نامشخص بودن تکلیف پایان‌نامه‌های کارشناسی ارشد
دکتر محمدرضا ترکی، عضو هیات علمی دانشکده ادبیات دانشگاه تهران معتقد است: در حال حاضر برخی پایان‌نامه‌های دانشجویی به لحاظ رعایت جنبه‌های علمی از کیفیت مطلوبی برخوردار بوده و در سطوح ارزشمندی قرار دارند. این پایان‌نامه‌ها در واقع نشان‌دهنده تلاش دانشجویان است اما در مقابل این پایان‌نامه‌ها گاه پایاننامههایی به چشم می‌خورد که نه‌تنها از کیفیت خوبی برخوردار نیستند بلکه متاسفانه رونویسی از پایان‌نامه‌های دیگر دانشجویان و پژوهشگران است. برخی از دانشجویان تمایل دارند برای تالیف پایان‌نامه‌های خود روی تصحیح نسخ قدیمی کار کنند. تصور آنها از انجام این کار، ساده است در حالی که تصحیح اساسا کاری سهل و ممتنع است یعنی در نظر اول آسان است اما واقعیت این است که تصحیح می‌تواند از این رهگذر موفق شود که با تکیه بر ادبیت و دانش متن انجام شود.
محمدرضا ترکی اضافه می‌کند: مشکل دیگری که به چشم می‌خورد نامشخص بودن تکلیف پایان‌نامه‌های دانشجویی خاصه در مقطع کارشناسی ارشد است. در این مقطع، دانشجو ترجیح می‌دهد بیش از آنکه وقت خود را بر سر تالیف و تحقیق یک رساله خوب بگذارد به مطالعه برای شرکت در آزمون دکترا بپردازد تا از رقبای درسی خود عقب نماند. در نتیجه بسیاری از مواقع پایان‌نامه این گروه از دانشجویان کاری شکسته، بسته و ناقص از کار درمی‌آید، بنابراین نظرم این است که در این حیطه یک مشکل ساختاری وجود دارد که باید برای مرتفع کردن آن راهکاری اندیشید.
این مدرس ادبیات با اشاره به اینکه در حال حاضر کلیشه‌ای شدن آفت موضوعات پایان‌نامه‌هاست، می‌گوید: با وجود اینکه همه جور موضوعی برای نوشتن پایان‌نامه‌های دانشجویی به چشم می‌خورد اما به جرات می‌توان گفت اغلب این موضوعات تکراری و به دور از خلاقیت است. به‌عنوان مثال بررسی صور خیال در آثار فلان شاعر، موضوعی است که بارها دستمایه دانشجویان برای تألیف رساله‌های خود قرار گرفته است، ضمن اینکه ما شاهد استفاده اندک از موضوعات کاربردی در رساله‌های دانشجویی هستیم. یا به عنوان نمونه، کمتر پایان‌نامه‌ای است که تاکنون به بررسی مشکلات کتاب‌های درسی بپردازد یا مباحث دیگر را در این حوزه مورد آسیب‌‌شناسی قرار دهد. وی می‌افزاید: فراموش نکنیم که ضرورت دارد رساله‌های دانشجویی مبتنی بر تحقیق و تفحص باشند، ضمن اینکه امروز می‌توان یک متن خوب را از زبان دیگر به فارسی ترجمه کرد و با رعایت جوانب تحقیقی در این امر آن را به پایان‌نامه‌اي مطلوب بدل کرد اما متاسفانه به این حوزه در سال‌های اخیر توجه چندانی نشده است. روی این اصل است که تعداد رساله‌هایی که قابلیت انتشار در حد یک کتاب مستقل را پیدا می‌کنند انگشت‌شمار است و در اکثریت نیست.
بی‌خریدار ماندن یک متاع
دکتر محمد بقایی‌ماکان، پژوهشگر ادبی نیز تصریح می‌کند: پایاننامههایی که در حوزه علوم انسانی بویژه در رشته ادبیات فارسی در مقاطع مختلف به تحریر درمی‌آید متاعی است که در بازار فرهنگ چنانچه به عیان مشهود است خریداری ندارد زیرا زیرزمین‌ها و مخازن دانشکده ادبیات، آکنده از پایاننامههایی است که حداقل در سه دهه اخیر به نگارش درآمده ولی کمتر ناشر یا موسسه‌ای است که تمایل به انتشار آنها داشته باشد، زیرا از پیش معلوم است که در بازار فرهنگی، خریداری نخواهند داشت. متاسفانه عنوان‌هایی که برای این دانشنامه‌ها در نظر گرفته می‌شود گویای تفکری کاملا یکسویه نسبت به ادب فارسی است که کاملا به ایام سلف اختصاص دارد و غالب آن تکراری است و موارد مشابه آن پیش‌تر به وسیله اساتید برجسته دانشگاهی و غیردانشگاهی به تحریر درآمده است.
طبیعی است که هر نقصی در حکم معلولی است که علتی سبب آن می‌شود. نقصی که در کار پایان‌نامه‌های دانشگاهی دیده می‌شود، بدون شک حاصل شیوه مدیریت است. تا در این شیوه به لحاظ کیفی تغییری پیش نیاید یعنی عاملی که پدیدآورنده این معلولات است اصلاح نشود طبیعی است انتظاری نمی‌توان از بهبود شرایط موجود داشت. به نظر من پیش از آنکه ما موضوعی برای پایان‌نامه‌ها انتخاب کنیم، لازم است دانشجویان رشته زبان و ادبیات فارسی را تشویق کنیم که آثار تدوین و تنقیح نشده که تعداد آنها بسیار درخور توجه است را مورد بررسی و بازخوانی و تصحیح قرار دهند. قابل توجه است که هنوز برای مثال برخی از آثار سهروردی یا رساله‌های ابن‌سینا به اصطلاح معروف به زینت طبع آراسته نشده و در مخازن کتابخانه‌ها بلااستفاده مانده است. در بسیاری از کتابخانه‌های دانشگاه‌های شبه‌قاره اعم از هند و پاکستان و دیگر مناطق، مخطوطات ارزنده‌ای وجود دارد که می‌توان با تصحیح آنها، آثار بسیار ارزشمندی را زنده کرد.
از جمله در کتابخانه گنج‌بخش در اسلام‌آباد به همت دانشمندانی نظیر استاد احمد منزوی و محمدحسین تسبیحی بیش از 18 هزار جلد کتاب خطی فارسی جمع‌آوری شده که هنوز نیاز به تصحیح و تدوین دارد. چنانچه این آثار به مرحله چاپ رسانده شوند ارزش و فایده آنها به مراتب بیش از پایاننامههایی است که اکنون تهیه می‌شوند. این پیشنهاد می‌تواند الگویی باشد برای مقاطع دکترا و همچنین دانشکده‌های ذی‌ربط تا سودمندی بیشتری در پی داشته باشد.
بی‌بهره از راهنمایی استاد و تحقیق دانشجو
دکتر جلیل تجلیل، مدرس دانشگاه تهران نیز می‌گوید: در رشته ادبیات فارسی موضوعات متنوعی وجود دارد که از آن جمله مباحث دستوری زبانی، غنایی، حماسی، فلسفی، عرفانی و ... است، بنابراین ضروری است که چنین موضوعاتی در پایان‌نامه‌های دانشجویی به کار گرفته شود. علاوه بر اینها، موضوعات لفظی و معنوی و ادبیات و کهن و نو از جمله موضوعاتی است که باید به آن پرداخته شود. واقعیت این است که ادبیات به اندازه ستارگان و ریگ‌های بیابان حاوی موضوعات مختلف است و حتی با پر مگس نیز می‌توان رساله‌ای نوشت و ساعت‌ها درباره رشد و فیزیولوژی و دیگر جنبه‌های آن صحبت کرد. وی می‌افزاید: امروز برخی پایان‌نامه‌ها در قالب کتاب منتشر می‌شوند و به زعم آموزش عالی و وزارت ارشاد، آثار خوبی هم هستند. به نظر می‌رسد پایان‌نامه‌های مطلوب از این دست، نویددهنده وضعيت مطلوبی باشند. هرچند ناگفته نماند هر پایان‌نامه‌ای قابلیت انتشار ندارد. به طور کلی پایان‌نامه‌ای ارزشمند است که در درجه نخست از موضوع، استاد راهنما و فعالیت دانشجو در حد مطلوب برخوردار باشد. اگر این سه مولفه در یک پایان‌نامه فراهم شود مسلما برآیند آن درخشان خواهد شد.
پسرفت سطح سواد دانشجویان ارشد و دکترا
دکتر کاوس حسنلی، مدیر قطب علمی پژوهش‌های فارسی دانشگاه شیراز نیز در این راستا اعتقاد دارد: پایان‌نامه‌ها اساسا در چند قسمت و اشکال مختلف تدوین می‌شوند اما در این حیطه اشکالاتی نیز وجود دارد. در حال حاضر من دانشگاه آزادی را سراغ دارم که اعضای آن فقط متشکل از سه، چهار عضو هیأت علمی است، اما 80 دانشجوی فوق‌لیسانس را پذیرش می‌کند. این دانشجویان چطور می‌توانند پایان‌نامه‌های خود را تنها با همین دو، سه استاد راهنما تحریر کنند. نتیجه این می‌شود که دانشجو سرگردان شده و برای یافتن استاد راهنما به دانشگاه‌های دیگری مراجعه می‌کند. وقتی تناسب استاد و دانشجو رعایت نمی‌شود و در شهرستان‌ها منابع کتابخانه‌ای وجود ندارد، کیفیت تدوین پایان‌نامه‌ها نازل می‌شود. در حال حاضر تعداد محدودی دانشگاه وجود دارد که از نظر تدوین رساله و مسؤولیت علمی می‌توان آنها را در سطوح قابل قبولی دانست. در واقع بحران جدی در این زمینه مشاهده می‌شود. دومین معضل در حیطه پایان‌نامه‌نویسی این است که بسیاری از موضوعات به شکل تکراری در قالب پایان‌نامه صورت می‌پذیرد. در مشهد چند سال پیش پژوهشگران تحقیقاتی روی پایان‌نامه‌هاي دانشگاه‌های دولتی و آزاد انجام دادند. نتیجه این تحقیق این شد که خیلی از موضوعات، همزمان در هر دو دانشکده انجام می‌شد یا نکته تأسفبار این بود که یک موضوع گاه از سوی یک استاد در دو دانشکده برای دانشجو تعیین شده بود.
وی می‌افزاید: رویکرد سنتی ادبیات ما به سوی بزرگان ادبی بوده است و خیل موضوعات شایسته بررسی در این موارد مغفول مانده و توجهی به آن نشده است. به عنوان مثال ادبیات عامیانه با زیرشاخه قصه‌ها، مثل‌ها، لالایی‌ها، افسانه‌ها، گرایش‌ها، لهجه‌ها، زبان‌ها و ... که رویکرد جدی نسبت به آن وجود نداشته است. هرچند خیلی از پایان‌نامه‌ها امروز به دست چاپ سپرده می‌شوند ولی به شکل کلی در مراکز آموزشی از ابتدا تا مقطع دکترا در همه‌جا افت تحصیلی مشاهده می‌شود که عوامل زیادی هم در این‌باره دخیل است. در واقع ما شاهد سرایت ضعف پله‌به‌پله در آموزش بوده‌ایم که امروز آسیب آن گریبان تحصیلات تکمیلی را هم گرفته است.
خود ما به عنوان برگزار‌کنندگان دوره دکترای زبان و ادبیات فارسی از روی پاسخنامه‌های دانشجویی مشاهده می‌کنیم متأسفانه سال به سال در نظام آموزشی دانشگاه‌ها پسرفت و ضعف وجود دارد.
حسنلی می‌گوید: نکته قابل توجه این است که پایان‌نامه رشته ادبیات فارسی هزینه زیادی را شامل نمی‌شود بلکه بیش از هرچیز به عرق‌ریزان روح احتیاج دارد. در حال حاضر در دانشگاه شیراز موضوعات جدیدی برای تألیف پایان‌نامه‌ها وجود دارد که نه‌تنها تکراری نیست بلکه بدیع نیز هست. به عنوان مثال تحلیل ساختاری کلیدر دولت‌آبادی، جریان‌شناسی غزل در سه دهه اخیر، کارنامه داستان‌نویسی فارسی، روایت‌شناسی و بررسی روایت در داستان، بررسی کارنامه نقد شعر در 50 سال اخیر و ... از این جمله است. با توجه به اینکه من مدیر قطب علمی پژوهش‌های فارسی نیز هستم همواره دانشجویان را تشویق می‌کنیم تا روی مباحثی چون فارسی‌شناسی کار کنند. نتیجه اینکه بسیاری از دانشجویان امروز روی شعر شاعرانی چون حرفی عرفی شیرازی و شوریده شیرازی کار می‌کنند. بررسی کارنامه شعر شمال فارس یا کارنامه شعر شرق فارس نیز از دیگر مباحث پایان‌نامه دانشجویان شیراز است. گذشته از این چند رساله نیز درباره ادبیات کودک و زیرشاخه‌های آن تاکنون تالیف شده است.
پایان‌نامه، تحقیق نه کتاب
دکتر فرزانه فرح‌زاد، عضو هیأت علمی و دانشیار دانشگاه علامه طباطبایی با تأکید بر اینکه برای تألیف پایان‌نامه‌های دانشجویی کتابخانه‌های اینترنتي اندکی وجود دارد، می‌گوید: رشته‌ای که من در دانشگاه تدریس می‌کنم مطالعات ترجمه است و با مطالعات سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و ادبی آمیختگی دارد. مهم‌تر از همه اینکه ما می‌کوشیم در این رشته به تطبیق ادبیات از طریق ترجمه با دیگر رشته‌ها بپردازیم. دانشجویان این رشته برای تألیف پایان‌نامه‌های خود همواره بیشترین تلاش را انجام داده‌اند. در واقع درباره پایان‌نامه‌های دانشجویی نمی‌توان یک حکم کلی صادر کرد، بلکه می‌توان گفت خوب و بد به یک اندازه در این زمینه وجود دارد. هرچند من به این مسأله اعتقادی ندارم که اگر اشکالی در پایان‌نامه‌های دانشگاهی وجود دارد، الزاما این ضعف به سیستم آموزش دانشگاه‌ها برمی‌گردد بلکه فکر می‌کنم این امر عوامل متعددی دارد که نیازمند بررسی است.
وی می‌افزاید: مطالعات ترجمه به واقع یک میان‌رشته به شمار می‌رود و همان‌طور که اشاره کردم مطالعات فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و ادبی را در خود آمیخته است، بنابراین تمام اینها به یک میزان می‌تواند برای دانشجو موضوع یک پایان‌نامه باشد؛ موضوعی که می‌توان آن را از دیدگاه روانشناسی و ایدئولوژی نیز بررسی کرد. به هر حال برای تألیف پایان‌نامه خوب باید ابزار کار فراهم شود. نکته دیگر اینکه یادمان باشد پایان‌نامه یک تحقیق است و الزامی برای انتشار آن وجود ندارد. در حال حاضر نگاه به پایان‌نامه‌ها خیلی متفاوت شده است.
ضعف خواهنده و خواهاننده
دکتر کامل احمدنژاد، مدرس دانشکده ادبیات دانشگاه تهران نیز معتقد است: امروز غالب رساله‌ها، دانشگاهی، ضعیف، کلیشه‌ای و غیرعلمی است. من درباره این مبحث می‌توانم این نکته را بگویم که (ضعف الطالب و المطلوب) این خواهنده و خواهاننده هر دو عملکرد‌های ضعیفی در این حوزه داشته‌اند. 99درصد استادان ما متأسفانه خود با اصول ساده تحقیق آشنا نیستند. رشته ادبیات فارسی رشته‌ای میدانی نیست و مبتنی بر تحقیقات کتابخانه‌ای است. وقتی استادی نمی‌تواند مقاله‌ای بنویسد که از مشخصات یک مقاله خوب برخوردار باشد چطور می‌توان انتظار داشت استاد راهنمایی خوب برای دانشجو باشد! در اغلب موارد متوجه می‌شویم که برای تألیف یک پایان‌نامه دانشجویی، استاد می‌خواهد حقوق خود را بگیرد و دانشجو مدرکش را؛ هیچ دلسوزی و پشتکاری در این ماجرا وجود ندارد، بنابراین با یک محک کلی می‌توان عیار پایان‌نامه‌ها را پایین ارزیابی کرد.
احمدنژاد تصریح می‌کند: با اینکه می‌توان ارتباط ادبیات را با جنبه‌های مختلف بررسی کرد اما امروز بیشتر موضوعات پایان‌نامه‌ها تکراری است. متاسفانه مدیریت دانشگاه‌ها علمی نیست و استادان خوب از دانشگاه‌ها کناره گرفته‌اند.
بی‌توجهی به متن‌پژوهی و نسخه‌شناسی
علیرضا قوجه‌زاده، مدرس دانشگاه آزاد اسلامی و پژوهشگر ادبی نیز در ادامه خاطرنشان می‌کند: امروز دو حیطه متن پژوهشی و نسخه‌شناسی به هنگام تالیف پایان‌نامه‌های دانشگاهی فراموش می‌شود بویژه اینکه کیفیت کارها چندان قوی نیست و جستار و تفحصی به چشم نمی‌خورد.
نبود استاد راهنمای خوب، عدم نظریه‌پردازی و نبود امکانات دیگر نیز باعث افت پایان‌نامه‌های دانشجویی شده است. بخشی از این نارسایی نیز به ضعف حوزه‌های آموزشی برمی‌گردد. دیگر از آن سختگیری برای تالیف پایان‌نامه‌ها از سوی استاد خبری نیست و دانشجو نیز تمایلی به تحویل یک کار خوب ندارد. به نظر می‌رسد از میان تعداد انبوه رساله‌های دانشجویی، تنها 30 درصد آنها قابلیت چاپ دارند در حالی که دانشجو با رعایت جوانب امر و کالبدشکافی بیشتر می‌تواند اثر جامعی تحویل دهد یعنی همه چیز بستگی به خواستن دانشجو دارد. خیلی از حلقه‌های گمشده ادبیات ما می‌تواند از سوی دانشجویان در قالب پایان‌نامه‌ها احیا شود.
نبود نگرش و تفکر نو
علی آبان‌افتلتی، استاد دانشگاه آزاد اسلامی در این راستا معتقد است: پایان‌نامه‌های دانشجویی اساسا در سه مقطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکترا قابل بحث است. درباره پایان‌نامه‌های دوره کارشناسی همین‌قدر بس که اغلب کارهایی که در این حیطه ارائه می‌شود بیشتر حالت رفع تکلیف دارند و چندان قابل بحث و نظر نیستند، اما در مقطع ارشد و دکترا نوشتن پایان‌نامه مبدل به شوخی، یادداشت‌نویسی یا رونویسی از آثار دیگران شده است. معمولا به دو جهت، پایان‌نامه‌های ارشد و حتی دکترا از اعتبار بالایی برخوردار نیستند. نخست دلبستگی و تعلق‌خاطر استادان به ادبیات کهن است که همین موجب می‌شود استادان به ادبیات امروزی‌تر و تفکر نوتر بی‌التفات باشند، دوم کسالت و تا حدودی سطح نازل مطالعه و سواد دانشجویان است که همگی آنها ریشه در عدم توجه و اعتنای مسؤولان دانشگاهی و آموزشی دارد و مسائل دیگری که از بروز هرگونه خلاقیت و نوآوری جلوگیری می‌کند. گفتنی است که استادان راهنما و مشاور عموما یا کم‌حوصله‌اند که برای مطالعه و بررسی دقیق پایان‌نامه‌ها، بی‌حوصلگی به خرج می‌دهند یا وقت ندارند و پایان‌نامه‌ها را نخوانده و مطالعه نکرده، نهایتا به امضا و امتیاز می‌رسانند و مرحله سوم اینکه دانشجویان و گاه استادان اشراف و احاطه بر موضوعات پایان‌نامه‌ای ندارند. به همین جهت عموم پایان‌نامه‌ها تکراری (نه از نظر نام) است که به درد نمی‌خورد. باید سعی شود موضوعات امروزی‌تر، کاربردی‌تر و خلاقانه‌تر مورد توجه واقع شود تا دانشجویان از سوی دانشگاه و حتی وزارت علوم مورد لطف و امتیاز قرار گیرند. در مجموع در پی عوامل بیان شده و همچنین کثرت دانشجویان در حال حاضر، ما از میان یکصد پایان‌نامه می‌توانیم بگوییم در خوشبینانه‌ترین حالت، تنها پنج پایان‌نامه از اعتبار و ارزش ادبی و هنری بهره‌مند است.
تحقیق‌گریزی و نقش در انتخاب موضوع
دكتر یوسف عالی‌‌عبا‌س‌آباد، استادیار و عضو هیأت علمی دانشگاه پیام‌نور نیز می‌گوید: هرچند نمی‌توان تمام پایان‌نامه‌های دانشجویی را به یک چشم دید و یک حکم کلی درباره آنها صادر کرد، اما با یک جمع‌بندی می‌توان به این نتیجه رسید که اغلب پایان‌نامه‌های دانشجویی بویژه در مقطع کارشناسی ارشد ضعیف هستند و بندرت می‌توان میان آنها پایان‌نامه‌ای مطلوب مشاهده کرد. صرف‌نظر از تکراری بودن مضامین پایان‌نامه‌ها، دانشجویان از روش‌های تحقیق چیزی نمی‌دانند و از تحلیل گریزانند. آنها بیشتر تمایل دارند موضوعاتی را برای پایان‌نامه‌هایشان انتخاب کنند که مکانیکی باشد و جنبه تحقیقی نداشته باشد. ضمن اینکه غالب این آثار از منظر نگارش نیز ضعیف است و حتی بدیهیات در آن رعایت نمی‌شود، به‌عنوان مثال، تشبیهات در کتاب فلان شاعر یا نویسنده موضوعی است که بارها دستمایه استفاده دانشجویان قرار گرفته است. البته در این حیطه تمام تقصیر‌ها به گردن دانشجو نیست، بلکه بخشی از این اشکال‌ها به سیستم آموزشی ما برمی‌گردد. مسلما وقتی روش‌های تحقیقاتی در دانشگاه‌ها بدرستی به دانشجویان انتقال داده نمی‌شود چه انتظاری می‌توان از آنها داشت! نکته تاسف‌برانگیز در این‌باره این است که از میان انبوه رساله‌های دانشجویی تنها 10 درصد از این پایان‌نامه‌ها، حرفی برای گفتن دارند و باقی آنها پس از دفاع به قفسه‌های کتابخانه‌ها محدود می‌شوند. نه‌تنها پایان‌نامه‌های کارشناسی ارشد که رساله‌های دکترا نیز از قابليت‌های ویژه و شاخصی برخوردار نیستند. از دیگر سو، استادان مثل سابق وقتی برای دانشجو نمی‌گذارند بویژه استادان راهنما که دلسوزی چندانی نسبت به قضیه ندارند.
وي مي‌افزايد: نکته دیگر درباره پایان‌نامه‌های دانشجویی این است که موضوع بعضی از آنها را تصحیح نسخ قدیمی تشکیل می‌دهد. غافل از اینکه با وجود انجام این تصحیح و صرف وقت و هزینه بسیار، کار در خور اعتنایی ارائه نمی‌شود، زیرا دانشجو تصور می‌کند که کار تصحیح تنها مقابله نسخه بدل‌هاست، در حالی که عمده کار تصحیح در تعلیقات است. ضمن اینکه کارهای تصحیح با زمان دانشگاه همخوانی ندارد و در دو، سه ترم خلاصه نمی‌شود.
در سال‌های اخیر ما در دانشگاه پیام نور، موضوعات جدیدی را برای ارائه پایان‌نامه به دانشجویان پیشنهاد می‌دهیم که خوشبختانه هم سیستم آموزشی دانشگاه و هم دانشجوها از آنها استقبال کرده‌اند. خود من به شخصه می‌کوشم پیش از دادن موضوع به دانشجو از او درباره علایقش سوال کنم و متناسب با این علاقه‌مندی و گرایش به او موضوع دهم. «بررسی مثل‌های شعر نو»، «بررسی هویت ملی در شعر شفیعی کدکنی» «بررسی کتاب ختم‌الغرایب» که تصحیح خود من است،«آزادی در شعر معاصر»، «هویت و مدرنیسم» و ... برخی از این موضوعات را تشکیل می‌دهند. نگاهی به وضع پایان‌نامه‌های دانشجویی دانشكده ادبیات
گردابی چنین هایل
نامشخص بودن تکلیف پایان‌نامه‌های کارشناسی ارشد
دکتر محمدرضا ترکی، عضو هیات علمی دانشکده ادبیات دانشگاه تهران معتقد است: در حال حاضر برخی پایان‌نامه‌های دانشجویی به لحاظ رعایت جنبه‌های علمی از کیفیت مطلوبی برخوردار بوده و در سطوح ارزشمندی قرار دارند. این پایان‌نامه‌ها در واقع نشان‌دهنده تلاش دانشجویان است اما در مقابل این پایان‌نامه‌ها گاه پایاننامههایی به چشم می‌خورد که نه‌تنها از کیفیت خوبی برخوردار نیستند بلکه متاسفانه رونویسی از پایان‌نامه‌های دیگر دانشجویان و پژوهشگران است. برخی از دانشجویان تمایل دارند برای تالیف پایان‌نامه‌های خود روی تصحیح نسخ قدیمی کار کنند. تصور آنها از انجام این کار، ساده است در حالی که تصحیح اساسا کاری سهل و ممتنع است یعنی در نظر اول آسان است اما واقعیت این است که تصحیح می‌تواند از این رهگذر موفق شود که با تکیه بر ادبیت و دانش متن انجام شود.
محمدرضا ترکی اضافه می‌کند: مشکل دیگری که به چشم می‌خورد نامشخص بودن تکلیف پایان‌نامه‌های دانشجویی خاصه در مقطع کارشناسی ارشد است. در این مقطع، دانشجو ترجیح می‌دهد بیش از آنکه وقت خود را بر سر تالیف و تحقیق یک رساله خوب بگذارد به مطالعه برای شرکت در آزمون دکترا بپردازد تا از رقبای درسی خود عقب نماند. در نتیجه بسیاری از مواقع پایان‌نامه این گروه از دانشجویان کاری شکسته، بسته و ناقص از کار درمی‌آید، بنابراین نظرم این است که در این حیطه یک مشکل ساختاری وجود دارد که باید برای مرتفع کردن آن راهکاری اندیشید.
این مدرس ادبیات با اشاره به اینکه در حال حاضر کلیشه‌ای شدن آفت موضوعات پایان‌نامه‌هاست، می‌گوید: با وجود اینکه همه جور موضوعی برای نوشتن پایان‌نامه‌های دانشجویی به چشم می‌خورد اما به جرات می‌توان گفت اغلب این موضوعات تکراری و به دور از خلاقیت است. به‌عنوان مثال بررسی صور خیال در آثار فلان شاعر، موضوعی است که بارها دستمایه دانشجویان برای تألیف رساله‌های خود قرار گرفته است، ضمن اینکه ما شاهد استفاده اندک از موضوعات کاربردی در رساله‌های دانشجویی هستیم. یا به عنوان نمونه، کمتر پایان‌نامه‌ای است که تاکنون به بررسی مشکلات کتاب‌های درسی بپردازد یا مباحث دیگر را در این حوزه مورد آسیب‌‌شناسی قرار دهد. وی می‌افزاید: فراموش نکنیم که ضرورت دارد رساله‌های دانشجویی مبتنی بر تحقیق و تفحص باشند، ضمن اینکه امروز می‌توان یک متن خوب را از زبان دیگر به فارسی ترجمه کرد و با رعایت جوانب تحقیقی در این امر آن را به پایان‌نامه‌اي مطلوب بدل کرد اما متاسفانه به این حوزه در سال‌های اخیر توجه چندانی نشده است. روی این اصل است که تعداد رساله‌هایی که قابلیت انتشار در حد یک کتاب مستقل را پیدا می‌کنند انگشت‌شمار است و در اکثریت نیست.
بی‌خریدار ماندن یک متاع
دکتر محمد بقایی‌ماکان، پژوهشگر ادبی نیز تصریح می‌کند: پایاننامههایی که در حوزه علوم انسانی بویژه در رشته ادبیات فارسی در مقاطع مختلف به تحریر درمی‌آید متاعی است که در بازار فرهنگ چنانچه به عیان مشهود است خریداری ندارد زیرا زیرزمین‌ها و مخازن دانشکده ادبیات، آکنده از پایاننامههایی است که حداقل در سه دهه اخیر به نگارش درآمده ولی کمتر ناشر یا موسسه‌ای است که تمایل به انتشار آنها داشته باشد، زیرا از پیش معلوم است که در بازار فرهنگی، خریداری نخواهند داشت. متاسفانه عنوان‌هایی که برای این دانشنامه‌ها در نظر گرفته می‌شود گویای تفکری کاملا یکسویه نسبت به ادب فارسی است که کاملا به ایام سلف اختصاص دارد و غالب آن تکراری است و موارد مشابه آن پیش‌تر به وسیله اساتید برجسته دانشگاهی و غیردانشگاهی به تحریر درآمده است.
طبیعی است که هر نقصی در حکم معلولی است که علتی سبب آن می‌شود. نقصی که در کار پایان‌نامه‌های دانشگاهی دیده می‌شود، بدون شک حاصل شیوه مدیریت است. تا در این شیوه به لحاظ کیفی تغییری پیش نیاید یعنی عاملی که پدیدآورنده این معلولات است اصلاح نشود طبیعی است انتظاری نمی‌توان از بهبود شرایط موجود داشت. به نظر من پیش از آنکه ما موضوعی برای پایان‌نامه‌ها انتخاب کنیم، لازم است دانشجویان رشته زبان و ادبیات فارسی را تشویق کنیم که آثار تدوین و تنقیح نشده که تعداد آنها بسیار درخور توجه است را مورد بررسی و بازخوانی و تصحیح قرار دهند. قابل توجه است که هنوز برای مثال برخی از آثار سهروردی یا رساله‌های ابن‌سینا به اصطلاح معروف به زینت طبع آراسته نشده و در مخازن کتابخانه‌ها بلااستفاده مانده است. در بسیاری از کتابخانه‌های دانشگاه‌های شبه‌قاره اعم از هند و پاکستان و دیگر مناطق، مخطوطات ارزنده‌ای وجود دارد که می‌توان با تصحیح آنها، آثار بسیار ارزشمندی را زنده کرد.
از جمله در کتابخانه گنج‌بخش در اسلام‌آباد به همت دانشمندانی نظیر استاد احمد منزوی و محمدحسین تسبیحی بیش از 18 هزار جلد کتاب خطی فارسی جمع‌آوری شده که هنوز نیاز به تصحیح و تدوین دارد. چنانچه این آثار به مرحله چاپ رسانده شوند ارزش و فایده آنها به مراتب بیش از پایاننامههایی است که اکنون تهیه می‌شوند. این پیشنهاد می‌تواند الگویی باشد برای مقاطع دکترا و همچنین دانشکده‌های ذی‌ربط تا سودمندی بیشتری در پی داشته باشد.
بی‌بهره از راهنمایی استاد و تحقیق دانشجو
دکتر جلیل تجلیل، مدرس دانشگاه تهران نیز می‌گوید: در رشته ادبیات فارسی موضوعات متنوعی وجود دارد که از آن جمله مباحث دستوری زبانی، غنایی، حماسی، فلسفی، عرفانی و ... است، بنابراین ضروری است که چنین موضوعاتی در پایان‌نامه‌های دانشجویی به کار گرفته شود. علاوه بر اینها، موضوعات لفظی و معنوی و ادبیات و کهن و نو از جمله موضوعاتی است که باید به آن پرداخته شود. واقعیت این است که ادبیات به اندازه ستارگان و ریگ‌های بیابان حاوی موضوعات مختلف است و حتی با پر مگس نیز می‌توان رساله‌ای نوشت و ساعت‌ها درباره رشد و فیزیولوژی و دیگر جنبه‌های آن صحبت کرد. وی می‌افزاید: امروز برخی پایان‌نامه‌ها در قالب کتاب منتشر می‌شوند و به زعم آموزش عالی و وزارت ارشاد، آثار خوبی هم هستند. به نظر می‌رسد پایان‌نامه‌های مطلوب از این دست، نویددهنده وضعيت مطلوبی باشند. هرچند ناگفته نماند هر پایان‌نامه‌ای قابلیت انتشار ندارد. به طور کلی پایان‌نامه‌ای ارزشمند است که در درجه نخست از موضوع، استاد راهنما و فعالیت دانشجو در حد مطلوب برخوردار باشد. اگر این سه مولفه در یک پایان‌نامه فراهم شود مسلما برآیند آن درخشان خواهد شد.
پسرفت سطح سواد دانشجویان ارشد و دکترا
دکتر کاوس حسنلی، مدیر قطب علمی پژوهش‌های فارسی دانشگاه شیراز نیز در این راستا اعتقاد دارد: پایان‌نامه‌ها اساسا در چند قسمت و اشکال مختلف تدوین می‌شوند اما در این حیطه اشکالاتی نیز وجود دارد. در حال حاضر من دانشگاه آزادی را سراغ دارم که اعضای آن فقط متشکل از سه، چهار عضو هیأت علمی است، اما 80 دانشجوی فوق‌لیسانس را پذیرش می‌کند. این دانشجویان چطور می‌توانند پایان‌نامه‌های خود را تنها با همین دو، سه استاد راهنما تحریر کنند. نتیجه این می‌شود که دانشجو سرگردان شده و برای یافتن استاد راهنما به دانشگاه‌های دیگری مراجعه می‌کند. وقتی تناسب استاد و دانشجو رعایت نمی‌شود و در شهرستان‌ها منابع کتابخانه‌ای وجود ندارد، کیفیت تدوین پایان‌نامه‌ها نازل می‌شود. در حال حاضر تعداد محدودی دانشگاه وجود دارد که از نظر تدوین رساله و مسؤولیت علمی می‌توان آنها را در سطوح قابل قبولی دانست. در واقع بحران جدی در این زمینه مشاهده می‌شود. دومین معضل در حیطه پایان‌نامه‌نویسی این است که بسیاری از موضوعات به شکل تکراری در قالب پایان‌نامه صورت می‌پذیرد. در مشهد چند سال پیش پژوهشگران تحقیقاتی روی پایان‌نامه‌هاي دانشگاه‌های دولتی و آزاد انجام دادند. نتیجه این تحقیق این شد که خیلی از موضوعات، همزمان در هر دو دانشکده انجام می‌شد یا نکته تأسفبار این بود که یک موضوع گاه از سوی یک استاد در دو دانشکده برای دانشجو تعیین شده بود.
وی می‌افزاید: رویکرد سنتی ادبیات ما به سوی بزرگان ادبی بوده است و خیل موضوعات شایسته بررسی در این موارد مغفول مانده و توجهی به آن نشده است. به عنوان مثال ادبیات عامیانه با زیرشاخه قصه‌ها، مثل‌ها، لالایی‌ها، افسانه‌ها، گرایش‌ها، لهجه‌ها، زبان‌ها و ... که رویکرد جدی نسبت به آن وجود نداشته است. هرچند خیلی از پایان‌نامه‌ها امروز به دست چاپ سپرده می‌شوند ولی به شکل کلی در مراکز آموزشی از ابتدا تا مقطع دکترا در همه‌جا افت تحصیلی مشاهده می‌شود که عوامل زیادی هم در این‌باره دخیل است. در واقع ما شاهد سرایت ضعف پله‌به‌پله در آموزش بوده‌ایم که امروز آسیب آن گریبان تحصیلات تکمیلی را هم گرفته است.
خود ما به عنوان برگزار‌کنندگان دوره دکترای زبان و ادبیات فارسی از روی پاسخنامه‌های دانشجویی مشاهده می‌کنیم متأسفانه سال به سال در نظام آموزشی دانشگاه‌ها پسرفت و ضعف وجود دارد.
حسنلی می‌گوید: نکته قابل توجه این است که پایان‌نامه رشته ادبیات فارسی هزینه زیادی را شامل نمی‌شود بلکه بیش از هرچیز به عرق‌ریزان روح احتیاج دارد. در حال حاضر در دانشگاه شیراز موضوعات جدیدی برای تألیف پایان‌نامه‌ها وجود دارد که نه‌تنها تکراری نیست بلکه بدیع نیز هست. به عنوان مثال تحلیل ساختاری کلیدر دولت‌آبادی، جریان‌شناسی غزل در سه دهه اخیر، کارنامه داستان‌نویسی فارسی، روایت‌شناسی و بررسی روایت در داستان، بررسی کارنامه نقد شعر در 50 سال اخیر و ... از این جمله است. با توجه به اینکه من مدیر قطب علمی پژوهش‌های فارسی نیز هستم همواره دانشجویان را تشویق می‌کنیم تا روی مباحثی چون فارسی‌شناسی کار کنند. نتیجه اینکه بسیاری از دانشجویان امروز روی شعر شاعرانی چون حرفی عرفی شیرازی و شوریده شیرازی کار می‌کنند. بررسی کارنامه شعر شمال فارس یا کارنامه شعر شرق فارس نیز از دیگر مباحث پایان‌نامه دانشجویان شیراز است. گذشته از این چند رساله نیز درباره ادبیات کودک و زیرشاخه‌های آن تاکنون تالیف شده است.
پایان‌نامه، تحقیق نه کتاب
دکتر فرزانه فرح‌زاد، عضو هیأت علمی و دانشیار دانشگاه علامه طباطبایی با تأکید بر اینکه برای تألیف پایان‌نامه‌های دانشجویی کتابخانه‌های اینترنتي اندکی وجود دارد، می‌گوید: رشته‌ای که من در دانشگاه تدریس می‌کنم مطالعات ترجمه است و با مطالعات سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و ادبی آمیختگی دارد. مهم‌تر از همه اینکه ما می‌کوشیم در این رشته به تطبیق ادبیات از طریق ترجمه با دیگر رشته‌ها بپردازیم. دانشجویان این رشته برای تألیف پایان‌نامه‌های خود همواره بیشترین تلاش را انجام داده‌اند. در واقع درباره پایان‌نامه‌های دانشجویی نمی‌توان یک حکم کلی صادر کرد، بلکه می‌توان گفت خوب و بد به یک اندازه در این زمینه وجود دارد. هرچند من به این مسأله اعتقادی ندارم که اگر اشکالی در پایان‌نامه‌های دانشگاهی وجود دارد، الزاما این ضعف به سیستم آموزش دانشگاه‌ها برمی‌گردد بلکه فکر می‌کنم این امر عوامل متعددی دارد که نیازمند بررسی است.
وی می‌افزاید: مطالعات ترجمه به واقع یک میان‌رشته به شمار می‌رود و همان‌طور که اشاره کردم مطالعات فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و ادبی را در خود آمیخته است، بنابراین تمام اینها به یک میزان می‌تواند برای دانشجو موضوع یک پایان‌نامه باشد؛ موضوعی که می‌توان آن را از دیدگاه روانشناسی و ایدئولوژی نیز بررسی کرد. به هر حال برای تألیف پایان‌نامه خوب باید ابزار کار فراهم شود. نکته دیگر اینکه یادمان باشد پایان‌نامه یک تحقیق است و الزامی برای انتشار آن وجود ندارد. در حال حاضر نگاه به پایان‌نامه‌ها خیلی متفاوت شده است.
ضعف خواهنده و خواهاننده
دکتر کامل احمدنژاد، مدرس دانشکده ادبیات دانشگاه تهران نیز معتقد است: امروز غالب رساله‌ها، دانشگاهی، ضعیف، کلیشه‌ای و غیرعلمی است. من درباره این مبحث می‌توانم این نکته را بگویم که (ضعف الطالب و المطلوب) این خواهنده و خواهاننده هر دو عملکرد‌های ضعیفی در این حوزه داشته‌اند. 99درصد استادان ما متأسفانه خود با اصول ساده تحقیق آشنا نیستند. رشته ادبیات فارسی رشته‌ای میدانی نیست و مبتنی بر تحقیقات کتابخانه‌ای است. وقتی استادی نمی‌تواند مقاله‌ای بنویسد که از مشخصات یک مقاله خوب برخوردار باشد چطور می‌توان انتظار داشت استاد راهنمایی خوب برای دانشجو باشد! در اغلب موارد متوجه می‌شویم که برای تألیف یک پایان‌نامه دانشجویی، استاد می‌خواهد حقوق خود را بگیرد و دانشجو مدرکش را؛ هیچ دلسوزی و پشتکاری در این ماجرا وجود ندارد، بنابراین با یک محک کلی می‌توان عیار پایان‌نامه‌ها را پایین ارزیابی کرد.
احمدنژاد تصریح می‌کند: با اینکه می‌توان ارتباط ادبیات را با جنبه‌های مختلف بررسی کرد اما امروز بیشتر موضوعات پایان‌نامه‌ها تکراری است. متاسفانه مدیریت دانشگاه‌ها علمی نیست و استادان خوب از دانشگاه‌ها کناره گرفته‌اند.
بی‌توجهی به متن‌پژوهی و نسخه‌شناسی
علیرضا قوجه‌زاده، مدرس دانشگاه آزاد اسلامی و پژوهشگر ادبی نیز در ادامه خاطرنشان می‌کند: امروز دو حیطه متن پژوهشی و نسخه‌شناسی به هنگام تالیف پایان‌نامه‌های دانشگاهی فراموش می‌شود بویژه اینکه کیفیت کارها چندان قوی نیست و جستار و تفحصی به چشم نمی‌خورد.
نبود استاد راهنمای خوب، عدم نظریه‌پردازی و نبود امکانات دیگر نیز باعث افت پایان‌نامه‌های دانشجویی شده است. بخشی از این نارسایی نیز به ضعف حوزه‌های آموزشی برمی‌گردد. دیگر از آن سختگیری برای تالیف پایان‌نامه‌ها از سوی استاد خبری نیست و دانشجو نیز تمایلی به تحویل یک کار خوب ندارد. به نظر می‌رسد از میان تعداد انبوه رساله‌های دانشجویی، تنها 30 درصد آنها قابلیت چاپ دارند در حالی که دانشجو با رعایت جوانب امر و کالبدشکافی بیشتر می‌تواند اثر جامعی تحویل دهد یعنی همه چیز بستگی به خواستن دانشجو دارد. خیلی از حلقه‌های گمشده ادبیات ما می‌تواند از سوی دانشجویان در قالب پایان‌نامه‌ها احیا شود.
نبود نگرش و تفکر نو
علی آبان‌افتلتی، استاد دانشگاه آزاد اسلامی در این راستا معتقد است: پایان‌نامه‌های دانشجویی اساسا در سه مقطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکترا قابل بحث است. درباره پایان‌نامه‌های دوره کارشناسی همین‌قدر بس که اغلب کارهایی که در این حیطه ارائه می‌شود بیشتر حالت رفع تکلیف دارند و چندان قابل بحث و نظر نیستند، اما در مقطع ارشد و دکترا نوشتن پایان‌نامه مبدل به شوخی، یادداشت‌نویسی یا رونویسی از آثار دیگران شده است. معمولا به دو جهت، پایان‌نامه‌های ارشد و حتی دکترا از اعتبار بالایی برخوردار نیستند. نخست دلبستگی و تعلق‌خاطر استادان به ادبیات کهن است که همین موجب می‌شود استادان به ادبیات امروزی‌تر و تفکر نوتر بی‌التفات باشند، دوم کسالت و تا حدودی سطح نازل مطالعه و سواد دانشجویان است که همگی آنها ریشه در عدم توجه و اعتنای مسؤولان دانشگاهی و آموزشی دارد و مسائل دیگری که از بروز هرگونه خلاقیت و نوآوری جلوگیری می‌کند. گفتنی است که استادان راهنما و مشاور عموما یا کم‌حوصله‌اند که برای مطالعه و بررسی دقیق پایان‌نامه‌ها، بی‌حوصلگی به خرج می‌دهند یا وقت ندارند و پایان‌نامه‌ها را نخوانده و مطالعه نکرده، نهایتا به امضا و امتیاز می‌رسانند و مرحله سوم اینکه دانشجویان و گاه استادان اشراف و احاطه بر موضوعات پایان‌نامه‌ای ندارند. به همین جهت عموم پایان‌نامه‌ها تکراری (نه از نظر نام) است که به درد نمی‌خورد. باید سعی شود موضوعات امروزی‌تر، کاربردی‌تر و خلاقانه‌تر مورد توجه واقع شود تا دانشجویان از سوی دانشگاه و حتی وزارت علوم مورد لطف و امتیاز قرار گیرند. در مجموع در پی عوامل بیان شده و همچنین کثرت دانشجویان در حال حاضر، ما از میان یکصد پایان‌نامه می‌توانیم بگوییم در خوشبینانه‌ترین حالت، تنها پنج پایان‌نامه از اعتبار و ارزش ادبی و هنری بهره‌مند است.
تحقیق‌گریزی و نقش در انتخاب موضوع
دكتر یوسف عالی‌‌عبا‌س‌آباد، استادیار و عضو هیأت علمی دانشگاه پیام‌نور نیز می‌گوید: هرچند نمی‌توان تمام پایان‌نامه‌های دانشجویی را به یک چشم دید و یک حکم کلی درباره آنها صادر کرد، اما با یک جمع‌بندی می‌توان به این نتیجه رسید که اغلب پایان‌نامه‌های دانشجویی بویژه در مقطع کارشناسی ارشد ضعیف هستند و بندرت می‌توان میان آنها پایان‌نامه‌ای مطلوب مشاهده کرد. صرف‌نظر از تکراری بودن مضامین پایان‌نامه‌ها، دانشجویان از روش‌های تحقیق چیزی نمی‌دانند و از تحلیل گریزانند. آنها بیشتر تمایل دارند موضوعاتی را برای پایان‌نامه‌هایشان انتخاب کنند که مکانیکی باشد و جنبه تحقیقی نداشته باشد. ضمن اینکه غالب این آثار از منظر نگارش نیز ضعیف است و حتی بدیهیات در آن رعایت نمی‌شود، به‌عنوان مثال، تشبیهات در کتاب فلان شاعر یا نویسنده موضوعی است که بارها دستمایه استفاده دانشجویان قرار گرفته است. البته در این حیطه تمام تقصیر‌ها به گردن دانشجو نیست، بلکه بخشی از این اشکال‌ها به سیستم آموزشی ما برمی‌گردد. مسلما وقتی روش‌های تحقیقاتی در دانشگاه‌ها بدرستی به دانشجویان انتقال داده نمی‌شود چه انتظاری می‌توان از آنها داشت! نکته تاسف‌برانگیز در این‌باره این است که از میان انبوه رساله‌های دانشجویی تنها 10 درصد از این پایان‌نامه‌ها، حرفی برای گفتن دارند و باقی آنها پس از دفاع به قفسه‌های کتابخانه‌ها محدود می‌شوند. نه‌تنها پایان‌نامه‌های کارشناسی ارشد که رساله‌های دکترا نیز از قابليت‌های ویژه و شاخصی برخوردار نیستند. از دیگر سو، استادان مثل سابق وقتی برای دانشجو نمی‌گذارند بویژه استادان راهنما که دلسوزی چندانی نسبت به قضیه ندارند.
وي مي‌افزايد: نکته دیگر درباره پایان‌نامه‌های دانشجویی این است که موضوع بعضی از آنها را تصحیح نسخ قدیمی تشکیل می‌دهد. غافل از اینکه با وجود انجام این تصحیح و صرف وقت و هزینه بسیار، کار در خور اعتنایی ارائه نمی‌شود، زیرا دانشجو تصور می‌کند که کار تصحیح تنها مقابله نسخه بدل‌هاست، در حالی که عمده کار تصحیح در تعلیقات است. ضمن اینکه کارهای تصحیح با زمان دانشگاه همخوانی ندارد و در دو، سه ترم خلاصه نمی‌شود.
در سال‌های اخیر ما در دانشگاه پیام نور، موضوعات جدیدی را برای ارائه پایان‌نامه به دانشجویان پیشنهاد می‌دهیم که خوشبختانه هم سیستم آموزشی دانشگاه و هم دانشجوها از آنها استقبال کرده‌اند. خود من به شخصه می‌کوشم پیش از دادن موضوع به دانشجو از او درباره علایقش سوال کنم و متناسب با این علاقه‌مندی و گرایش به او موضوع دهم. «بررسی مثل‌های شعر نو»، «بررسی هویت ملی در شعر شفیعی کدکنی» «بررسی کتاب ختم‌الغرایب» که تصحیح خود من است،«آزادی در شعر معاصر»، «هویت و مدرنیسم» و ... برخی از این موضوعات را تشکیل می‌دهند. ارسال نظر
پربیننده