سیف‌الله نجاریان: رمان دینی، یکی از موضوعات پرمناقشه طی سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی بوده و همواره موافقان و مخالفان بسیاری حول محور آن سخن گفته‌اند اما با وجود این مباحث و مناقشه‌ها، همچنان نظر واحدی استخراج نشده و اتفاق نظر پیرامون این مفهوم وجود ندارد. برخی بر این باورند رمان دینی اثری است که روایت شخصیت‌های بزرگ دینی را در خود داشته باشد از این رو هر اثری را که شامل این موضوعات بوده، اثر دینی خوانده‌اند. عده‌ای نیز بر این نظر هستند که رمان دینی یعنی اثری که حاوی یک پیام دینی و اخلاقی باشد از این رو دامنه آثاری را که به آنها رمان دینی گفته می‌شود، گسترده می‌دانند. برخی معتقدند اثری می‌تواند فاقد مؤلفه‌های دینی باشد ولی در جهت‌گیری و هدف نهایی یک ارزش متعالی را مد نظر قرار دهد؛ به همین خاطر آن را نیز یک رمان دینی می‌خوانند. در همین چند خط نکات مختلفی برای یک رمان و داستان دینی برشمرده شد که هرکدام در نوع خود می‌تواند درست باشد و ممکن است تعاریف متفاوت دیگری از رمان دینی در محل خود درست و قابل تعمیم یافتن باشد. هر چه هست، پس از پیروزی انقلاب اسلامی، رشد آثاری که دارای یکی از وجوه برشمرده شده برای رمان دینی است، قابل توجه بوده است. آثاری که راوی انسان دیندار یا در معرض موضوعات دینی بوده، در سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی بویژه در دهه اخیر منتشر شده است. این در حالی است که پیش از پیروزی انقلاب اسلامی نویسندگان اینگونه آثار، اغلب یا امکان بروز نداشته‌اند و حاکمیت به آنها اجازه ابراز وجود نمی‌داده یا اگر می‌توانستند خودی نشان دهند، از سوی برخی محافل شبه‌روشنفکری مورد بی‌توجهی قرار می‌گرفتند تا جایی که گرفتن ژست ضددینی یکی از الزامات روشنفکری به حساب می‌آمده و از این رو محافل شبه‌روشنفکری برای اعلام موجودیت خود تا جایی که می‌توانستند از ابراز تنفر نسبت به دین و نمادهای دینی کوتاهی نمی‌کردند. این مساله منحصر در آثارشان نبوده، بلکه حتی در سکنات و رفتارشان نیز این مساله بروز داشته است. در سال‌های اخیر می‌بینیم آثار دینی در فضایی آزاد، قابلیت انتشار یافته است و مخاطبان خود را نشانه می‌رود. ناگفته نماند همچنان موج آثار ضددینی در جامعه وجود دارد اما نویسندگان مسلمان که هدفی ارزشمند را در آثارشان دنبال می‌کنند، روزبه‌روز در حال افزایش هستند و آثارشان با کیفیت‌های قابل قبول منتشر می‌شود. رمان «سنگی که نیفتاد» اثر «محمدعلی رکنی» از آن دست آثار دینی است که از سوی انتشارات کتابستان معرفت روانه بازار کتاب شده است. اثری از یک نویسنده جوان که می‌تواند مخاطب را راضی نگه دارد. این اثر با وجود اینکه مضمونی دینی دارد، به هیچ‌وجه از جذب مخاطب غافل نبوده است. برخلاف تبلیغاتی که از سوی برخی محافل روشنفکری علیه رمان دینی یا آثار نویسندگان دینی می‌شود، مبنی بر اینکه آثار این دست نویسندگان فاقد جذابیت بوده و مملو از شعار است، باید گفت این رمان چنین نیست و خواننده با جذابیت‌های فرمی و خلاقیت‌های ادبی آن نیز لذتی تازه را تجربه میکند. برای قضاوت درباره یک کتاب شاید معیارها و ملاک‌ها متفاوت باشد و هر خواننده و مخاطبی بر اساس سلیقه خودش، کتاب خوب را ارزش‌گذاری کند اما در این نوشتار چند مورد از نکاتی که می‌تواند سلیقه اغلب مخاطبان را به خود جلب کند، برمی‌شمارم که در این کتاب به چشم می‌آید. ضرباهنگ تند و سریع، یکی از نخستین مؤلفه‌هایی است که «سنگی که نیفتاد» در خود دارد. این عنصر هر خواننده‌ای را به خود جلب میکند. رکنی در این اثر با ضرباهنگی تند به تیزی صدای سوت که ناشی از برخورد یک «سیلی» به گوش شخصیت اصلی است، خواننده را وارد جهان داستانش میکند. در همان صفحات ابتدایی شخصیت‌ها را یک‌به‌یک و بدون معطلی به خواننده معرفی میکند، البته این معرفی شخصیت‌ها تنها در حد یک معارفه کوتاه است و نویسنده حتماً می‌داند نباید تمام وجوه شخصیت‌ها را در همان صفحات ابتدایی پیش روی خواننده‌اش رو کند. او از این ترفند (ضرباهنگ تند و سریع) برای گروکشی مخاطب استفاده نمی‌کند و به عبارتی این تنها ابزاری نیست که نویسنده با آن بخواهد خواننده را دنبال خود بکشد. نویسنده در همان ابتدای کار تکلیف خواننده را با شخصیتی به نام «حبیبه» هم روشن میکند و به او می‌گوید او فوت کرده و پیوسته با زیر و رو کردن خاطرات او توسط همسرش «سعید» خواننده را معطل نمی‌کند که آیا این شخصیت زنده است یا مُرده. نویسنده از هر بهانه‌ای برای مرور خاطرات روزهای خوش زندگی سعید و حبیبه استفاده میکند و شخصیت سعید که دچار شک و تردید در مسائل مهمی شده، مدام بر سر هر مساله‌ای یاد خاطراتش با حبیبه می‌افتد که این سبب می‌شود خواننده در نزدیک شدن به شخصیت سعید، احساس راحتی کند، زیرا خود را غریبه نمی‌داند و با او همزاد‌پنداری میکند. «سنگی که نیفتاد» را باید یک اثر دینی به معنای واقعی دانست. سعید، شخصیتی است که اتفاق‌های ناگوار، او و زندگی‌اش را دستخوش تغییراتی کرده و به همین خاطر نسبت به همه چیز شک کرده است. او مدت زیادی است پس از مرگ همسرش، نماز نمی‌خواند و علاوه بر این نسبت به موضوعاتی مانند مرگ، حیات اخروی و حساب‌وکتاب نیز دچار شک و تردید شده و پیوسته آنها را انکار میکند و با توجیهات خاص خودش آنها را کنار می‌گذارد. به نظر نمی‌رسد شخصیت سعید نسبت به احکام دینی بی‌اطلاع باشد ولی برای مثال در بخشی از رمان وقتی در نماز میت شرکت میکند، می‌گوید: «اکنون دارم نماز می‌خوانم بدون وضو و با کفش!» شاید تنها این توجیه مقبول باشد که بخواهد بگوید خدا وقتی بخواهد، می‌تواند کاری کند انسان حتی کاری را که میلش به آن نیست، در بدترین موقعیت‌ها انجام دهد! با تمام این مشکلات، همچنان حبیبه برای سعید مانند یک قدیس است و به همین خاطر نویسنده از زبان حبیبه موضوعاتی را بیان میکند که قابل تأمل است. برای مثال با بیانی کاملاً غیرقدسی درباره قرآن خواننده را قانع میکند که به این کتاب آسمانی توجه کند: «حبیبه می‌گفت آدم یک‌بار هم که شده باید معنی قرآن را بخواند ... می‌گفت حداقل باید دید چی تو کتاب به این مشهوری نوشته...». شاید عنوان شود این یک نگاه قشری به کتاب آسمانی اسلام است اما این مساله در جهان داستان آن هم از زبان یک انسان معمولی که شاید از اطلاعات دینی درستی هم برخوردار نیست، پذیرش بالایی ایجاد میکند. شخصیت دیگری که گاهی به اقتضای فضای رمان آن هم در یکی دو مقطع وارد قصه می‌شود، نکته‌ای می‌گوید و خارج می‌شود، پیرمردی به نام «عبدالصمد» است؛ پیرمردی که به نظر می‌رسد در مسیر وصول الی‌الحق مراتبی طی کرده و صاحب نفس و کرامت است. او خیلی اهل حرف زدن نیست و همین موجب رازگونه شدن شخصیتش شده و جز در جملاتی کوتاه، حضور دیگری ندارد اما همان جملات در برهه‌های حساسی بیان می‌شود و در روند داستان و شخصیت اصلی تأثیرگذار است. سعید در شک و تردید و حالتی از بی‌اعتمادی نسبت به وقایع دور و بر خود به‌سر می‌برد و این روند تا آخرین صفحات داستان با او همراه است. خواننده ممکن است از اتفاقی که در صفحات پایانی روی می‌دهد متحیر شود ولی نویسنده نخواسته سنگی که بلند کرده، بیفتد و از این رو اتفاقی به ظاهر کوچک مسیر داستان را عوض میکند. اتفاقی که بانی اصلی آن سعید است و نتیجه آن به خودش بازمی‌گردد. نویسنده در این کتاب به مساله قضا و قدر و همچنین جبر و اختیار نیز پرداخته و روایت خود را حول این دو مساله شکل داده و ذهن خواننده را با آنها درگیر کرده است. یکی از ویژگی‌های رمان محمدعلی رکنی حدیث نفس و تک‌گویی‌های شخصیت اصلی است، نکته‌ای که می‌تواند به عنوان یک مؤلفه مهم تلقی شود و در ارتباط‌گرفتن خواننده با فضای مورد نظر نویسنده نقش بسزایی ایفا کند. علاوه بر این، رفت‌و‌برگشت در زمان و فلش‌بک و فلش‌فوروارد‌های زمانی موجب استحکام اثر شده و همین موجب شده خواننده با یک اثر ساده روبه‌رو نباشد؛ هرچند رکنی نخواسته با پیچیده‌نویسی خواننده را خسته کند.در مجموع رمان ۱۶۷ صفحه‌ای «سنگی که نیفتاد» اثر محمدعلی رکنی را باید اثری دانست که تا پایان، خواننده را دنبال خود خواهد کشید و آنقدر اتفاقات در آن سریع رقم می‌خورد که خواننده در بخش‌هایی غافلگیر می‌شود؛ اتفاقاتی که هرکدام همچون شتاب‌دهنده، خواننده را به سمت جلو پرتاب میکند.