یادداشت

هر اثر هنری یک تجربه است تکرار تجربه تئاتری، تئاتر تجربی نیست بیزاری از تصنع در بازیگری کلاسیک زمینه را برای پذیرش تجربه استانیسلاوسکی در هنر بازیگری کاملاً مهیا کرده بود. اصلاً او به همین علت به چنین تجربه‌ای دست زد و این رابطه‌ای دوسویه است. جان آزبرن در زمانی «با خشم به یاد آر» را نوشت که نسل جوان عاصی و سرخورده منتظر شنیدن فریاد خود بود. برشت در برابر فاشیسم و میرهولد در برابر توتالیتاریسم شوروی دست به گشودن افق‌های نو زدند و برناشناخته یورش بردند. حتی در سنتی‌ترین شکل‌ها تجربه‌ها کارسازند و جا می‌افتند. در تعزیه از ساختن گودی قتلگاه با تن افراد سخن گفته‌اند. افراد دور هم می‌ایستند و شمر از تن‌های آنان بالا می‌رود، شیون اوج می‌گیرد. سپس پیراهن خون‌آلود امام از گودی به بیرون پرتاب می‌شود و کبوترهای خونین‌بال از آن به آسمان پرواز می‌کنند. سپس شمر با دست‌های خونین و صورت سیاه دوباره از تن افراد بالا- و از گودی بیرون- می‌آید. تجربه موفق بلافاصله تبدیل به سنت می‌شود و نیازی به زمینه‌سازی‌های مرسوم‌ هم ندارد؛ شیوه‌ای که متأسفانه درباره تجربه‌های تئاتری در کشور ما بویژه درباره تجربه‌های غیرمتعارف‌تر اعمال می‌شود و گاهی کسانی در مطبوعات به آن دامن می‌زنند. همه این تجربه‌ها، اگر واقعاً تجربه باشند، ‌آثاری هنری و اغلب ارزنده‌اند ولی ربطی به تئاتر تجربی به معنای نخستین ندارند چرا که چیزی را تغییر نمی‌دهند. مثلا کسی ممکن است خواب‌‌های خود را نمایش کند و کار او ‌اثری هنری و ارزشمند باشد، اما فقط نمایش کردن خواب چیز تازه‌ای نیست. تارکوفسکی هم خواب‌هایش را فیلم می‌کرد و خیلی‌ها خواب‌هایشان را رمان یا شعر کرده‌اند. اساسا یک ‌شأن نزول سوررئالیسم همین وارد کردن خواب و رویا به اثر هنری بود. صرف نشان دادن خواب شیوه‌ای تقلیدی و تکراری است. حتی اگر کسی بی‌اطلاع از تجربه دیگران این کار را بکند، کار دوم او به این شیوه تکراری است و او به تکرار تجربه خود پرداخته است. پس نمی‌توان فقط به سبب کاربرد چنین شیوه‌ای کار او را تئاتر تجربی قلمداد کرد. در این میان کسی ممکن است اثری ادبی را بردارد و آن را فقط با حرکت و نور و موسیقی اجرا کند. بسیار خوب برای ما که ممکن است تاکنون چنین کاری را ندیده باشیم، جالب و هیجان‌انگیز و‌ اثری هنری است.‌ برای خود او که نخستین‌بار دست به این کار می‌‌زند نیز تجربه جالبی است اما در چشم‌انداز کلی هنر تئاتر، چنین کاری تجربه‌ای متحول‌کننده و تأثیرگذار نیست. کار او در اینجا ارزش دیگری دارد، اینکه تا چه حد خوب از موسیقی کمک گرفته یا بازی‌ها در سطح درخشانی هستند یا خوب توانسته از عهده ارتباط برآید و امثال آن، اما این تجربه هنری ارزنده برخلاف نظر کسانی که با شیفتگی پایان سلطه ادبیات را اعلام می‌کنند، چنین کارکردی ندارد چرا که قبل از آن بارها تجربه کرده‌اند و نشده است. متأسفانه اظهارنظرها دقیق نیست یا از سر شیفتگی ‌یا از سر خصومت است که هردو بیجاست. نبودن نقد سالم در این موارد نمود می‌یابد و متأسفانه هردوی این نوع اظهارنظرهای افراطی هم به ضرر هنرمند و هم به زیان جامعه است. کسانی که از دور و نزدیک ‌حرف‌ها را می‌خوانند نیز متأسفانه به اشتباه می‌افتند. استفاده صرف از زبان بدن در تئاتر جدید نیست. گفته‌اند که پانتومیم در روم رواج یافت. البته بی‌تردید سابقه بیشتری داشته است و بازیگری که از زبان افتاده کوشیده با بدن مطلب را برساند. بعدها لال‌بازی هنر ارجمند مستقلی شد که بزرگانی مثل مارسل مارسو و داریو فو از ستارگان آن به حساب می‌آیند. نمونه درخشانی از کار «فو» را می‌توان در نمایش او درباره رابطه بین شکسپیر و ملکه الیزابت مشاهده کرد... تمام نمایشنامه هملت را در کمتر از دو دقیقه با تمام نقش‌هایش و با ادا و جیغ و ویغ برای رئیس پلیس مخفی الیزابت بازی می‌کند... ملکه می‌خواهد جلوی او را بگیرد. وقتی دست چپ او را می‌گیرد، او به نمایش میم خود از داستان با دست راست و از پشت سر ادامه می‌دهد و وقتی ملکه هر دو دست او را می‌گیرد، او با پاهایش ادا در‌می‌آورد، با همه اینها داریو فو خود نمایشنامه‌نویس بزرگی است و هرگز ادعا ندارد می‌خواهد به سلطه متن یا کلام یا ادبیات یا هر چیز دیگری در تئاتر خاتمه بدهد. هنرمندان متواضع‌تر از این حرف‌ها هستند. اگر شرایط برای کاری آماده است، می‌شود و نیازی به گفتن و ادعا ندارد. لال‌بازی هم در سنت‌های آیینی نمایشی ما مثل نمایش‌های باران‌خواهی ‌یا نمایش سبز پری و هم در تئاتر ما با نمونه‌های بدیعی مثل لال‌بازی‌های دکتر ساعدی سابقه دارد که هرگز هم چنین ادعاهایی نداشته است. جالب اینجاست که هنرمندان شاخص تئاتر تجربی هم گرچه به وراجی‌های معمول زمان خود واکنش نشان داده‌اند، اما همت بر براندازی متن نداشته‌اند و اگر مواردی استثنایی هم بوده، توفیقی نداشتـه‌اند. حرف بر سر استفاده بیشتر از زبان بدن و تأکید بر جنبه دیداری و تماشایی کار بوده است.واقعیت این است که متن را می‌توان با زبان کلام، زبان بدن یا با هر دو ارائه داد. کلمه هم یک نشانه است و ارزش بیش از حد به آن دادن‌ یا کم شمردن بیش از حد آن کار درستی نیست. در تاریخ تمدن کلام دستاورد جدیدتری است، به همین علت حتی به آن جنبه قدسی داده‌اند.