کارنامه بازیگری و زندگی شکیبایی از هم تفکیک‌ناپذیر است که خود معتقد بود: «بازیگری گوشه‌ای همیشگی از زندگی من است؛ نوعی نوستالژی با غم غربتی آسمانی... انسان بدون خاطره نمی‌تواند عشق و سپس عرفان را دریابد و بازیگری، هنر زیبا زندگی کردن است، تا آنجا که انگار در زندگی روزمره‌ام بازی می‌کنم و در فیلم‌ها و نمایش‌ها، زندگی».
خسرو شکیبایی هفتم فروردین‌ماه سال 1323 در یکی از محله‌های خیابان مولوی تهران به دنیا آمد. اگرچه «خسرو» نام شناسنامه‌ای‌اش بود، اما خانواده و نزدیکان «محمود» صدایش می‌کردند. وی در
14 سالگی، پدر را که سرگرد ارتش بود بر اثر بیماری سرطان از دست داد و در همان دوران زمینه ورودش به بازار کار فراهم شد.
خیاطی، کانال‌سازی، آسانسورسازی و... اگرچه مشغله‌های زودگذر خسروی نوجوان بود، اما تا زمانی که سال 1342 فرانرسید و تا روزی که به صحنه تئاتر قدم نگذاشت، در مسیر دلخواهش که بازیگری بود، قرارنگرفت. خسرو یکی از بهترین دانشجویان بازیگری زمان خود بود و در همان ایام دانشجویی با همراهی دوستانی چون رحمان باقریان، بهزاد فراهانی، سعیدراد و پرویز پرستویی گروه نمایشی «کوچ» را تأسیس کرد تا به اجرای نمایش برای کارگران شرکت نفت بپردازند. در این گروه کم‌کم بازی‌های شکیبایی به چشم کارگردانان سینما آمد و به دلشان نشست تا در سال 53 نخستین تجربه حضور در یک فیلم کوتاه برای او رقم خورد؛ فیلم 16 میلیمتری «کتیبه» به کارگردانی فریبرز صالح. اما بازی در «خط قرمز» با فیلمنامه‌ای از بهرام بیضایی به کارگردانی مسعود کیمیایی، نخستین حضور جدی شکیبایی بر پرده سینما را در سال 1360 میسر کرد. پس از این حضور، نقش‌آفرینی‌های شکیبایی در فیلم‌های دادشاه (حبیب کاووش)، صاعقه (ضیاءالدین دری)، رابطه (پوران درخشنده)، دزد و نویسنده (کاظم معصومی)، شکار (مجید جوانمرد)، ترن (امیر قویدل) و عبور از غبار (پوران درخشنده) تا سال 1368، مسیری یکنواخت و البته توأم با تجربه‌اندوزی را برایش ثبت کرد. در کنار حضور در فیلم‌های سینمایی البته، شکیبایی از حضور فعال در عرصه تئاتر هم غافل نماند و در همین حضورها بود که زمینه ثبت نقطه عطفی ماندگار بر کارنامه بازیگری‌اش کلید خورد؛ روزی که داریوش مهرجویی برای تماشای نمایش«بلیت تئاتر» از آثار خیابانی نوشته کارل فانتی به کارگردانی «هایده حائری» رفته بود، بازیگر جوانی از میان نقش‌آفرینان را برگزید و بی‌اطلاع از تجربه حضور سینمایی و براساس تمام آنچه بر صحنه تئاتر دیده بود، از او برای ایفای نقش «حمید هامون» دعوت به همکاری کرد؛ این بازیگر همان خسروی جوان بود که بعدها گفت: «مهرجویی گشت و با جرثقیلی من را از جزیره‌ای متروک و تا آن روز دیده نشده برداشت و با هامون بالا آورد... . من جزیره کوچکی بودم؛ مهرجویی از کرانه‌ای مرا دید که چشم هر کاشفی به آن بینا نبود، شاید هم اصلاً تلألویی نداشت و من فکر می‌کردم که نور علی نور است! به هر حال اگر مهرجویی نبود در آن سوی این روزگار و روزمرگی‌هایش همچنان گم و ناپیدا مانده بودم... . هامون فلسفی‌ترین کتابی است که هنوز از بوییدن آن، صاحب کلیدهای تازه و تازه‌تری از گلستان، دریا و نور می‌شوم.»
شکیبایی در قامت «حمید هامون» دیده شد و از همان زمان بود که حضورش بر پرده سینما زیر نگاه تیزبین مخاطبان و منتقدان سینمای ایران قرار گرفت. صدای خشدار و بم در کنار آشفتگی و سرگردانی موجود در حرکات دست و بدن، هامون را به بهترین وجه ممکن بر پرده سینما زنده کرد و همین ویژگی‌ها بود که داوران هشتمین جشنواره فیلم فجر را ناگزیر از تحسین کرد و سیمرغ بهترین بازیگر مرد را به دستان پرمهر خسرو شکیبایی رساند.
پس از «هامون» شکیبایی در عبور از غبار (پوران درخشنده)، جست وجو در جزیره (مهدی صباغ زاده)، ابلیس (احمدرضا درویش)، یکبار برای همیشه (سیروس الوند)، سارا (داریوش مهرجویی)، پرواز را به خاطر بسپار (حمید رخشانی) و چند فیلم دیگر بازی کرد که در آنها هنوز درگیر با سایه سنگین حمید هامون در رفتار و لحن بود؛ سایه‌ای که منتقدان را چندان خوش نمی‌آمد و کم‌کم می‌رفت تا همه را بر این باور استوار کند که هر کس اوجی بی‌تکرار دارد و شکیبایی این اوج را در حمید هامون تجربه کرد، دیگر چه انتظاری!؟
اما این باور نسبتاً جمعی، خسرو را بی‌انگیزه نکرد تا توانست بالاخره بر سایه حمید هامون فائق بیاید و بار دیگر مورد تحسین قرارگیرد و در سال ۱۳۷۳ برای دومین بار سیمرغ بهترین بازیگر مرد را برای فیلم «کیمیا» (احمدرضا درویش) از آن خود کند. او البته برای فیلم «یکبار برای همیشه» (سیروس الوند) هم کاندیدای سیمرغ نقش اول مرد شده بود، اما «کیمیا» حکایتی دیگر داشت. حضور متفاوت شکیبایی در قالب انسانی آمده از خاطرات، آرام و سربه‌زیر و گویی بی‌آرمان، برابری مستقیم با حمید آرمان‌گرا و پرسش‌گر داشت و چه زیبا که این هر دو را با کیفیتی باور پذیر و در خور بازیگری توانا چون خود، تصویر و به خاطره جمعی اهالی سینمای ایران تقدیم کرد.
سال‌های عبور از دهه۷۰ به دهه۸۰ اما ایام اوجگیری محبوبیت شکیبایی بود؛ پری، دختردایی گمشده، سارا، میکس و بانو (داریوش مهرجویی)، سرزمین خورشید، ابلیس (احمدرضا درویش)، عاشقانه (علیرضا داوودنژاد)، سایه‌به‌سایه (علی ژکان)، روانی (داریوش فرهنگ)، زندگی (اصغر هاشمی)، مزاحم، یکبار برای همیشه (سیروس الوند)، دختری به نام تندر (حمیدآشتیانی‌پور)، خواهران غریب (کیومرث پوراحمد)، اثیری (محمدعلی سجادی) و کاغذ بی‌خط (ناصر تقوایی) با نقش‌آفرینی‌های او در این سال‌ها ساخته شد و بیشترشان مورد توجه مخاطبان و منتقدان سینمای ایران قرارگرفت و حتی از پرفروش‌ترین فیلم‌های سال هم شدند. اما این فقط مدیوم سینما نبود که شکیبایی را نگاه مخاطبانش ماندگار می‌کرد که حضور و بازی تاثیرگذارش در سریال‌هایی چون «مدرس» (هوشنگ توکلی)، «روزی روزگاری» (امرالله احمدجو) و بالاتر از همه مجموعه پرطرفدار«خانه سبز» (بیژن بیرنگ و مسعود رسام) را هم نباید در اوجگیری محبوبیت او در این دوران نادیده گرفت. دیگر خسرو را بیشتر به نام «رضا» در کوچه و خیابان می‌شناختیم؛ وکیلی که هم پدر بود، هم همسر و هم برادر؛ نماینده نوستالژیک تمام روابط خانوادگی رو به فراموشی آن روزهای ما مخاطبان تلویزیون. «خانه‌سبز» که نه فقط بازیگران که حتی تهیه‌کنندگانش را به عنوان زوجی موفق در سیما به مخاطبان شناساند، یکی از برگ برنده‌های شکیبایی در رضایتمندی طرفدارانش شد تا با امتداد این خاطره در مجموعه «سرزمین سبز» بار دیگر سازندگانش را به تکاپوی زنده کردن خاطرات در آخرین سال حیات شکیبایی بیندازد؛ تکاپویی که ناخواسته قرین با آخرین خاطرات تلویزیونی او شد.
در اوایل دهه ۸۰ خسرو شکیبایی به بازی در چند مجموعه تلویزیونی مشغول شد و کم‌کم حضور سینمایی‌اش کمرنگ شد، اما سالاد فصل (فریدون جیرانی) در سال ۸۳ بار دیگر توانست خسرو شکیبایی را به دوران اوجش باز گرداند و یادآور دوران طلایی او باشد. شکیبایی برای این فیلم سیمرغ بلورین نقش دوم را هم از جشنواره فجر دریافت کرد تا بار دیگر هنرنمایی او از سوی هیأت داوران مورد تقدیر قرار گرفته باشد. دهه 80 مصادف شد با بازگشت پررنگ‌تر از پیش شکیبایی به عرصه بازیگری که ماحصل آن همکاری مجدد (پس از گذشت نزدیک به دو دهه) با مسعودکیمیایی در فیلم‌های «حکم» و «رئیس» و نیز فیلم‌های ازدواج صورتی (منوچهر مصیری)، چه کسی امیر را کشت؟ (مهدی کرم‌پور)، عروسک فرنگی (فرهاد صبا)، پیشنهاد 50 میلیونی(مهدی صباغزاده) و ستاره‌ها (فریدون جیرانی) بود.
اما ماندگارترین حضورهای شکیبایی در این دوره که امروز دیگر می‌توان آن را دهه پایانی دوران بازیگری‌اش نامید، بازی در فیلم‌های «دست‌های خالی» (ابوالقاسم طالبی)، «اتوبوس شب» (کیومرث پوراحمد) و فیلم اکران نشده «شب» (رسول صدرعاملی) بود.
شکیبایی در تمام این سال‌ها شدیدا پرکار شده بود و مانند سال‌های دور، وسواس در انتخاب نقش‌ها را نداشت؛ این پرکاری دلیلی داشت که هر از چندگاهی بر زبان می‌آورد و گاه نیز دیگران چنین به آن اشاره و اذعان می‌کردند: «خسرو شکیبایی این اواخر بدجور با بیماری دست و پنجه نرم می‌کرد. حال چندان مساعدی نداشت و حتی سال گذشته(1386) مدتی در بیمارستان بستری شد. بعد از اینکه از بیمارستان مرخص شد، دیگر آن شکیبایی سرحال و بشاش قدیم نبود. نخستین و آخرین باری که خسرو شکیبایی را در پشت صحنه یک فیلم و از نزدیک دیدم، دی‌ماه سال گذشته و سر صحنه فیلم «دایناسور» پرویز شیخ‌طادی بود. خسرو شکیبایی آنقدر ناخوش احوال و رنجور بود که در طول تمام مدت فیلمبرداری یک پرستار او را همراهی می‌کرد. وقتی هم که بعد از ظهرها کار به پایان می‌رسید، آنقدر انرژی‌اش تخلیه شده بود که به تنهایی حتی توان حرکت به سمت ماشین را هم نداشت. اما همه آنهایی که در صحنه فیلمبرداری حضور داشتند، از یک چیز شگفت زده می‌شدند؛ آن شکیبایی مریض احوال، وقتی سه، دو، یک کارگردان را می‌شنید و دوربین فیلمبرداری روشن می‌شد، به یک‌باره تغییر می‌کرد. آنقدر انرژی می‌گرفت و با شور و حرارت جلوی دوربین بازی می‌کرد که انگار نه انگار همین چند لحظه پیش حتی توان ایستادن را هم نداشت. خسرو شکیبایی جلوی دوربین سینما به راستی جادو می‌شد و تمام آلام خود را فراموش می‌کرد.» این واگویه‌های خبرنگاری از آخرین حضورهای سینمایی خسرو شکیبایی در پشت صحنه فیلم سینمایی «دایناسور» (ساخته اکران نشده پرویز شیخ‌طادی) بود که به وضوح توصیفی از وضعیت این بازیگر توانمند در واپسین روزهای سینمایی‌اش به‌دست می‌دهد.
حاصل این کارنامه اما علاوه بر سه سیمرغ بلورین، سه نامزدی سیمرغ بلورین، سه لوح زرین بهترین بازیگری و چندین تندیس و تقدیرنامه داخلی و خارجی برای شکیبایی، ثبت تصاویری ماندگار و سرشار از احساس در سینمای ایران بود که در نوع خود بدیع و تا به امروز کم‌نظیر مانده است.
خسرو شکیبایی به معنای واقعی کلمه عاشق و شیفته بازیگری بود و اگر نبود تبلور این عاشقانگی در مواجهه با مخاطبان او نیز تنها در قاب «عکس»ها و «سردرسینما»ها مانده بود و راهی به دل‌ها نمی‌یافت. او تمام سال‌های حرفه‌ای عمر کاری‌اش را صرف آموختن می‌دانست و هیچگاه از «منِ» شناخته شده و بی‌تردید معتبرش در خانواده سینما، بدون یاد از پیشکسوتانش نامی به میان نیاورد. شکیبایی در تمام سال‌های بازیگری تبریک روز معلم به استاد «انتظامی» را به تأخیر نینداخت و نیز بارها تکرار کرد که تماس‌های «مهرجویی» برایش حکم «مدرسه» را داشته است، قدردان «کیمیایی» برای ورودش به سینما بود و حرف «پوراحمد» را «امضا» می‌دانست. اینها همه از آن بود که خسرو شکیبایی اصرار داشت «قدرشناس» باشد و راه و رسم درست زندگی را در این اصل خلاصه می‌کرد. اما این حس و اعتقاد هیچگاه سبب نشد تا بازیگران جوان‌تر که شاید اندکی درگیر«من»هایشان بودند را لایق عتاب بداند و جایی خطاب به منتقدان یک بازیگر جوان و تا حدودی مغرور می‌گوید: «این دوست جوان هم بعدها می‌فهمد. الان باید به او هم عاشقانه عشق ورزید، چون این دوست آمده تا بازی کند. همین جوانی که امروز این را می‌گوید حرفش مال زمانی است که امروز را می‌بیند و در همین امروز می‌خواهد حق خودش را بگیرد. ما فقط می‌توانیم به دیگران بگوییم که راهی که ما رفتیم غلط نبوده.... این جوان امروز دنبال اثبات وضعیت کنونی خود است، این پررویی، پررویی مجنون است به لیلی و می‌خواهد هرطور شده بماند تا لیلی را به دست آورد؛ اسم واقعی آن «عاشقیت» است، اما چون او می‌گوید دوران عاشقی فرهاد گذشته، اسمش را می‌گذارد «پررویی» اما این هم در نهایت، مظلومیت و تلاش برای ماندن است.»
و این خلاصه و چکیده تمام آن اصولی است که شکیبایی با پایبندی به آنها توانست آخرین «بازی زندگی» خود را در حضور خیل مشتاقان با سربلندی و افتخار روی صحنه تالار وحدت ببرد؛ نمایشی که کارنامه بازیگری مردی را به اتمام رساند تا برای همیشه آرام بگیرد.
خسرو با تمام شکیبایی‌اش کم‌کم تسلیم تقدیر شد و درحالی‌که فیلم‌های «شب»(رسول صدرعاملی)، «دل‌شکسته» (علی رویین‌تن)، «نسکافه داغ داغ» (علی قوی‌تن)، «ستاره بود» (فریدون جیرانی)، «دوشیزه باران» (محمدعلی سلیمانتاش) و «دایناسور» (پرویز شیخ طادی) را در نوبت اکران و نیز سریال «آشیانه سیمرغ» (شهرام اسدی) با موضوع زندگی شیخ بهایی را در نوبت پخش از تلویزیون داشت، بامداد جمعه 28 تیرماه دارفانی را وداع گفت و در قامت تمام آنچه سال‌ها به اثبات رسانده بود، ماندگار شد. سکوت خسروی سینمای ایران یکساله شد
عاشقانه‌های «هامون»
کارنامه بازیگری و زندگی شکیبایی از هم تفکیک‌ناپذیر است که خود معتقد بود: «بازیگری گوشه‌ای همیشگی از زندگی من است؛ نوعی نوستالژی با غم غربتی آسمانی... انسان بدون خاطره نمی‌تواند عشق و سپس عرفان را دریابد و بازیگری، هنر زیبا زندگی کردن است، تا آنجا که انگار در زندگی روزمره‌ام بازی می‌کنم و در فیلم‌ها و نمایش‌ها، زندگی».
خسرو شکیبایی هفتم فروردین‌ماه سال 1323 در یکی از محله‌های خیابان مولوی تهران به دنیا آمد. اگرچه «خسرو» نام شناسنامه‌ای‌اش بود، اما خانواده و نزدیکان «محمود» صدایش می‌کردند. وی در
14 سالگی، پدر را که سرگرد ارتش بود بر اثر بیماری سرطان از دست داد و در همان دوران زمینه ورودش به بازار کار فراهم شد.
خیاطی، کانال‌سازی، آسانسورسازی و... اگرچه مشغله‌های زودگذر خسروی نوجوان بود، اما تا زمانی که سال 1342 فرانرسید و تا روزی که به صحنه تئاتر قدم نگذاشت، در مسیر دلخواهش که بازیگری بود، قرارنگرفت. خسرو یکی از بهترین دانشجویان بازیگری زمان خود بود و در همان ایام دانشجویی با همراهی دوستانی چون رحمان باقریان، بهزاد فراهانی، سعیدراد و پرویز پرستویی گروه نمایشی «کوچ» را تأسیس کرد تا به اجرای نمایش برای کارگران شرکت نفت بپردازند. در این گروه کم‌کم بازی‌های شکیبایی به چشم کارگردانان سینما آمد و به دلشان نشست تا در سال 53 نخستین تجربه حضور در یک فیلم کوتاه برای او رقم خورد؛ فیلم 16 میلیمتری «کتیبه» به کارگردانی فریبرز صالح. اما بازی در «خط قرمز» با فیلمنامه‌ای از بهرام بیضایی به کارگردانی مسعود کیمیایی، نخستین حضور جدی شکیبایی بر پرده سینما را در سال 1360 میسر کرد. پس از این حضور، نقش‌آفرینی‌های شکیبایی در فیلم‌های دادشاه (حبیب کاووش)، صاعقه (ضیاءالدین دری)، رابطه (پوران درخشنده)، دزد و نویسنده (کاظم معصومی)، شکار (مجید جوانمرد)، ترن (امیر قویدل) و عبور از غبار (پوران درخشنده) تا سال 1368، مسیری یکنواخت و البته توأم با تجربه‌اندوزی را برایش ثبت کرد. در کنار حضور در فیلم‌های سینمایی البته، شکیبایی از حضور فعال در عرصه تئاتر هم غافل نماند و در همین حضورها بود که زمینه ثبت نقطه عطفی ماندگار بر کارنامه بازیگری‌اش کلید خورد؛ روزی که داریوش مهرجویی برای تماشای نمایش«بلیت تئاتر» از آثار خیابانی نوشته کارل فانتی به کارگردانی «هایده حائری» رفته بود، بازیگر جوانی از میان نقش‌آفرینان را برگزید و بی‌اطلاع از تجربه حضور سینمایی و براساس تمام آنچه بر صحنه تئاتر دیده بود، از او برای ایفای نقش «حمید هامون» دعوت به همکاری کرد؛ این بازیگر همان خسروی جوان بود که بعدها گفت: «مهرجویی گشت و با جرثقیلی من را از جزیره‌ای متروک و تا آن روز دیده نشده برداشت و با هامون بالا آورد... . من جزیره کوچکی بودم؛ مهرجویی از کرانه‌ای مرا دید که چشم هر کاشفی به آن بینا نبود، شاید هم اصلاً تلألویی نداشت و من فکر می‌کردم که نور علی نور است! به هر حال اگر مهرجویی نبود در آن سوی این روزگار و روزمرگی‌هایش همچنان گم و ناپیدا مانده بودم... . هامون فلسفی‌ترین کتابی است که هنوز از بوییدن آن، صاحب کلیدهای تازه و تازه‌تری از گلستان، دریا و نور می‌شوم.»
شکیبایی در قامت «حمید هامون» دیده شد و از همان زمان بود که حضورش بر پرده سینما زیر نگاه تیزبین مخاطبان و منتقدان سینمای ایران قرار گرفت. صدای خشدار و بم در کنار آشفتگی و سرگردانی موجود در حرکات دست و بدن، هامون را به بهترین وجه ممکن بر پرده سینما زنده کرد و همین ویژگی‌ها بود که داوران هشتمین جشنواره فیلم فجر را ناگزیر از تحسین کرد و سیمرغ بهترین بازیگر مرد را به دستان پرمهر خسرو شکیبایی رساند.
پس از «هامون» شکیبایی در عبور از غبار (پوران درخشنده)، جست وجو در جزیره (مهدی صباغ زاده)، ابلیس (احمدرضا درویش)، یکبار برای همیشه (سیروس الوند)، سارا (داریوش مهرجویی)، پرواز را به خاطر بسپار (حمید رخشانی) و چند فیلم دیگر بازی کرد که در آنها هنوز درگیر با سایه سنگین حمید هامون در رفتار و لحن بود؛ سایه‌ای که منتقدان را چندان خوش نمی‌آمد و کم‌کم می‌رفت تا همه را بر این باور استوار کند که هر کس اوجی بی‌تکرار دارد و شکیبایی این اوج را در حمید هامون تجربه کرد، دیگر چه انتظاری!؟
اما این باور نسبتاً جمعی، خسرو را بی‌انگیزه نکرد تا توانست بالاخره بر سایه حمید هامون فائق بیاید و بار دیگر مورد تحسین قرارگیرد و در سال ۱۳۷۳ برای دومین بار سیمرغ بهترین بازیگر مرد را برای فیلم «کیمیا» (احمدرضا درویش) از آن خود کند. او البته برای فیلم «یکبار برای همیشه» (سیروس الوند) هم کاندیدای سیمرغ نقش اول مرد شده بود، اما «کیمیا» حکایتی دیگر داشت. حضور متفاوت شکیبایی در قالب انسانی آمده از خاطرات، آرام و سربه‌زیر و گویی بی‌آرمان، برابری مستقیم با حمید آرمان‌گرا و پرسش‌گر داشت و چه زیبا که این هر دو را با کیفیتی باور پذیر و در خور بازیگری توانا چون خود، تصویر و به خاطره جمعی اهالی سینمای ایران تقدیم کرد.
سال‌های عبور از دهه۷۰ به دهه۸۰ اما ایام اوجگیری محبوبیت شکیبایی بود؛ پری، دختردایی گمشده، سارا، میکس و بانو (داریوش مهرجویی)، سرزمین خورشید، ابلیس (احمدرضا درویش)، عاشقانه (علیرضا داوودنژاد)، سایه‌به‌سایه (علی ژکان)، روانی (داریوش فرهنگ)، زندگی (اصغر هاشمی)، مزاحم، یکبار برای همیشه (سیروس الوند)، دختری به نام تندر (حمیدآشتیانی‌پور)، خواهران غریب (کیومرث پوراحمد)، اثیری (محمدعلی سجادی) و کاغذ بی‌خط (ناصر تقوایی) با نقش‌آفرینی‌های او در این سال‌ها ساخته شد و بیشترشان مورد توجه مخاطبان و منتقدان سینمای ایران قرارگرفت و حتی از پرفروش‌ترین فیلم‌های سال هم شدند. اما این فقط مدیوم سینما نبود که شکیبایی را نگاه مخاطبانش ماندگار می‌کرد که حضور و بازی تاثیرگذارش در سریال‌هایی چون «مدرس» (هوشنگ توکلی)، «روزی روزگاری» (امرالله احمدجو) و بالاتر از همه مجموعه پرطرفدار«خانه سبز» (بیژن بیرنگ و مسعود رسام) را هم نباید در اوجگیری محبوبیت او در این دوران نادیده گرفت. دیگر خسرو را بیشتر به نام «رضا» در کوچه و خیابان می‌شناختیم؛ وکیلی که هم پدر بود، هم همسر و هم برادر؛ نماینده نوستالژیک تمام روابط خانوادگی رو به فراموشی آن روزهای ما مخاطبان تلویزیون. «خانه‌سبز» که نه فقط بازیگران که حتی تهیه‌کنندگانش را به عنوان زوجی موفق در سیما به مخاطبان شناساند، یکی از برگ برنده‌های شکیبایی در رضایتمندی طرفدارانش شد تا با امتداد این خاطره در مجموعه «سرزمین سبز» بار دیگر سازندگانش را به تکاپوی زنده کردن خاطرات در آخرین سال حیات شکیبایی بیندازد؛ تکاپویی که ناخواسته قرین با آخرین خاطرات تلویزیونی او شد.
در اوایل دهه ۸۰ خسرو شکیبایی به بازی در چند مجموعه تلویزیونی مشغول شد و کم‌کم حضور سینمایی‌اش کمرنگ شد، اما سالاد فصل (فریدون جیرانی) در سال ۸۳ بار دیگر توانست خسرو شکیبایی را به دوران اوجش باز گرداند و یادآور دوران طلایی او باشد. شکیبایی برای این فیلم سیمرغ بلورین نقش دوم را هم از جشنواره فجر دریافت کرد تا بار دیگر هنرنمایی او از سوی هیأت داوران مورد تقدیر قرار گرفته باشد. دهه 80 مصادف شد با بازگشت پررنگ‌تر از پیش شکیبایی به عرصه بازیگری که ماحصل آن همکاری مجدد (پس از گذشت نزدیک به دو دهه) با مسعودکیمیایی در فیلم‌های «حکم» و «رئیس» و نیز فیلم‌های ازدواج صورتی (منوچهر مصیری)، چه کسی امیر را کشت؟ (مهدی کرم‌پور)، عروسک فرنگی (فرهاد صبا)، پیشنهاد 50 میلیونی(مهدی صباغزاده) و ستاره‌ها (فریدون جیرانی) بود.
اما ماندگارترین حضورهای شکیبایی در این دوره که امروز دیگر می‌توان آن را دهه پایانی دوران بازیگری‌اش نامید، بازی در فیلم‌های «دست‌های خالی» (ابوالقاسم طالبی)، «اتوبوس شب» (کیومرث پوراحمد) و فیلم اکران نشده «شب» (رسول صدرعاملی) بود.
شکیبایی در تمام این سال‌ها شدیدا پرکار شده بود و مانند سال‌های دور، وسواس در انتخاب نقش‌ها را نداشت؛ این پرکاری دلیلی داشت که هر از چندگاهی بر زبان می‌آورد و گاه نیز دیگران چنین به آن اشاره و اذعان می‌کردند: «خسرو شکیبایی این اواخر بدجور با بیماری دست و پنجه نرم می‌کرد. حال چندان مساعدی نداشت و حتی سال گذشته(1386) مدتی در بیمارستان بستری شد. بعد از اینکه از بیمارستان مرخص شد، دیگر آن شکیبایی سرحال و بشاش قدیم نبود. نخستین و آخرین باری که خسرو شکیبایی را در پشت صحنه یک فیلم و از نزدیک دیدم، دی‌ماه سال گذشته و سر صحنه فیلم «دایناسور» پرویز شیخ‌طادی بود. خسرو شکیبایی آنقدر ناخوش احوال و رنجور بود که در طول تمام مدت فیلمبرداری یک پرستار او را همراهی می‌کرد. وقتی هم که بعد از ظهرها کار به پایان می‌رسید، آنقدر انرژی‌اش تخلیه شده بود که به تنهایی حتی توان حرکت به سمت ماشین را هم نداشت. اما همه آنهایی که در صحنه فیلمبرداری حضور داشتند، از یک چیز شگفت زده می‌شدند؛ آن شکیبایی مریض احوال، وقتی سه، دو، یک کارگردان را می‌شنید و دوربین فیلمبرداری روشن می‌شد، به یک‌باره تغییر می‌کرد. آنقدر انرژی می‌گرفت و با شور و حرارت جلوی دوربین بازی می‌کرد که انگار نه انگار همین چند لحظه پیش حتی توان ایستادن را هم نداشت. خسرو شکیبایی جلوی دوربین سینما به راستی جادو می‌شد و تمام آلام خود را فراموش می‌کرد.» این واگویه‌های خبرنگاری از آخرین حضورهای سینمایی خسرو شکیبایی در پشت صحنه فیلم سینمایی «دایناسور» (ساخته اکران نشده پرویز شیخ‌طادی) بود که به وضوح توصیفی از وضعیت این بازیگر توانمند در واپسین روزهای سینمایی‌اش به‌دست می‌دهد.
حاصل این کارنامه اما علاوه بر سه سیمرغ بلورین، سه نامزدی سیمرغ بلورین، سه لوح زرین بهترین بازیگری و چندین تندیس و تقدیرنامه داخلی و خارجی برای شکیبایی، ثبت تصاویری ماندگار و سرشار از احساس در سینمای ایران بود که در نوع خود بدیع و تا به امروز کم‌نظیر مانده است.
خسرو شکیبایی به معنای واقعی کلمه عاشق و شیفته بازیگری بود و اگر نبود تبلور این عاشقانگی در مواجهه با مخاطبان او نیز تنها در قاب «عکس»ها و «سردرسینما»ها مانده بود و راهی به دل‌ها نمی‌یافت. او تمام سال‌های حرفه‌ای عمر کاری‌اش را صرف آموختن می‌دانست و هیچگاه از «منِ» شناخته شده و بی‌تردید معتبرش در خانواده سینما، بدون یاد از پیشکسوتانش نامی به میان نیاورد. شکیبایی در تمام سال‌های بازیگری تبریک روز معلم به استاد «انتظامی» را به تأخیر نینداخت و نیز بارها تکرار کرد که تماس‌های «مهرجویی» برایش حکم «مدرسه» را داشته است، قدردان «کیمیایی» برای ورودش به سینما بود و حرف «پوراحمد» را «امضا» می‌دانست. اینها همه از آن بود که خسرو شکیبایی اصرار داشت «قدرشناس» باشد و راه و رسم درست زندگی را در این اصل خلاصه می‌کرد. اما این حس و اعتقاد هیچگاه سبب نشد تا بازیگران جوان‌تر که شاید اندکی درگیر«من»هایشان بودند را لایق عتاب بداند و جایی خطاب به منتقدان یک بازیگر جوان و تا حدودی مغرور می‌گوید: «این دوست جوان هم بعدها می‌فهمد. الان باید به او هم عاشقانه عشق ورزید، چون این دوست آمده تا بازی کند. همین جوانی که امروز این را می‌گوید حرفش مال زمانی است که امروز را می‌بیند و در همین امروز می‌خواهد حق خودش را بگیرد. ما فقط می‌توانیم به دیگران بگوییم که راهی که ما رفتیم غلط نبوده.... این جوان امروز دنبال اثبات وضعیت کنونی خود است، این پررویی، پررویی مجنون است به لیلی و می‌خواهد هرطور شده بماند تا لیلی را به دست آورد؛ اسم واقعی آن «عاشقیت» است، اما چون او می‌گوید دوران عاشقی فرهاد گذشته، اسمش را می‌گذارد «پررویی» اما این هم در نهایت، مظلومیت و تلاش برای ماندن است.»
و این خلاصه و چکیده تمام آن اصولی است که شکیبایی با پایبندی به آنها توانست آخرین «بازی زندگی» خود را در حضور خیل مشتاقان با سربلندی و افتخار روی صحنه تالار وحدت ببرد؛ نمایشی که کارنامه بازیگری مردی را به اتمام رساند تا برای همیشه آرام بگیرد.
خسرو با تمام شکیبایی‌اش کم‌کم تسلیم تقدیر شد و درحالی‌که فیلم‌های «شب»(رسول صدرعاملی)، «دل‌شکسته» (علی رویین‌تن)، «نسکافه داغ داغ» (علی قوی‌تن)، «ستاره بود» (فریدون جیرانی)، «دوشیزه باران» (محمدعلی سلیمانتاش) و «دایناسور» (پرویز شیخ طادی) را در نوبت اکران و نیز سریال «آشیانه سیمرغ» (شهرام اسدی) با موضوع زندگی شیخ بهایی را در نوبت پخش از تلویزیون داشت، بامداد جمعه 28 تیرماه دارفانی را وداع گفت و در قامت تمام آنچه سال‌ها به اثبات رسانده بود، ماندگار شد. ارسال نظر
پربیننده