‌سالار سومالی را تحت پوشش ائتلاف دموکراسی و مبارزه با تروریسم بسیج و مسلح کرد. سازمان سیا مدیریت و رهبری این عملیات را به عهده داشت. جنگ داخلی و نبرد محلی میان نیروهای دادگاه اسلامی سومالی و ائتلاف دموکراسی و مبارزه با تروریسم از فوریه تا ژوئن 2006 و همچنین سقوط موگادیشو پایتخت سومالی به وسیله نیروهای دادگاه‌های اسلامی ثابت کرد که طراحی و محاسبات سیا غلط از آب درآمده است. در نتیجه میان سیا، پنتاگون و وزارت خارجه آمریکا بر سر این رسوایی، جنگ انتقادی و کشمکش درگرفت و آمریکا به خاطر این شکست ذلیلانه مجبور به ورود در فاز دوم جنگ نیابت شد. برای اجرای نخستین قدم کاخ سفید، ارتش اتیوپی را بسان مهره‌های شطرنج در صحنه سومالی و به بهانه حمایت از دولت موقت ژنرال عبدالله یوسف به حرکت درآورد. ارتش اتیوپی در اواخر 2006 با حمایت نظامی- لجستیکی و اطلاعاتی آمریکا و متحدین منطقه‌ای همچون کنیا قوای دادگاه‌های اسلامی را شکست و بخشی از سومالی از جمله شهر راهبردی آن موگادیشو را تسخیر کرد. نفرت تاریخی مردم سومالی از اتیوپی و وقوع جنگ‌های چریکی از سوی گروه جوانان مجاهدان سومالی (پیروی اندیشه‌های سلفی جهادی) برای ارتش اتیوپی و ماندگاری آن در باتلاق سومالی کار را برای آمریکا بسیار مشکل کرد. خروج ارتش اتیوپی و سقوط دولت موقت عبدالله یوسف همزمان با خروج جمهوریخواهان آمریکا و بوش از دایره قدرت و ورود دموکرات‌ها و اوباما به کاخ سفید بود. برگزیده شدن شیخ شریف شیخ احمد، رهبر سابق دادگاه‌های اسلامی و رهبر ائتلاف آزادی سومالی- جناح جیبوتی به‌عنوان هفتمین رئیس‌جمهوری سومالی(پس از استقلال در سال 1960) معلول چنین فضا و شرایط سیاسی- امنیتی بود.
اوباما از انتخاب شیخ شریف در فوریه 2009 استقبال و قول حمایت به او داد. محافل سیاسی و مذهبی منطقه نیز از شیخ شریف و حکومت او حمایت کردند. هیأت علمای سومالی که اغلب به دربار سعودی وابسته‌اند، اتحادیه علمای جهان اسلامی به رهبری شیخ یوسف قرضاوی (مورد حمایت همه‌جانبه دوحه) و شیوخ الازهر (مورد حمایت قاهره) از شیخ شریف پشتیبانی معنوی و شرعی کرده و مقابله مسلحانه با نیروی نظامی شیخ شریف را دام دانستند. اریتره از انتخاب شیخ شریف و پیروزی معنوی اتیوپی در سومالی خشنود نبود، لذا به نیروهای سلفی جهادی حزب اسلامی به رهبری دکتر عمر ایمان و شیخ طاهر اویس و گروه جوانان مجاهدین سومالی به رهبری شیخ ابومنصور کمک‌های نظامی و لجستیکی کرد و برخلاف قواعد بازی مورد نظر واشنگتن بازی کرد، لذا مورد تحریم و انزوای سیاسی واشنگتن و کشورهای متحد در شاخ آفریقا قرار گرفت.
اهداف سیاست اوباما در قبال سومالی
1- مقابله با القاعده: دستگاه‌های امنیت و اطلاعاتی آمریکا هنوز به طور مستند و موثق نتوانسته‌اند ثابت کنند که گروه‌های سلفی جهادی سومالی از جمله گروه جوانان مجاهدین سومالی روابط ارگانیکی و تشکیلاتی با القاعده و بن‌لادن دارد. تسلط نیروهای جوانان مجاهدین بر بندر استراتژیک کسهایو در جنوب (سومین بندر بزرگ سومالی) برای تحرک نیروهای نظامی آمریکا در منطقه شاخ آفریقا خطرناک است. به نظر استراتژیست‌های واشنگتن شرایط سومالی به عنوان کشوری ناکارآمد، زمینه‌ها را برای حضور نیروهای تروریستی القاعده مهیا می‌کند، علاوه بر آن ایدئولوژی جوانان مجاهدین سومالی با عقاید بن‌لادن و القاعده همسو و همگراست.
2- مقابله با کشورهای یاغی منطقه: حمایت‌های اسمره از نیروهای سلف جهادی علیه دولت شیخ شریف (مورد حمایت آمریکا و اتیوپی)، این کشور را در وضعیت نابسامان سیاسی – امنیتی قرار داده، بنابراین آمریکا به خاطر رفتار اخیر اریتره در قبال دولت شیخ شریف این کشور را در فهرست کشورهای یاغی قرار داده است. اریتره در سیاست منطقه‌ای خود صحنه سومالی را به عنوان عرصه رقابت و نبرد علیه نفوذ اتیوپی در منطقه شاخ آفریقا تعریف کرده است، لذا به‌رغم تحریم‌های بین‌المللی و منطقه‌ای حمایت از مخالفان شیخ شریف را ادامه می‌دهد.
3- سومالیایی‌های آمریکایی: فروپاشی دولت – ملت سومالی که با سقوط دولت ژنرال زیاد باره در اوایل دهه 90 فراهم شد، مشکلات سیاسی – امنیتی فراوانی ایجاد کرد و باعث آوارگی و مهاجرت بیش از دو میلیون نفر شد. هم‌اکنون در آمریکا بیش از یکصد هزار سومالیایی تابعیت آمریکایی دارند و سالانه مبالغ هنگفتی به هموطنان خود حواله می‌کنند. از لحاظ سیاسی این گروه بشدت سیاست آمریکا در قبال حمله همه‌جانبه ارتش اتیوپی جهت اشغال کشورشان در سال‌های (2009-2006) را نکوهش می‌کنند و از واشنگتن می‌خواهند سیاستی عقلایی در قبال کشورشان اتخاذ کند.
4- پدیده دزدی دریایی: پدیده دزدی دریایی در سواحل سومالی و منطقه استراتژیک خلیج عدن و باب‌المندب، بحران سومالی را پیچیده و گستره دامنه آن را پهناور‌تر کرده است. این پدیده امنیت دریانوردی و حمل و نقل کالا را در منطقه بشدت تهدید می‌کند، لذا واشنگتن (گرچه برخی از تحلیلگران معتقدند خود آمریکا حامی این پدیده است)جهت مقابله با این پدیده مداخله خود را در سرزمین سومالی متنوع‌تر ساخته است.
تحرکات اوباما در قبال
بحران سومالی
اوباما جهت مقابله با بحران سومالی در ابعاد مختلف و سطوح متفاوت حرکت می‌کند.
در بعد سیاسی: کاخ سفید درصدد تدوین یک راهبرد تکامل یافته جهت مقابله با بحران سومالی است. شورای امنیت ملی آمریکا نیز سه نهاد را موظف به تهیه چنین راهبردی کرده است. در اندیشه کاخ سفید این موضوع مطرح است که آمریکا نباید تنها روی حکومت موقت شیخ شریف جهت مقابله با گروه‌های سلفی جهادی و القاعده تکیه کند، بلکه بازیگران محلی و منطقه‌ای و قدرت‌های فرامنطقه‌ای را نیز باید جهت مقابله با تروریسم منطقه‌ای بسیج کند.
در بعد نظامی: واشنگتن به تأمین هزینه‌های نیروی حافظ صلح امیهوم (نیروی اتحادیه آفریقا) کمک‌های سالانه کرده و از لحاظ لجستیکی و تجهیزات نظامی نیز از این نیرو و ارتش دولت موقت پشتیبانی می‌کند.
در این راستا در 25 ژوئن 2009 آمریکا 40 تن اسلحه و تجهیزات به نیروهای شیخ شریف تحویل داد. همچنین واشنگتن تعهد کرده هزینه آموزش ارتش دولت موقت را که توسط ترکیه انجام می‌شود، تأمین کند.
در بعد توسعه و انسان‌دوستی: آمریکا یکی از شرکت‌کنندگان در اجلاس بروکسل (که در مورخ 23-22 آوریل 2009 برگزار شد) بوده و تعهد کرد مبلغ 57 میلیون دلار جهت حمایت از سومالی کمک کند. در سرزمین محنت‌کشیده سومالی بیش از 500 هزار آواره، 5/1 میلیون رانده از خانه و کاشانه و 2/3 میلیون نیازمند به کمک‌های انسان‌دوستانه حضور دارند. این جمعیت حدود 43 درصد کل جمعیت این سرزمین بحران‌زده را تشکیل داده و دولت جهت سامان دادن به اوضاع این کشور نیاز به بیش از 10 میلیارد دلار مساعدت جهانی دارد.
در بعد منطقه‌ای: واشنگتن تلاش‌های سیاسی و دیپلماتیکی را جهت اعمال فشار روی اسمره (جهت قطع حمایت از مخالفان دولت موقت) کرده و از کشورهای اتحاد آفریقا و ائتلاف منطقه‌ای ایگاد (سازمان منطقه‌ای شاخ آفریقا) و اهرم‌های سیاسی و امنیتی آن جهت نیل به این هدف استفاده می‌کند. ارسال نظر
پربیننده