در هفته‌های گذشته بحث درباره هنرهای جمعی و مشارکت را تا اندازه‌ای طرح کرده و به تعریف برخی از واژه‌های مربوط به آن پرداختیم. حال در ادامه به بررسی گونه‌های مختلف این هنرها به همراه معرفی برخی هنرمندان مشهور آن خواهیم پرداخت. همانگونه که پیش‌تر نیز اشاره شد، هنر مشارکتی برآمده از کار گروهی و مشارکت در ساخت یک اثر هنری و بهترین برگردان فارسی واژه «Participate art» است و بیشتر به آن دست از آثار هنری گفته می‌شود که به صورت جمعی و معمولا با مشارکت تعداد افراد زیادی ساخته شده و ابعاد وسیعی دارد. البته این مشارکت می‌تواند نه صرفا به صورت فیزیکی که به گونه‌های مختلفی وجود داشته باشد. گستره مشارکت در این دست آثار هنری بسیار متنوع و وسیع است تا آنجا که از مخاطبان یک اثر گرفته تا هر فرد حاضر در پروژه هنری که نقشی در ارائه و تکمیل کار داشته، می‌تواند به عنوان فرد مشارکت کننده در اثر شناخته شود. در هنر مشارکتی، هنرمند به عنوان ایده‌دهنده و مولف اثر با آنکه هنوز نقش موثر خود را داراست، اما بخشی از روند ساخت اثر هنری خود را به مخاطبان و افراد شرکت‌کننده در اثر واگذار می‌کند. افراد مشارکت‌کننده در این هنر نیز می‌توانند افرادی انتخاب شده از سوی هنرمند یا افرادی نامعلوم از نگاه او باشند و آنچه اهمیت بیشتری دارد حضور این افراد و غنایی است که به واسطه این حضور، اثر هنری را از خودمحوری و تک‌بعدی بودن بیرون می‌آورد.
عدم تعیین فرم نهایی اثر و اهمیت یافتن روند اجرای اثر هنری نیز دو نکته بسیار مهم است که جذابیت زیادی به این گونه هنرها می‌بخشد. البته این نامعلوم بودن یا تلاش ویژه‌ای که هنرمندان این شاخه دارند تا اثر هنری آنها نه به عنوان یک محصول نهایی، بلکه به عنوان یک فرآیند دیده شود، بیشتر تلاشی است تا بسیاری از محدودیت‌های موجود همچون تعاریفی که هنر را به شی و کالا تبدیل کرده، نفی کند و به نوعی مرز میان هنرمند، مخاطب و اثر هنری را شفاف‌تر کرده و تعاریف گذشته ما در این زمینه را به چالش بکشاند. این شفاف شدن اگر چه به از بین رفتن کامل مرزها نمی‌انجامد، اما تغییرات اساسی را به وجود می‌آورد که به موجب آن هنرمند بخشی از روند خلق اثر هنری خود را با مشارکت و همکاری افرادی می‌سازد که تا پیش از این به عنوان مخاطب مطرح بوده‌اند. این مشارکت و ورود مخاطب به اثر هنری رویداد تازه‌ای است که یک نوع عدم تعیین را در کارهای مشارکتی به وجود می‌آورد، زیرا هنگامی که هنرمند در این مشارکت هیچ تبانی را با مخاطب ندارد، دیگر مشخص نیست که چه اتفاقی روی خواهد داد. این هنر که شاید آغاز آن را باید در دهه‌های 1950 تا 1960 میلادی جست‌وجو کنیم، در این 2 دهه گرایش‌های مدرنیستی و بسیاری از قوانین و مسائل پذیرفته شده در جهان هنر که تا میانه این سده حاکمیت تام داشته است را زیر سوال برده و به طور مثال قهرمانی‌‌گری و فردیت هنرمندانی که دیگر کار و شخصیت آنها مقدس پنداشته می‌شده را از میان بر می‌دارد. گرایش‌هایی مانند «پرفورمنس» نیز از جمله گرایش‌های نوینی است که در همین دهه‌ها پیدا شده و هنر مشارکتی از آنها بسیار استفاده می‌کند. در این دهه نخستین جرقه‌های این هنرهای جدید در گروه «گوتای» با افرادی همچون آلن کپرو، جان کیج، رابرت روشنبرگ و حلقه‌های دیگری از هنرمندان زده می‌شود. یکی از این نمونه‌ها اثر مشهور جان کیج با عنوان «4:30 ثانیه» است که این موسیقیدان برجسته در این اثر و در حالی که جمعیت زیادی از مخاطبان را برای شنیدن جدیدترین اثر موسیقی خود به سالن می‌کشاند، به مدت 4:30 ثانیه به همراه تمام نوازندگان سکوت کرده و هیچ صدایی از سازهای آنها شنیده نمی‌شود. در این مدت کم‌کم صدای مخاطبان به نشانه اعتراض شنیده می‌شود و به تعبیری جان کیج، این صداها را برای خود و مخاطبانش جایگزین موسیقی می‌کند تا پیش از این که موسیقی به صورت رسمی نواخته شود، اثر نهایی به جای آنکه توسط هنرمندان اجرا شود، در مشارکت مخاطبان شکل گیرد. بوم‌های سفید چندین هنرمند از جمله روشنبرگ که حرکت جدی در جدا شدن و نفی اکسپرسیونیسم انتزاعی است هم به نوعی آثاری هستند که اگرچه از مشارکت مستقیم مخاطبان برای ساخت بهره نمی‌برند، اما آثاری ناتمام هستند که به واسطه حضور مخاطب و سایه‌های ناپایدار آنها بر بوم، مخاطب را به فاعل اصلی تبدیل می‌کند. به تعبیر دیگر این آثار، آثاری تمام شده نیستند که تنها باید نگریسته شوند. جان کیج خود اعتقاد دارد که این آثار سفید پیش از اثر سکوت (4:30 ثانیه) در این گونه خلق شده بوده‌اند. روشنبرگ نیز در یک جمله مشهور در این باره می‌گوید که «این آثار را اگر شما جدی نگیرید، هیچ چیز نیستند»، در واقع این جمله می‌خواهد این معنا را برساند که بیانیه یا گزاره مورد نظر خود نقاشی یا آن بوم سفید نیست که به مانند قبل تنها روبه‌روی آن ایستاده و به آن خیره شویم.
این هنر از دهه 1970 به بعد کم‌کم توسعه پیدا کرده و از دل بحث‌های تئوریکی که پیش‌تر به عنوان تئوری‌‌های اجتماعی مطرح می‌شد در کار هنرمندان مختلف همچون هریسون‌ها (هلن مایر و نیوتون)، خانواده بویل و هنرمندان متعدد دیگری همچون کریستو و ژان کلوده، جرج و گیلبرت و... که در بخش هنر تکاملی به آنها خواهیم پرداخت، نمایانگر شد. هنر مشارکتی(3)
حذف مرز میان هنرمند و مخاطب
در هفته‌های گذشته بحث درباره هنرهای جمعی و مشارکت را تا اندازه‌ای طرح کرده و به تعریف برخی از واژه‌های مربوط به آن پرداختیم. حال در ادامه به بررسی گونه‌های مختلف این هنرها به همراه معرفی برخی هنرمندان مشهور آن خواهیم پرداخت. همانگونه که پیش‌تر نیز اشاره شد، هنر مشارکتی برآمده از کار گروهی و مشارکت در ساخت یک اثر هنری و بهترین برگردان فارسی واژه «Participate art» است و بیشتر به آن دست از آثار هنری گفته می‌شود که به صورت جمعی و معمولا با مشارکت تعداد افراد زیادی ساخته شده و ابعاد وسیعی دارد. البته این مشارکت می‌تواند نه صرفا به صورت فیزیکی که به گونه‌های مختلفی وجود داشته باشد. گستره مشارکت در این دست آثار هنری بسیار متنوع و وسیع است تا آنجا که از مخاطبان یک اثر گرفته تا هر فرد حاضر در پروژه هنری که نقشی در ارائه و تکمیل کار داشته، می‌تواند به عنوان فرد مشارکت کننده در اثر شناخته شود. در هنر مشارکتی، هنرمند به عنوان ایده‌دهنده و مولف اثر با آنکه هنوز نقش موثر خود را داراست، اما بخشی از روند ساخت اثر هنری خود را به مخاطبان و افراد شرکت‌کننده در اثر واگذار می‌کند. افراد مشارکت‌کننده در این هنر نیز می‌توانند افرادی انتخاب شده از سوی هنرمند یا افرادی نامعلوم از نگاه او باشند و آنچه اهمیت بیشتری دارد حضور این افراد و غنایی است که به واسطه این حضور، اثر هنری را از خودمحوری و تک‌بعدی بودن بیرون می‌آورد.
عدم تعیین فرم نهایی اثر و اهمیت یافتن روند اجرای اثر هنری نیز دو نکته بسیار مهم است که جذابیت زیادی به این گونه هنرها می‌بخشد. البته این نامعلوم بودن یا تلاش ویژه‌ای که هنرمندان این شاخه دارند تا اثر هنری آنها نه به عنوان یک محصول نهایی، بلکه به عنوان یک فرآیند دیده شود، بیشتر تلاشی است تا بسیاری از محدودیت‌های موجود همچون تعاریفی که هنر را به شی و کالا تبدیل کرده، نفی کند و به نوعی مرز میان هنرمند، مخاطب و اثر هنری را شفاف‌تر کرده و تعاریف گذشته ما در این زمینه را به چالش بکشاند. این شفاف شدن اگر چه به از بین رفتن کامل مرزها نمی‌انجامد، اما تغییرات اساسی را به وجود می‌آورد که به موجب آن هنرمند بخشی از روند خلق اثر هنری خود را با مشارکت و همکاری افرادی می‌سازد که تا پیش از این به عنوان مخاطب مطرح بوده‌اند. این مشارکت و ورود مخاطب به اثر هنری رویداد تازه‌ای است که یک نوع عدم تعیین را در کارهای مشارکتی به وجود می‌آورد، زیرا هنگامی که هنرمند در این مشارکت هیچ تبانی را با مخاطب ندارد، دیگر مشخص نیست که چه اتفاقی روی خواهد داد. این هنر که شاید آغاز آن را باید در دهه‌های 1950 تا 1960 میلادی جست‌وجو کنیم، در این 2 دهه گرایش‌های مدرنیستی و بسیاری از قوانین و مسائل پذیرفته شده در جهان هنر که تا میانه این سده حاکمیت تام داشته است را زیر سوال برده و به طور مثال قهرمانی‌‌گری و فردیت هنرمندانی که دیگر کار و شخصیت آنها مقدس پنداشته می‌شده را از میان بر می‌دارد. گرایش‌هایی مانند «پرفورمنس» نیز از جمله گرایش‌های نوینی است که در همین دهه‌ها پیدا شده و هنر مشارکتی از آنها بسیار استفاده می‌کند. در این دهه نخستین جرقه‌های این هنرهای جدید در گروه «گوتای» با افرادی همچون آلن کپرو، جان کیج، رابرت روشنبرگ و حلقه‌های دیگری از هنرمندان زده می‌شود. یکی از این نمونه‌ها اثر مشهور جان کیج با عنوان «4:30 ثانیه» است که این موسیقیدان برجسته در این اثر و در حالی که جمعیت زیادی از مخاطبان را برای شنیدن جدیدترین اثر موسیقی خود به سالن می‌کشاند، به مدت 4:30 ثانیه به همراه تمام نوازندگان سکوت کرده و هیچ صدایی از سازهای آنها شنیده نمی‌شود. در این مدت کم‌کم صدای مخاطبان به نشانه اعتراض شنیده می‌شود و به تعبیری جان کیج، این صداها را برای خود و مخاطبانش جایگزین موسیقی می‌کند تا پیش از این که موسیقی به صورت رسمی نواخته شود، اثر نهایی به جای آنکه توسط هنرمندان اجرا شود، در مشارکت مخاطبان شکل گیرد. بوم‌های سفید چندین هنرمند از جمله روشنبرگ که حرکت جدی در جدا شدن و نفی اکسپرسیونیسم انتزاعی است هم به نوعی آثاری هستند که اگرچه از مشارکت مستقیم مخاطبان برای ساخت بهره نمی‌برند، اما آثاری ناتمام هستند که به واسطه حضور مخاطب و سایه‌های ناپایدار آنها بر بوم، مخاطب را به فاعل اصلی تبدیل می‌کند. به تعبیر دیگر این آثار، آثاری تمام شده نیستند که تنها باید نگریسته شوند. جان کیج خود اعتقاد دارد که این آثار سفید پیش از اثر سکوت (4:30 ثانیه) در این گونه خلق شده بوده‌اند. روشنبرگ نیز در یک جمله مشهور در این باره می‌گوید که «این آثار را اگر شما جدی نگیرید، هیچ چیز نیستند»، در واقع این جمله می‌خواهد این معنا را برساند که بیانیه یا گزاره مورد نظر خود نقاشی یا آن بوم سفید نیست که به مانند قبل تنها روبه‌روی آن ایستاده و به آن خیره شویم.
این هنر از دهه 1970 به بعد کم‌کم توسعه پیدا کرده و از دل بحث‌های تئوریکی که پیش‌تر به عنوان تئوری‌‌های اجتماعی مطرح می‌شد در کار هنرمندان مختلف همچون هریسون‌ها (هلن مایر و نیوتون)، خانواده بویل و هنرمندان متعدد دیگری همچون کریستو و ژان کلوده، جرج و گیلبرت و... که در بخش هنر تکاملی به آنها خواهیم پرداخت، نمایانگر شد. ارسال نظر
پربیننده