دوست دارم برای شروع گفت‌وگو از گالری «آپادانا» شروع کنیم. این گالری را شما در سال 1329 به همراه هنرمندانی مثل حسین کاظمی و هوشنگ آجودانی تاسیس کردید؛ گالری‌ای که بی‌تردید در تکوین هنر معاصر نقش مهمی
ایفا کرد.
بله، در آن دهه به آن شکلی که باید، مکانی برای عرضه آثار هنری وجود نداشت، به‌طوری که تا پیش از افتتاح و تاسیس گالری آپادانا ما ناچار بودیم در انستیتوهای فرهنگی خارجی‌های مقیم تهران، آثارمان را در معرض نمایش بگذاریم. این برای هنرمندان ایرانی آن دوره سنگین بود که چرا نباید در ایران یک مکان هنری برای ارائه آثار دایر شود. در آن سال‌ها من صبح‌ها در دانشکده تحصیل می‌کردم و بعدازظهرها نیز در چاپخانه بانک ملی مشغول به کار بودم، بنابراین به فکر افتادم تا با دو دوستی که شما نیز به آنها اشاره کردید به تاسیس یک گالری با عنوان آپادانا بپردازم. آپادانا در واقع نقطه تلاقی و آشنایی مردم با عالم هنر شد.
این گالری در کدام خیابان بود؟
خیابان انقلاب فعلی. نبش خیابان بهار به خریدن چند دهنه مغازه پرداختیم. بعد دیوار مغازه‌ها را برداشتیم و آنها را تبدیل به آتلیه کردیم. ما در این آتلیه به طور دائم برنامه‌های هنری از جمله اسلاید شو، برپایی نمایشگاه از آثار هنرمندان معاصر، نمایش فیلم، سخنرانی و... ترتیب می‌دادیم.
شما آن دهه در آتلیه آپادانا صرف‌نظر از فعالیت‌هایی که به آن اشاره کردید چند نمایشگاه مهم نیز از کار هنرمندان برگزار کردید که آثار کوبیسم جلیل ضیاءپور یا طراحی‌های اکسپرسیو هوشنگ پزشک‌نیا از این جمله بود. با این وجود چرا با مرگ نابهنگام دکتر رضا جرجانی آتلیه تعطیل شد و دیگر ادامه نیافت؟
چیزی که شما به آن اشاره می‌کنید یادآور خاطره تلخی است برای من. زنده‌یاد دکتر جرجانی یکی از مدرسان خوب تاریخ هنر بود و گاهی به آپادانا رفت و آمد می‌کرد. از فضای آتلیه خوشش آمده بود و پیشنهاد کرد یک جلسه سخنرانی برایش ترتیب دهیم. ما نیز همین کار را کردیم و به دعوت 400،300 نفر پرداختیم. دکتر جرجانی در ساعت تعیین شده در آپادانا حاضر شد و پیرامون بحث‌های هنری سخنرانی کرد و این شعر از خیام را خواند که «جامی است که عقل‌آفرین می‌زندش...» لیوان آب را از روی میز برداشت و نوشید و بعد بر زمین افتاد و جان به جان‌آفرین تسلیم کرد.
مرگ ناگهانی ایشان اینقدر روی شما اثر گذاشت که دیگر مبادرت به گشودن مجدد آتلیه نکردید؟
روی همه ما اثر خیلی بدی گذاشت، دیگر هیچ کداممان نمی‌توانستیم فضا و خاطره آن روز را فراموش کنیم. در نهایت هم تحمل نکردیم و آتلیه را بستیم.
جریان‌های هنری در این دهه به چه سمت و سویی متمایل بود؟
زیاد مشخص نبود. در آن سال‌ها جلیل ضیاءپور با سه هنرمند دیگر که در حال حاضر نامشان در خاطرم نیست نشریه «خروس جنگی» را راه انداخته و خیلی فعال بودند و راجع به مسائل هنری در نشریه‌شان مطالب خوبی چاپ می‌کردند.
َجایی از شما خواندم: «از کودکی به نقاشی و موسیقی علاقه بسیار داشتم. موسیقی زیاد گوش می‌دادم و دوست داشتم موسیقی را دنبال کنم، اما نبود کلاس و مدرسه در این خصوص مرا از آن منصرف کرد». همین الان هم که اینجا در حال گفت‌وگو با شما هستم در آتلیه‌تان یکی از سمفونی‌های موتزارت به گوش می‌رسد. احساس شما امروز نسبت به موسیقی چیست؟ حالا که در زمینه فعالیت هنری به عنوان یک چهره برجسته خود را ثبت کرده‌اید باز هم غبطه می‌خورید که چرا موسیقی را دنبال نکردید؟
دیگر غبطه نمی‌خورم، زیرا هنر دیگری را دنبال کردم. البته این را هم اضافه کنم که موسیقی را رها نکردم. در سال‌های گذشته من تماما به جمع‌آوری صفحات موسیقی پرداختم و کتابخانه‌ای که در حال حاضر پیش روی شماست و مملو از صفحات موسیقی جهان است، گواه علاقه و گرایش مدام من به این حیطه است.
این گرایش توانست در كار نقاشی شما هم تاثیر داشته باشد؟
صددرصد، به طوری که وقتی یک سمفونی گوش می‌دهم و به نقاشی می‌پردازم احساس می‌کنم در عالم دیگری هستم. اصولا با تلفیق این دو هنر توانستم آثاری که می‌خواسته‌ام را تصویر کنم.
اگر ممکن است درباره هنرستان صنعتی ایران و آلمان هم توضیح دهید. ظاهرا شما در این هنرستان به تحصیل در رشته ماشین‌سازی و آهنگری پرداختید.
من از دوران کودکی به سازندگی و موسیقی و نقاشی علاقه داشتم، اما در آن سال‌ها بستر مناسب مانند دانشگاه برای ادامه نقاشی نبود. روی این اصل هنرستان صنعتی ایران و آلمان تنها جایی بود که توانستم علایق سازندگی و هنری خود را در آنجا دنبال کنم، بنابراین هنر ماشین‌سازی را ادامه دادم و با فراگیری این رشته تمام وسایل زندگی‌ام را خودم ساختم.
حتی این آباژورهای مکعب شکل و بزرگ یا این کتابخانه‌ها و قفسه‌ها؟
همه آنچه در این آتلیه و در منزل شخصی‌ام مشاهده می‌کنید را خودم ساختم. احساس می‌کنم هیچ چیز لذتبخش‌تر از این در زندگی‌ام نبوده است.
دانشکده هنرهای زیبای تهران در سال 1319 تاسیس شد و سال بعد هم شما در این دانشکده پذیرفته شدید. با توجه به وجود همدوره‌ای‌هایی چون استاد احمد اسفندیاری، عبدالله عامری، حسین کاظمی، جواد حمیدی، جلیل ضیاءپور و بهره‌مندی از استادانی چون ابوالحسن‌خان صدیقی در رشته مجسمه‌سازی بگویید بستر دانشکده چقدر توانست سکوی پرتاب شما در مراحل بعدی هنر باشد؟
روشی که آن سال‌ها در دانشکده هنرهای زیبای تهران در رشته نقاشی حکمفرما بود دنبال کردن نقاشی بعد از کلاسیک بود. آن موقع استادی به نام خانم امین‌فر داشتیم که تحصیلکرده پاریس بود و امپرسیونیسم کار می‌کرد. دوره‌هایی را هم با علی‌محمد خان حیدری گذراندم. به هر حال روش‌هایی را که در آن دانشکده معمول بود دنبال کردم و مسلما در ارتقای من نقش زیادی داشت.
شما از سال سوم دانشکده برای تامین هزینه تحصیلی به استخدام نیمه‌وقت چاپخانه بانک ملی درآمدید. حتی چکی که شما در سال 1320 برای بانک ملی طراحی کردید هنوز استفاده می‌شود! تقریبا از همین دوران هم تصویرگری را برای نشریاتی مثل اطلاعات شروع کردید؛ هنری که تا آن زمان چندان شناخته شده نبود.
بله، من برای خیلی از نشریات کار تصویرگری کرده‌ام، اما همین اطلاعات و اطلاعات هفتگی که اشاره کردید آه از نهاد من بر آورد. الان افسوس می‌خورم که چرا از تصویرگری‌هایم در این دو نشریه آرشیوی ندارم.
شاید به این خاطر که کارم در آن دوره به قدری در نشریات زیاد بود که دیگر فرصتی برای گردآوری یک آرشیو خصوصی نداشتم. درباره تصویرگری نیز که اشاره کردید باید بگویم این هنر اصلا در ایران نبود. از سال 1323 من این هنر را پررنگ کردم، شناساندم و با مصور کردن کتاب‌ها، داستان‌ها و ... مقدمات تصویرگری را فراهم کردم.
دقت در طراحی، توجه در دیدن و متمرکز شدن روی ارزش‌های نقاشی کلاسیک مولفه‌های شخصی شما در دوران تحصیل در دانشکده هنرهای زیبای تهران است. آیا این ویژگی‌ها امروز هم در میان هنرمندان جوان و دانشجویان دانشگاه‌های هنر مشاهده می‌شود؟
نه. دلیلش هم این است که در این دوره استاد با تجربه و کارکشته‌ای نداریم که بتوانیم در آموزش به آن تکیه دهیم. متاسفانه امروز دانشجویان رشته‌های هنر چشمشان به آن طرف مرزهاست. در نتیجه هم اثری ارائه می‌دهند که نمی‌توان آن را با اسم ایرانی پذیرفت. تمام این عوامل دست به دست هم داده‌اند تا نوعی رکود و رخوت در عالم هنر حس شود.
شما در سال 1336 بعد از فارغ‌التحصیلی بارها و بارها به دشت گرگان سفر کردید. آن روستاها و آدم‌های مختلف درون‌مایه نقاشیهای شما شدند، به طوری که در آن سال‌ها، تعداد زیادی آثار رنگ روغن با استفاده از بداهه‌کشی، رنگ‌بندی و ایجاد خطوط با قلم فلزی ماحصل این مسافرت‌ها شد. این خصایص تنها منحصر به آثار رنگ روغن شما بود یا در کارهای دیگرتان هم ادامه یافت؟
من در این دوره نقاشیهای رئال هم کار کردم و طراحی‌هایی که اینجا و آنجا منتشر می‌شود، بویژه اینکه من در این دوره کتابی با عنوان «هنر نمدسازی» به رشته تحریر درآوردم. ایده این کتاب هم از یکی از پژوهش‌های من در دانشکده هنرهای زیبای تهران در آن وقت که دانشجو بودم شکل گرفت. من چهار سال روی این کتاب کار کردم و از تاریخچه تا انواع نمد‌های موجود در استان گلستان را مورد بررسی و مطالعه قرار دادم.
سرنوشت این کتاب چه شد؟ بالاخره منتشر شد؟
بله، ولی با زحمت (خنده).
چرا همیشه خط به مثابه عنصر مهمی در نقاشیهای شما خاصه آثار 20 سال اخیرتان بوده است؟
من از طریق دریافت بورس تحصیلی برای مدتی به آکادمی هنرهای زیبای مونیخ سفر کردم و مدتی آنجا ماندم. یک بار که در آتلیه مشغول نگارش یک نامه بودم استادی که پروفسور آکادمی بود بالای سرم آمد و با دیدن خط فارسی که از سمت راست به چپ نوشته می‌شد از آن تعریف کرد و از من خواست چیزی از خط فارسی را به یادگار روی دیوار آتلیه بنویسم. فردای آن روز من شعر معروف «بنی آدم اعضای یکدیگرند» را روی دیوار آتلیه نوشتم. او هم آمد، نگاه کرد و خوشش آمد. روزهای بعد از تمام کلاس‌ها می‌آمدند و عکس می‌گرفتند و درباره خط فارسی پرسش‌هایی می‌کردند و حتی خیلی از کارهایم را از من خریدند. در این میان خودم به این فکر افتادم که خط هم می‌تواند المان جدیدی در کارهای من باشد و به قول شما نقش مهمی را ایفا کند. این شد که سعی کردم با تلفیق خط و باتیک، آثار تازه‌ای پدید آورم.
با توجه به اینکه شما یکی از دوستان نزدیک حسین کاظمی در دانشکده بودید و حتی آتلیه و کارگاه مشترک را با هم اداره می‌کردید درباره وجوه شخصیت این هنرمند بگویید.
حسین کاظمی بدون شک یکی از هنرمندان بزرگ بود. نقاشیهای او تماما جالب است. او پرتره‌های خوبی می‌کشید. ما نه تنها مدت‌ها با هم کار می‌کردیم بلکه در کنار هم سال‌ها زندگی هم کردیم و شیوه‌های کاری‌مان از جهاتی به یکدیگر شبیه بود.
خودتان ضمن صحبت به تحصیل در آکادمی هنرهای زیبای مونیخ اشاره کردید، اما می‌خواستم از شما بپرسم بعد از دوره‌ای کار کردن روی چوب و لینولئوم، فلز و چاپ سنگی تصمیم گرفتید به هنگام برگشت به ایران، رشته گرافیک را وارد چرخه آموزش دانشگاه‌ها کنید؟ خیلی‌ها شما را یکی از پایه‌گذاران رشته گرافیک در ایران می‌دانند.
من در سال 1322 گرافیک را به شکلی جدی‌تر به ایران آوردم. تا پیش از آن این هنر رسمی، جدی و شناخته شده نبود.
در حال حاضر نظرتان راجع‌به کالیگرافی که با تکیه بر خط و گرافیک به وجود آمده است، چیست؟
خیلی هم خوب است بویژه اینکه هنرمندانی در این عرصه پدید آمده‌اند که آثار مطلوبی ارائه داده‌اند. درباره نقاشی‌خط هم جا دارد مطلبی را اضافه کنم و آن اینکه این هنر اصلا در ایران وجود نداشت. سال 1339 من یکی از افرادی بودم که نقاشی‌خط را در کارهایم استفاه کردم و نمایشگاهی هم در این ارتباط گذاشتم. در واقع بعد از برگزاری نمایشگاه من بود که هنرمندان به حیطه نقاشی‌خط روی آوردند.
در آثار شما بویژه برخی ترکیب‌بندی‌های تلفیق شده از چاپ لینولئوم و اجراهای رنگ‌تان، نوعی تاثیرپذیری از نقاشی مکتب اصفهان مشاهده می‌شود. از گرایشتان به این مکتب بگویید.
ببینید، من در طول سال‌هایی که در حیطه نقاشی فعالیت کردم شیوه‌ها و سبک‌های مختلفی را کار کردم. در عین اینکه هنوز هم بسیاری از کارهای من متاثر از مکتب اصفهان با تلفیق گرافیک است.
مهم‌ترین دوره هنری شما بعد از بازگشت به ایران، در آستانه دهه 40 شکل گرفت. در این دهه شما آثار متعددی خلق کردید که اغلب آنها در موزه رضا عباسی به معرض نمایش گذاشته شد. خط‌مشی‌های هنری شما در این دهه چگونه بود؟ بویژه اینکه از چاپ باتیک و گرافیک هم مدد گرفته بودید.
همان‌طور که پیش‌‌تر لابه‌لای پرسش‌های پیشین شما اشاره کردم تمرکز من در این دهه روی خط و گرافیک بود. در واقع به این شیوه کار می‌کردم.
در فاصله سال‌های 1348 تا 1356 شما به عنوان مدیر گروه هنرهای تجسمی دانشکده هنرهای زیبای تهران منصوب شدید. در این سال‌ها مهم‌ترین برنامه‌ای که برای دانشجویان تدوین کردید چه بود؟
خب در درجه نخست من به تقویت مساله گرافیک پرداختم و بسترهای آکادمیک شدن این هنر را در قالب رشته‌ای مستقل فراهم کردم. بعد از آن هم رشته طراحی صنعتی را پی‌ریزی کردم که شاگردان زیادی دنباله‌روی این هنر شدند.
چطور شد که از دهه 70، رویکرد تازه‌ای را در نقاشی ایرانی به کار گرفتید؟ یعنی دیگر از آن ترکیب‌بندی نقاشی مکتب اصفهان در کار شما خبری نشد و به ترسیم فیگور زنان و مردان ترکمن پرداختید.
این چیزی بود که از همنشینی با ترکمن‌ها الهام گرفتم و عینا آن را در نقاشی‌هایم پیاده کردم. در آن دهه من از نحوه زندگی و خود این آدم‌ها اتودهای زیادی می‌زدم تا بتوانم به نتایج دلخواهم دست یابم. البته پیش از این هم در دانشکده هنرهای زیبای تهران به این سبک و سیاق کار کرده بودم بنابراین در سال‌های بعد همان مسیر را ادامه دادم.
با دقت تمام در آثار شما یک خصوصیت مشترک و بارز به چشم می‌خورد و آن هم نورپردازی ملهم از احساس شرقی است. چطور به این نورپردازی رسیدید؟
خودتان در واقع به پاسخ من اشاره کردید (با خنده). همان سیال بودن در فضای شرق و المان‌های شرقی موجب پیدایش این نورپردازی شد.
و امروز که در آستانه 90 سالگی با تکیه به گذشته‌ای پربار و ارزشمند کار هنری را ادامه می‌دهید، آیا گمان می‌کنید افق‌های تازه‌تری برای گشودن وجود دارد که باید کشف کنید؟
به نظر من در عالم هنر همیشه افق‌های تازه وجود دارد اما امروز در این نقطه بیشتر تمایل دارم طراحی کنم و عمده مضامین آثار فعلی‌ام را نیز از طبیعت وام می‌گیرم. یک نکته را یادت باشد و آن اینکه هنرمند هرگز متوقف نمی‌شود. با استاد محمود جوادی‌پور، هنرمند نقاش
در عالم دیگری هستم
دوست دارم برای شروع گفت‌وگو از گالری «آپادانا» شروع کنیم. این گالری را شما در سال 1329 به همراه هنرمندانی مثل حسین کاظمی و هوشنگ آجودانی تاسیس کردید؛ گالری‌ای که بی‌تردید در تکوین هنر معاصر نقش مهمی
ایفا کرد.
بله، در آن دهه به آن شکلی که باید، مکانی برای عرضه آثار هنری وجود نداشت، به‌طوری که تا پیش از افتتاح و تاسیس گالری آپادانا ما ناچار بودیم در انستیتوهای فرهنگی خارجی‌های مقیم تهران، آثارمان را در معرض نمایش بگذاریم. این برای هنرمندان ایرانی آن دوره سنگین بود که چرا نباید در ایران یک مکان هنری برای ارائه آثار دایر شود. در آن سال‌ها من صبح‌ها در دانشکده تحصیل می‌کردم و بعدازظهرها نیز در چاپخانه بانک ملی مشغول به کار بودم، بنابراین به فکر افتادم تا با دو دوستی که شما نیز به آنها اشاره کردید به تاسیس یک گالری با عنوان آپادانا بپردازم. آپادانا در واقع نقطه تلاقی و آشنایی مردم با عالم هنر شد.
این گالری در کدام خیابان بود؟
خیابان انقلاب فعلی. نبش خیابان بهار به خریدن چند دهنه مغازه پرداختیم. بعد دیوار مغازه‌ها را برداشتیم و آنها را تبدیل به آتلیه کردیم. ما در این آتلیه به طور دائم برنامه‌های هنری از جمله اسلاید شو، برپایی نمایشگاه از آثار هنرمندان معاصر، نمایش فیلم، سخنرانی و... ترتیب می‌دادیم.
شما آن دهه در آتلیه آپادانا صرف‌نظر از فعالیت‌هایی که به آن اشاره کردید چند نمایشگاه مهم نیز از کار هنرمندان برگزار کردید که آثار کوبیسم جلیل ضیاءپور یا طراحی‌های اکسپرسیو هوشنگ پزشک‌نیا از این جمله بود. با این وجود چرا با مرگ نابهنگام دکتر رضا جرجانی آتلیه تعطیل شد و دیگر ادامه نیافت؟
چیزی که شما به آن اشاره می‌کنید یادآور خاطره تلخی است برای من. زنده‌یاد دکتر جرجانی یکی از مدرسان خوب تاریخ هنر بود و گاهی به آپادانا رفت و آمد می‌کرد. از فضای آتلیه خوشش آمده بود و پیشنهاد کرد یک جلسه سخنرانی برایش ترتیب دهیم. ما نیز همین کار را کردیم و به دعوت 400،300 نفر پرداختیم. دکتر جرجانی در ساعت تعیین شده در آپادانا حاضر شد و پیرامون بحث‌های هنری سخنرانی کرد و این شعر از خیام را خواند که «جامی است که عقل‌آفرین می‌زندش...» لیوان آب را از روی میز برداشت و نوشید و بعد بر زمین افتاد و جان به جان‌آفرین تسلیم کرد.
مرگ ناگهانی ایشان اینقدر روی شما اثر گذاشت که دیگر مبادرت به گشودن مجدد آتلیه نکردید؟
روی همه ما اثر خیلی بدی گذاشت، دیگر هیچ کداممان نمی‌توانستیم فضا و خاطره آن روز را فراموش کنیم. در نهایت هم تحمل نکردیم و آتلیه را بستیم.
جریان‌های هنری در این دهه به چه سمت و سویی متمایل بود؟
زیاد مشخص نبود. در آن سال‌ها جلیل ضیاءپور با سه هنرمند دیگر که در حال حاضر نامشان در خاطرم نیست نشریه «خروس جنگی» را راه انداخته و خیلی فعال بودند و راجع به مسائل هنری در نشریه‌شان مطالب خوبی چاپ می‌کردند.
َجایی از شما خواندم: «از کودکی به نقاشی و موسیقی علاقه بسیار داشتم. موسیقی زیاد گوش می‌دادم و دوست داشتم موسیقی را دنبال کنم، اما نبود کلاس و مدرسه در این خصوص مرا از آن منصرف کرد». همین الان هم که اینجا در حال گفت‌وگو با شما هستم در آتلیه‌تان یکی از سمفونی‌های موتزارت به گوش می‌رسد. احساس شما امروز نسبت به موسیقی چیست؟ حالا که در زمینه فعالیت هنری به عنوان یک چهره برجسته خود را ثبت کرده‌اید باز هم غبطه می‌خورید که چرا موسیقی را دنبال نکردید؟
دیگر غبطه نمی‌خورم، زیرا هنر دیگری را دنبال کردم. البته این را هم اضافه کنم که موسیقی را رها نکردم. در سال‌های گذشته من تماما به جمع‌آوری صفحات موسیقی پرداختم و کتابخانه‌ای که در حال حاضر پیش روی شماست و مملو از صفحات موسیقی جهان است، گواه علاقه و گرایش مدام من به این حیطه است.
این گرایش توانست در كار نقاشی شما هم تاثیر داشته باشد؟
صددرصد، به طوری که وقتی یک سمفونی گوش می‌دهم و به نقاشی می‌پردازم احساس می‌کنم در عالم دیگری هستم. اصولا با تلفیق این دو هنر توانستم آثاری که می‌خواسته‌ام را تصویر کنم.
اگر ممکن است درباره هنرستان صنعتی ایران و آلمان هم توضیح دهید. ظاهرا شما در این هنرستان به تحصیل در رشته ماشین‌سازی و آهنگری پرداختید.
من از دوران کودکی به سازندگی و موسیقی و نقاشی علاقه داشتم، اما در آن سال‌ها بستر مناسب مانند دانشگاه برای ادامه نقاشی نبود. روی این اصل هنرستان صنعتی ایران و آلمان تنها جایی بود که توانستم علایق سازندگی و هنری خود را در آنجا دنبال کنم، بنابراین هنر ماشین‌سازی را ادامه دادم و با فراگیری این رشته تمام وسایل زندگی‌ام را خودم ساختم.
حتی این آباژورهای مکعب شکل و بزرگ یا این کتابخانه‌ها و قفسه‌ها؟
همه آنچه در این آتلیه و در منزل شخصی‌ام مشاهده می‌کنید را خودم ساختم. احساس می‌کنم هیچ چیز لذتبخش‌تر از این در زندگی‌ام نبوده است.
دانشکده هنرهای زیبای تهران در سال 1319 تاسیس شد و سال بعد هم شما در این دانشکده پذیرفته شدید. با توجه به وجود همدوره‌ای‌هایی چون استاد احمد اسفندیاری، عبدالله عامری، حسین کاظمی، جواد حمیدی، جلیل ضیاءپور و بهره‌مندی از استادانی چون ابوالحسن‌خان صدیقی در رشته مجسمه‌سازی بگویید بستر دانشکده چقدر توانست سکوی پرتاب شما در مراحل بعدی هنر باشد؟
روشی که آن سال‌ها در دانشکده هنرهای زیبای تهران در رشته نقاشی حکمفرما بود دنبال کردن نقاشی بعد از کلاسیک بود. آن موقع استادی به نام خانم امین‌فر داشتیم که تحصیلکرده پاریس بود و امپرسیونیسم کار می‌کرد. دوره‌هایی را هم با علی‌محمد خان حیدری گذراندم. به هر حال روش‌هایی را که در آن دانشکده معمول بود دنبال کردم و مسلما در ارتقای من نقش زیادی داشت.
شما از سال سوم دانشکده برای تامین هزینه تحصیلی به استخدام نیمه‌وقت چاپخانه بانک ملی درآمدید. حتی چکی که شما در سال 1320 برای بانک ملی طراحی کردید هنوز استفاده می‌شود! تقریبا از همین دوران هم تصویرگری را برای نشریاتی مثل اطلاعات شروع کردید؛ هنری که تا آن زمان چندان شناخته شده نبود.
بله، من برای خیلی از نشریات کار تصویرگری کرده‌ام، اما همین اطلاعات و اطلاعات هفتگی که اشاره کردید آه از نهاد من بر آورد. الان افسوس می‌خورم که چرا از تصویرگری‌هایم در این دو نشریه آرشیوی ندارم.
شاید به این خاطر که کارم در آن دوره به قدری در نشریات زیاد بود که دیگر فرصتی برای گردآوری یک آرشیو خصوصی نداشتم. درباره تصویرگری نیز که اشاره کردید باید بگویم این هنر اصلا در ایران نبود. از سال 1323 من این هنر را پررنگ کردم، شناساندم و با مصور کردن کتاب‌ها، داستان‌ها و ... مقدمات تصویرگری را فراهم کردم.
دقت در طراحی، توجه در دیدن و متمرکز شدن روی ارزش‌های نقاشی کلاسیک مولفه‌های شخصی شما در دوران تحصیل در دانشکده هنرهای زیبای تهران است. آیا این ویژگی‌ها امروز هم در میان هنرمندان جوان و دانشجویان دانشگاه‌های هنر مشاهده می‌شود؟
نه. دلیلش هم این است که در این دوره استاد با تجربه و کارکشته‌ای نداریم که بتوانیم در آموزش به آن تکیه دهیم. متاسفانه امروز دانشجویان رشته‌های هنر چشمشان به آن طرف مرزهاست. در نتیجه هم اثری ارائه می‌دهند که نمی‌توان آن را با اسم ایرانی پذیرفت. تمام این عوامل دست به دست هم داده‌اند تا نوعی رکود و رخوت در عالم هنر حس شود.
شما در سال 1336 بعد از فارغ‌التحصیلی بارها و بارها به دشت گرگان سفر کردید. آن روستاها و آدم‌های مختلف درون‌مایه نقاشیهای شما شدند، به طوری که در آن سال‌ها، تعداد زیادی آثار رنگ روغن با استفاده از بداهه‌کشی، رنگ‌بندی و ایجاد خطوط با قلم فلزی ماحصل این مسافرت‌ها شد. این خصایص تنها منحصر به آثار رنگ روغن شما بود یا در کارهای دیگرتان هم ادامه یافت؟
من در این دوره نقاشیهای رئال هم کار کردم و طراحی‌هایی که اینجا و آنجا منتشر می‌شود، بویژه اینکه من در این دوره کتابی با عنوان «هنر نمدسازی» به رشته تحریر درآوردم. ایده این کتاب هم از یکی از پژوهش‌های من در دانشکده هنرهای زیبای تهران در آن وقت که دانشجو بودم شکل گرفت. من چهار سال روی این کتاب کار کردم و از تاریخچه تا انواع نمد‌های موجود در استان گلستان را مورد بررسی و مطالعه قرار دادم.
سرنوشت این کتاب چه شد؟ بالاخره منتشر شد؟
بله، ولی با زحمت (خنده).
چرا همیشه خط به مثابه عنصر مهمی در نقاشیهای شما خاصه آثار 20 سال اخیرتان بوده است؟
من از طریق دریافت بورس تحصیلی برای مدتی به آکادمی هنرهای زیبای مونیخ سفر کردم و مدتی آنجا ماندم. یک بار که در آتلیه مشغول نگارش یک نامه بودم استادی که پروفسور آکادمی بود بالای سرم آمد و با دیدن خط فارسی که از سمت راست به چپ نوشته می‌شد از آن تعریف کرد و از من خواست چیزی از خط فارسی را به یادگار روی دیوار آتلیه بنویسم. فردای آن روز من شعر معروف «بنی آدم اعضای یکدیگرند» را روی دیوار آتلیه نوشتم. او هم آمد، نگاه کرد و خوشش آمد. روزهای بعد از تمام کلاس‌ها می‌آمدند و عکس می‌گرفتند و درباره خط فارسی پرسش‌هایی می‌کردند و حتی خیلی از کارهایم را از من خریدند. در این میان خودم به این فکر افتادم که خط هم می‌تواند المان جدیدی در کارهای من باشد و به قول شما نقش مهمی را ایفا کند. این شد که سعی کردم با تلفیق خط و باتیک، آثار تازه‌ای پدید آورم.
با توجه به اینکه شما یکی از دوستان نزدیک حسین کاظمی در دانشکده بودید و حتی آتلیه و کارگاه مشترک را با هم اداره می‌کردید درباره وجوه شخصیت این هنرمند بگویید.
حسین کاظمی بدون شک یکی از هنرمندان بزرگ بود. نقاشیهای او تماما جالب است. او پرتره‌های خوبی می‌کشید. ما نه تنها مدت‌ها با هم کار می‌کردیم بلکه در کنار هم سال‌ها زندگی هم کردیم و شیوه‌های کاری‌مان از جهاتی به یکدیگر شبیه بود.
خودتان ضمن صحبت به تحصیل در آکادمی هنرهای زیبای مونیخ اشاره کردید، اما می‌خواستم از شما بپرسم بعد از دوره‌ای کار کردن روی چوب و لینولئوم، فلز و چاپ سنگی تصمیم گرفتید به هنگام برگشت به ایران، رشته گرافیک را وارد چرخه آموزش دانشگاه‌ها کنید؟ خیلی‌ها شما را یکی از پایه‌گذاران رشته گرافیک در ایران می‌دانند.
من در سال 1322 گرافیک را به شکلی جدی‌تر به ایران آوردم. تا پیش از آن این هنر رسمی، جدی و شناخته شده نبود.
در حال حاضر نظرتان راجع‌به کالیگرافی که با تکیه بر خط و گرافیک به وجود آمده است، چیست؟
خیلی هم خوب است بویژه اینکه هنرمندانی در این عرصه پدید آمده‌اند که آثار مطلوبی ارائه داده‌اند. درباره نقاشی‌خط هم جا دارد مطلبی را اضافه کنم و آن اینکه این هنر اصلا در ایران وجود نداشت. سال 1339 من یکی از افرادی بودم که نقاشی‌خط را در کارهایم استفاه کردم و نمایشگاهی هم در این ارتباط گذاشتم. در واقع بعد از برگزاری نمایشگاه من بود که هنرمندان به حیطه نقاشی‌خط روی آوردند.
در آثار شما بویژه برخی ترکیب‌بندی‌های تلفیق شده از چاپ لینولئوم و اجراهای رنگ‌تان، نوعی تاثیرپذیری از نقاشی مکتب اصفهان مشاهده می‌شود. از گرایشتان به این مکتب بگویید.
ببینید، من در طول سال‌هایی که در حیطه نقاشی فعالیت کردم شیوه‌ها و سبک‌های مختلفی را کار کردم. در عین اینکه هنوز هم بسیاری از کارهای من متاثر از مکتب اصفهان با تلفیق گرافیک است.
مهم‌ترین دوره هنری شما بعد از بازگشت به ایران، در آستانه دهه 40 شکل گرفت. در این دهه شما آثار متعددی خلق کردید که اغلب آنها در موزه رضا عباسی به معرض نمایش گذاشته شد. خط‌مشی‌های هنری شما در این دهه چگونه بود؟ بویژه اینکه از چاپ باتیک و گرافیک هم مدد گرفته بودید.
همان‌طور که پیش‌‌تر لابه‌لای پرسش‌های پیشین شما اشاره کردم تمرکز من در این دهه روی خط و گرافیک بود. در واقع به این شیوه کار می‌کردم.
در فاصله سال‌های 1348 تا 1356 شما به عنوان مدیر گروه هنرهای تجسمی دانشکده هنرهای زیبای تهران منصوب شدید. در این سال‌ها مهم‌ترین برنامه‌ای که برای دانشجویان تدوین کردید چه بود؟
خب در درجه نخست من به تقویت مساله گرافیک پرداختم و بسترهای آکادمیک شدن این هنر را در قالب رشته‌ای مستقل فراهم کردم. بعد از آن هم رشته طراحی صنعتی را پی‌ریزی کردم که شاگردان زیادی دنباله‌روی این هنر شدند.
چطور شد که از دهه 70، رویکرد تازه‌ای را در نقاشی ایرانی به کار گرفتید؟ یعنی دیگر از آن ترکیب‌بندی نقاشی مکتب اصفهان در کار شما خبری نشد و به ترسیم فیگور زنان و مردان ترکمن پرداختید.
این چیزی بود که از همنشینی با ترکمن‌ها الهام گرفتم و عینا آن را در نقاشی‌هایم پیاده کردم. در آن دهه من از نحوه زندگی و خود این آدم‌ها اتودهای زیادی می‌زدم تا بتوانم به نتایج دلخواهم دست یابم. البته پیش از این هم در دانشکده هنرهای زیبای تهران به این سبک و سیاق کار کرده بودم بنابراین در سال‌های بعد همان مسیر را ادامه دادم.
با دقت تمام در آثار شما یک خصوصیت مشترک و بارز به چشم می‌خورد و آن هم نورپردازی ملهم از احساس شرقی است. چطور به این نورپردازی رسیدید؟
خودتان در واقع به پاسخ من اشاره کردید (با خنده). همان سیال بودن در فضای شرق و المان‌های شرقی موجب پیدایش این نورپردازی شد.
و امروز که در آستانه 90 سالگی با تکیه به گذشته‌ای پربار و ارزشمند کار هنری را ادامه می‌دهید، آیا گمان می‌کنید افق‌های تازه‌تری برای گشودن وجود دارد که باید کشف کنید؟
به نظر من در عالم هنر همیشه افق‌های تازه وجود دارد اما امروز در این نقطه بیشتر تمایل دارم طراحی کنم و عمده مضامین آثار فعلی‌ام را نیز از طبیعت وام می‌گیرم. یک نکته را یادت باشد و آن اینکه هنرمند هرگز متوقف نمی‌شود. ارسال نظر
پربیننده