وارش گیلانی: نثر ادبی شیوه‌ای است ادبی که ظرفیت ادبی بودن را در خود ذخیره دارد اما در بالاترین حد و والایی خود نیز به مرز 7 هنر نزدیک نمی‌شود، اگرچه زیباترین و بهترین نثرهای مکتوب و شفاهی، تاثیر بسزایی در آثار ادبی دارد؛ در شعر، داستان، نمایشنامه، فیلمنامه و در مقاله‌نویسی و تحقیق و همچنین در روزنامه‌نگاری و نامه‌نگاری و البته در سخنرانی و نظایر آن و در کل، در آن چیزهایی که نوشته یا گفته می‌شود. ظاهراً این نقش، یک نقش مادر است، یعنی می‌تواند این نقش را در خود ذخیره داشته باشد. مثلاً تاثیر نثر دکتر «علی شریعتی» که برآمده از شور و افکار ایشان است بر شعر دکتر «سیدعلی موسوی‌گرمارودی» و دکتر «طاهره صفارزاده» از آن تاثیرهای ریشه‌ای و مادر است. شاید قدیمی‌ها «محمد حجازی» را به یاد داشته باشند؛ حجازی نوشته‌هایی داشت که از آنها با عنوان «نثر ادبی» یاد می‌کرد و او به این کار مشهور بود اما بعد از انقلاب ادبی نیما، این ژانر با عنوان «نثر ادبی» برای همیشه منسوخ شد تا اینکه در
یکی دو دهه اخیر این ژانر توسط «احمد عزیزی» شاعر و بعضی از دیگر شاعران دوباره رواج پیدا کرد و اینکه رفته‌رفته می‌رود بار دیگر به هیأتی دیگر رخ نماید. اواخر دهه 80 نیز «عبدالکریم سعیدی‌راد» مجموعه‌ای از نثرهای ادبی را از 30 شخصیت شناخته‌شده (به استثنای دو- سه نفر گمنام) توسط انتشارات تکا به چاپ رساند؛ شخصیت‌هایی چون محمدرضا حکیمی، یوسفعلی میرشکاک، علیرضا قزوه، محمدرضا سنگری و سیدمهدی شجاعی. به هر حال برای رشد بیشتر این ژانر که دوباره پا گرفته، باید ابتدا آثار فاخر و درجه یکی چاپ شود تا بین مردم رغبت ایجاد شود. البته نثر ادبی چون مخاطب عامش بیشتر است، از این رو شانس رواج بسیاری دارد. حال با توجه به این همه، می‌رسیم به «لبخند ماه» اثری از شاعر لنگرودی «رحیم رزیان». اول اینکه عنوان لبخند ماه پیش از این به شکل زیباتر روی جلد یکی از مجموعه شعرهای «م. مؤید» شاعر پیشرو و معاصر بر مفاهیم شیعی حک شده است، عنوانش بوده «مگر با لبخندهای ماه». مساله دوم عنوان نثری است که رحیم زریان یا ناشر بر پشت جلد کتاب چسبانده. معمولاً چنین نمونه‌هایی باید بُرشی از بهترین نمونه‌های نثر صاحب اثر باشد، در صورتی‌که در اینجا انتخاب، انتخاب ضعیفی است! اگرچه نوع نثرش یادآور نثرهای زمان محمد حجازی است و هیچ شباهتی به نثرهای درجه یک امروزی ندارد و بیشتر در حال‌وهوای حرف‌های تکراری و ضعیفی است که در عین حال یک نوع رمانتیک سطحی در آن مستتر است: «در شب‌های روستا، شب‌های مهتابی و زلال آبی آسمان بود، ستاره‌های درخشان بر گونه آسمان لاجوردی از یک طرف، آوازهای پرنده‌های کوکو و پاپوی از طرف دیگر دل انسان را تسخیر می‌کرد!» اما نخستین نثر کتاب لبخند ماه از نثر پشت جلد قوی‌تر است و شروعش شکلی از داستان‌پردازی‌های قدیمی را تداعی می‌کند: «دیگر هوا دلش مثل روزهای دیگر گرفته نبود. کمی از اندوهش کاسته شده بود. آسمان بغضش را فرو‌خورد و لبخندی بر چهره‌اش نمایان بود. خورشید از عمق جان می‌خندید و ماه نیز تبسمی بر لب داشت. ستارگان رایحه دلپذیری را استنشاق می‌کردند». مطول‌گویی از نثر دوم کتاب مورد نظر شروع می‌شود، در صورتی‌که ایجاز- نه کوتاه‌نویسی- هر نوشته‌ای را زیبا و عمیق‌تر و در کل بهتر می‌کند: «او هر شب ساعاتی را با من درد دل می‌کند و بسیاری از حرف‌هایش را با من در میان می‌گذارد! چون در زمین کسی توان شنیدن درد دلش را ندارد یا بهتر بگویم نمی‌فهمد! او اگرچه سرآمد آدم و انسان‌ها و مولای‌شان است و من در این باره باید نگهدارنده اسرار او باشم و رازنگهدار باشم ولی همین‌قدر بدانید او در زمین تنهاست، خیلی غریب است! تازه او سرور و مولای همه فرشتگان آسمان هم هست!» به عمد چند خط بیشتر نوشتم تا شما این مطول‌گویی را بهتر دریابید که سراسر کتاب را فراگرفته است. این کتاب تصور این را که شما با نوشته یک شاعر مواجهید به دست نمی‌دهد، چون شاعران اهل ایجازند و اشاره؛ حتی اگر برای عام بنویسند!
نثر سوم و نثرهای بعدی هیچ تازگی و ابتکاری را نشان نمی‌دهد که هیچ، همچنان مطول است و پرگو، حتی از نثرهای کتاب‌های درسی و رادیو و تلویزیون که مخاطب عام دارند و باید خیلی سنگین نباشند، در سطح پایین‌تری قرار دارند. هرچند در بخش‌هایی از برنامه‌های صداوسیما نثر در اوج است و اعماق خود را در روانی و سادگی خود نشان می‌دهد. البته در کتاب لبخند ماه، سطرهای درخشان کم نیست اما توقع مخاطب از نثرهایی که شاعران می‌نویسند، توقعی والا است، حتی توقعی والاتر از سطرهای ذیل، برگرفته از صفحه 27 لبخند ماه: «فضای میدان پر از گردوخاک بود، در حدی که چشم، چشم را نمی‌دید! از طرفی ظلمت و سیاهی شب گویی قصد بلعیدن همه چیز را داشت! شهوت منصب، شهوت قدرت، چشم زراندوزان و دنیاطلبان را کور کرده بود». این‌گونه نثرپردازی‌ها برای روایت عاشورا مناسب است، به‌شرطی که کمی از نمک شور و عاطفه و قدرت بیانی بالا و گاه حتی تخیل بهره‌مند شده باشد، زیرا باید ما توان نشان دادن عاشورایی و کربلایی بودن آنها را داشته باشیم؛ نه تنها امام حسین و اهل بیت ایشان علیهم‌السلام بلکه حتی دیگر یاران او را که به 72 تن شهره آفاقند. مثلاً زبان و بیان ذیل حتی در حد فصاحت و بلاغت کلام واعظان و منبرهای خوب ما نیست، چه رسد به درجه‌یک‌های‌شان: «مثل گل‌سرخ یکی‌یکی پرپر شدند، قاسم بن حسن یادگار برادر برای نوبت لحظه‌شماری می‌کرد. وقتی از عمو و مولایش اذن خواست، امام پس از 2 نوبت مخالفت به ناچار قاسم را از فیض شهادت در راه دین خدا نتوانست محروم سازد! فرمود: فرزند برادرم! شهادت را چگونه می‌بینی؟ قاسم گفت: عموجان! شهادت در نزد من چون شهد عسل شیرین است!» به هر حال از نثر شورانگیزی که مخاطب را از جا بکند و او را تا اوج و حد و اندازه شعر به بالا ببرد و از زمین کنده و به آسمان‌هایش به پرواز درآورد، در کتاب لبخند ماه خبری نیست. یعنی اینها نثر ادبی نیست. بدتر از مثال بالا مثال ذیل است: «قیصر امین‌پور از میزبانان شورای شعر آن ایام حوزه بود. قیصر از در ورودی حوزه دستم را گرفت و مرا به اتاق جلسه شعر برد و من با سیدحسن حسینی، سلمان هراتی، حسین آهی و دیگر شاعران کشور آشنا شدم. تو از نخستین شاعرانی بودی که چندین ماه جلوتر از من در جبهه شعر کشور حضور یافتی و از سنگرنشینان ارزشمند شعر دفاع‌مقدس و انقلاب اسلامی به شمار می‌آیی...». می‌گویند کسی که در شعر سرباز است، در نثر شوالیه باید باشد. ما از زریان انتظار سطرهایی نظیر:«ای کاش مرگ نبود و تو بودی» را داریم؛ سطری که هم پرمغز است و هم لفظ را از دست نمی‌دهد. سطرهایی نظیر صفحه 66: «چشمه‌ها چشم سخاوت گشوده‌اند، آبشاران زبان آرزو! رودها گیسو پریشان کردند... دریاها به هیجان درآمدند... درختان دست نیایش به آسمان بردند... ستارگان به ذکر... آسمان در معراج، زمین در سجده... انسان هنوز هم در خاک غریب است! انسان نیمی از خویش را گم کرده است. پاره‌ای از مبدأ جا مانده است».