حامد عاطفی‌فر*: در مراسم روز ملی صادارت از 50 صادرکننده نمونه ملی تجلیل شد. 5 صادرکننده برتر از این میان را صنعتگران آذربایجان شرقی تشکیل می‌دادند اما هیچ‌کدام از این واحدها متعلق به جغرافیای وسیع منطقه آزاد ارس نبود. شرکت‌هاى شونیز، موتوژن، آیدین، خشکبار مجتبی بناب و تراکتورسازی تبریز 5 صادرکننده برتر ملی از آذربایجان شرقی بودند اما دست فعالان صنعتی منطقه آزاد ارس که اتفاقاً صنعتی‌ترین منطقه آزاد ایران لقب گرفته از کسب عنوان «صادرکننده نمونه ملی» کوتاه ماند. پرواضح است که فلسفه تاسیس و فعالیت مناطق آزاد، بسترسازی برای تبدیل شدن آنها به پایگاه‌های برتر صادراتی کشور است. این مهم زمانی پراهمیت‌تر می‌شود که بدانیم قانونگذار برای رونق گرفتن سرمایه‌گذاری و متعاقب آن، توسعه صادرات در مناطق آزاد، مشوق‌های بسیار خوبی در نظر گرفته که معافیت‌های طولانی‌مدت مالیاتی و گمرکی و اعمال کمترین تشریفات قانونی برای صادرات کالا از جمله این مشوق‌هاست. علاوه‌بر این، باید مزیت مجاورت منطقه آزاد ارس با چند کشور همسایه و برنامه‌ریزی هدفمند برای ارتباط با روسیه و کشورهای cis را به مزیت‌های قانونی اشاره شده، اضافه کرد. عهده‌دار بودن مدیریت این منطقه آزاد توسط چهره‌ای که بیش از همه به «صنعتی بودن» شهره است نیز انتظارات افکار عمومی برای نقش‌آفرینی او جهت توفیق واحدهای صنعتی ارس به منظور قرار گرفتن در جمع صادرکنندگان نمونه ملی را توجیه می‌کند.
حال سوال اینجاست به‌رغم این همه مزیت و سرمایه‌گذاری صدها میلیاردی دولت و بخش خصوصی در ارس، چرا پس از گذشت 13 سال از تاسیس و فعالیت این منطقه آزاد، صادرکنندگان ارس نمی‌توانند جایگاهی بین برترین‌های کشور داشته باشند؟ آیا نباید به این اظهارات مسؤولان محلی و منطقه‌ای که مرتباً از تبدیل شدن ارس به «قطب صنعتی» و «داشتن قدرت بالای صادراتی» سخن می‌گویند، به دیده تردید نگریست؟ و آیا از میان این همه برند تولیدی فعال در ارس مانند آمیکو، کارخانه ریسندگی جلفاکاران، پالایشگاه رهام، شرکت نگین فخر آذربایجان یا سایت گلخانه‌ای که در اغلب سفرهای مقامات مسؤول داخلی و خارجی در برنامه بازدید قرار می‌گیرد، حتی یکی قابلیت کسب عنوان صادرکننده برتر را نداشت؟
آنچه به‌زعم برخی، «بحران صنعت در ارس» خوانده می‌شود، زمانی ابعاد جدیدی به خود می‌گیرد که بدانیم در چند هفته گذشته، واحدهای صنعتی این منطقه آزاد حتی در سطح استانی نیز نتوانستند از میان 26 واحد برتر کیفی آذربایجان شرقی که توسط اداره کل استاندارد معرفی و تجلیل شدند، توفیقی به دست آورند. یکی از دلایل بزرگ این ناکامی را باید در تغییرات پی‌درپی مدیریتی در منطقه آزاد ارس جست‌وجو کرد. در وضعیتی که ثبات مدیریتی بر سازمان حاکم نباشد، نمی‌توان به عدم اعتماد سرمایه‌گذاران برای سرمایه‌گذاری یا توسعه فعالیت‌های سرمایه‌گذاری خُرده گرفت. بدیهی است در چنین شرایطی «سلیقه» جای «برنامه» را می‌گیرد و هر مدیری برای دوره مسؤولیت خود، اولویتی تعیین می‌کند. نکته دیگر گسترده بودن مزیت‌هایی است که ارس برای حرکت در مسیر آنها اقدام به تهیه «استراتژی» کرده است. «گردشگری»، «صنعت و معدن»، «کشاورزی»، «ترانزیت و صادرات دوباره»، «آموزش عالی» و «خدمات» از جمله استراتژی‌های برتر تدوین شده توسط ارس است و این در حالی است که مناطق آزاد دیگر با طراحی یک یا دو استراتژی به موفقیت‌های خوبی هم رسیده‌اند. کیش برای خود مزیت گردشگری، انزلی، ترانزیت و انبارداری، ماکو، ترانزیت و البته تقویت جوامع محلی به خاطر فعالیت گروه‌های تروریستی در محیط پیرامونی و یا قشم و چابهار برای خود برنامه‌ای برای ایجاد هم‌پیوندی اقتصاد محلی و ملی با اقتصاد جهانی تعیین کرده‌اند ولی استراتژی‌های ارس در حوزه‌های گوناگون تعریف شده است و طبیعتاً گستردگی وظایف، مانع توفیق، حتی در مزیت‌های نسبی می‌شود. ارس با برخورداری سالانه از میلیاردها تومان سرمایه‌گذاری دولتی و هدفگذاری تقویت صادرات، سهمی صفر درصدی از جمع 50 صادرکننده نمونه ملی در سال جاری داشت و از 26 برگزیده استانی به عنوان واحدهای نمونه کیفی امسال نیز هیچ کدام، از نظر جغرافیایی در منطقه آزاد ارس مستقر نبودند. آیا وقت آن نرسیده به حال این وضع نگران‌کننده تدبیری کرد؟
* روزنامه‌نگار