موضوع اشتغال در روستاها اخیراً مورد توجه قرار گرفته و اعتباراتی هم برای تحقق آن تخصیص یافته اما سهم گردشگری به‌عنوان یکی از مهم‌ترین عرصه‌های مرتبط با اشتغال روستایی، مغفول مانده است. یکی از مهم‌ترین مباحثی که به اذعان کارشناسان، در مسیر ایجاد اشتغال در روستاها باید مورد توجه قرار گیرد، توجه به ظرفیت‌های هر منطقه و روستاست تا اشتغالزایی موجود با این ظرفیت‌ها همخوانی داشته باشد. با توجه به اینکه از سویی روستاهای استان مرکزی عمدتاً از جذابیت‌های تاریخی، فرهنگی و طبیعی برخوردار هستند و از سوی دیگر این استان مرکز تقاطع شاهراه‌های ارتباطی مهم کشور بوده و میزبان ترددهای بسیار است، از مهم‌ترین عرصه‌هایی که می‌توان در این خطه با توسل به آن اشتغال روستایی ایجاد کرد، حوزه گردشگری است. یکی از ظرفیت‌های اشتغالزایی در حوزه گردشگری روستایی استان مرکزی، آثار باستانی و تاریخی خمین بویژه شهرهای زیرزمینی و دستکندهای پررمز و رازی است که سالانه گردشگران بسیاری را می‌تواند به این منطقه جذب کند. طبق مطالعات و بررسی‌های انجام شده، شهرستان خمین در جایگاه نخست معماری دستکندها و شهرهای زیرزمینی قرار دارد و تاکنون ۱۲ دستکند در این شهرستان کاوش و شناسایی‌شده که تغییر کاربری و توسعه زیرساخت‌های این شهرهای تاریخی و فرهنگی زیرزمینی می‌تواند در جذب گردشگر، درآمدزایی، ایجاد اشتغال و کاهش نرخ بیکاری و به‌تبع آن کاهش مهاجرت‌ها اثرگذار باشد. از ویژگی‌های مهم دستکندها که می‌تواند با سیاست‌های محوری و کارآمد دولت کانون توجه گردشگران قرار گیرد و محور توسعه و درآمدزایی در شهرستان خمین باشد این است که دستکندها بدون استفاده از مصالح و با ابزار کندمان ساخته شده‌اند و ویژگی‌های شگفت‌انگیز و منحصربه‌فردی دارند که بسیاری از آنها هنوز در پرده رمز و راز پنهان است. با توجه به اینکه دستکندهای خمین بیشتر در مناطق روستایی کاوش و شناسایی شده‌اند، بنابراین با یک برنامه‌ریزی هدفمند می‌توان از این ظرفیت‌ها در توسعه گردشگری و اشتغالزایی روستایی در این شهرستان بهره برد. با این وجود، دستگاه‌های مرتبط باید با جذب اعتبارات در توسعه زیرساخت‌های این بخش تلاش کنند اما همواره کمبود اعتبار به‌عنوان یک مانع بزرگ بر سر راه قرار دارد. امیر احمدی، کارشناس مدیریت گردشگری در گفت‌وگو با مهر اظهار کرد: استان مرکزی گنجینه‌ای از روستاهای دارای ظرفیت گردشگری را در دل خود جای داده که می‌توان ضمن ایجاد بسترهای گردشگری روستایی در استان، منبع درآمد خوبی برای مردم این مناطق ایجاد کرد. وی افزود: برخی جاذبه‌های گردشگری در روستاهای استان مرکزی منحصربه‌فرد است و برخی از این جاذبه‌ها از لهجه و گویش خاص مردم آنها گرفته تا سوغات محلی این روستاها را در هیچ نقطه از کشور نمی‌توان مشاهده کرد. احمدی ادامه داد: توسعه گردشگری روستایی اگرچه یکی از طرح‌های جامع برای رونق روستاهای استان مرکزی است اما اجرای این طرح بدون فراهم کردن زیرساخت‌های لازم امکانپذیر نیست. وی شناساندن روستاها به گردشگران را مهم‌ترین رکن ترویج گردشگری روستایی در استان برشمرد و ادامه داد: جای این اقدام در گردشگری روستایی استان مرکزی خالی است و باید مردم و علاقه‌مندان با جاذبه‌های روستایی استان مرکزی آشنا شوند. احمدی تأمین اقامتگاه در مناطق روستایی که ظرفیت گردشگری دارند را یکی از ضروری‌ترین اقدامات در راستای توسعه گردشگری روستایی دانست و گفت: باید با ایجاد این زیرساخت‌ها زمینه حضور گردشگران در منطقه فراهم شود. پژوهشگر سنگ‌نگاره‌های ایران و باستان‌شناس هنر نیز درباره جذابیت‌های گردشگری آثار تاریخی خمین و نقش مهم این داشته‌ها در جذب توریست و ایجاد اشتغال، اظهار کرد: دستکندهای خمین از پتانسیل مطلوب برای جذب توریست و اشتغالزایی برخوردار است و همان‌طور که از لحاظ معماری می‌تواند مورد مطالعه جامعه‌شناختی و تاریخی قرار گیرد، از لحاظ صنعت توریسم و درآمدزایی نیز می‌تواند مورد توجه باشد و با توسعه زیرساخت‌ها به عامل رونق اقتصادی منطقه‌ای و ملی تبدیل شود. محمد ناصری‌فرد اظهار کرد: ایجاد نمایشگاه‌های آثار زیستی یافت شده از کاوش دستکندها اقدام مؤثری در جذب گردشگران خواهد بود، چرا که این آثار حاصل زندگی افراد در این سکونتگاه‌های باستانی است و می‌تواند جلوه‌ای از تاریخ و فرهنگ مردم آن زمان را به نمایش بگذارد. این باستان‌شناس و پژوهشگر سنگ‌نگاره‌های ایران تصریح کرد: شیوه معماری این دستکندها بسیار قابل‌توجه است به‌طوری‌که با تغییر کاربری و توسعه زیرساخت‌ها می‌تواند در جذب گردشگران خارجی و داخلی مورد استفاده قرار گیرد. وی اضافه کرد: بسیاری از دستکندها و شهرهای زیرزمینی خمین به قدری بزرگ بوده که دارای قبرستان هستند و همچنین از آثار به جا مانده از آنها می‌توان به وجود کارگاه‌های آهنگری پی برد و بسیاری دارای هواکش‌هایی هستند که براحتی از سطح زمین قابل‌مشاهده نیست که همه اینها شگفتی انسان امروز را برمی‌انگیزد و جذابیت فراوانی دارد. ناصری‌فرد ادامه داد: نورپردازی، تهویه‌گذاری و مستحکم کردن سازه‌های دستکندها از اقدامات مؤثری است که می‌تواند این آثار تاریخی باارزش را به یک منطقه گردشگری تبدیل کند، همچنین پرورش لیدرها و راهنمایانی که بتوانند به گردشگران اطلاعات دقیق و جامع در حوزه سبک معماری و نوع زیست و تاریخ و فرهنگ ساکنان آنها ارائه دهند نیز اهمیت دارد. وی خاطرنشان کرد: تاکنون ۱۲ شهر زیرزمینی و دستکند در خمین کاوش و شناسایی شده و چرایی فراوانی دستکندها در این منطقه در دست بررسی و مطالعات کارشناسی است اما امروز می‌توان از این شاخصه منحصربه‌فرد برای ایجاد اشتغال در روستاهای همجوار این دستکندها بهره گرفت.
ضرورت جذب اعتبارات ملی برای کاوش دستکندهای خمین
مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان مرکزی اظهار کرد: دستکندها با هدف ایجاد یک سکونتگاه امن برای مردم در زمان‌های گذشته ساخته‌شده و از آنجا که مردم شهرستان خمین درگیری‌های بسیاری با حکومت‌های مرکزی آن زمان داشتند، بنابراین شاهد تعداد بسیاری از این دستکندها بویژه در مناطق روستایی هستیم. سیدمحمد حسینی گفت: تاکنون تعداد زیادی شهر تاریخی زیرزمینی در روستاهای تهیق، فرنق، رباط آغاج، دانیان، آشناخور، قورچی‌باشی و... در شهرستان خمین شناسایی شده و کاوش‌ها برای شناسایی دستکندها در مناطق دیگر ادامه دارد. وی بیان کرد: حفاری دستکندها با اقدامات باستان‌شناسی و آزمایشات مختلف روی اشیای به دست آمده انجام می‌گیرد، بنابراین می‌توان کاوش دستکندها را یک اقدام پرهزینه و پرحجم تلقی کرد، بنابراین اعتبارات جوابگوی این اقدام تاریخی و فرهنگی در حوزه گردشگری نیست و باید تعریف ملی برای جذب اعتبارات در حوزه دستکندها انجام پذیرد. بنابراین باید در جذب اعتبارات ملی برای این بخش تلاش کرد، چرا که اعتبارات شهرستانی پاسخگو نیست.