سوال اولم را از صحنه شروع می‌کنم. یک دیوار در جلوی صحنه قرار دارد. این دیوار کنار می‌رود و در دفتر دکتر دو چهره نمایان می‌شود. یا در جاهای دیگر نمایش همواره عامل جدایی دو شخص یا دو خانواده می‌شود. آیا این دیوار نقش سمبلیک دارد و می‌خواهد بگوید این دیوار عامل جدایی یک ملت است و پشت این قضیه یک فرد خارجی و نیرنگ‌های او قرار دارد؟
دقیقا همین طور است، یک نگاه نمادین به دیواری که از بدو تاریخ توسط اقشار مختلف چه داخلی و چه خارجی فاصله انداخته و به لحاظ عاطفی، حسی، اجتماعی و سیاسی، مردم را از هم جدا کرده است؛ چیزی که امروز هم به معانی و تعابیر مختلف مطرح می‌شود. عمد من این بود که در ابتدا ما دیوار را ببینیم و در ادامه نمایش، کل دکوری که ثابت است فضایی است که این آدم‌ها در آن آمده‌اند و بهره‌های خودشان را می‌برند و این فضا تغییرناپذیر است. دیوار جابه‌جا می‌شود، شرایط خانه تغییر می‌کند، در زاویه‌های مختلف به تماشاگر نمایانده می‌شود اما آنچه پایدار و ثابت بوده، ساز و کار بیگانگانی است که به نوعی سوءاستفاده‌هایی در دوره‌های مختلف کرده‌اند بویژه در دوره قاجار.
تو در تو بودن پرده‌ها در صحنه به چه معنایی است، آيا چندلایگی فرهنگ جامعه را نشان می‌دهد؟
به این موضوع فکر نمی‌کردم اما این معنی را می‌دهد. من خواسته‌ام قطعه‌قطعگی در صحنه دیده شود.
یعنی طبقه طبقه بودن افراد در جامعه؟
بله، کما اینکه در خود نمایش هم این فاصله طبقاتی میان خانواده‌ها احساس می‌شود، حتی دو برادر که به لحاظ خانوادگی فاصله فاحشی با هم پیدا کرده و به همین علت به جان هم افتاده‌اند.
زنان در این نمایش حضور برجسته‌‌ای دارند. درست است که به ظاهر مردها در این نمایش صحنه‌گردان هستند اما پشت پرده زنانی هستند که روی سیاستگذاری این آدم‌ها تاثیر می‌گذارند. این نوع نگاه به خاطر زن بودن نویسنده است یا شما در کارگردانی خواسته‌اید این نقش‌ها برجسته‌تر باشد؟
اتفاقا من خیلی عمد داشتم که این برجستگی باشد بویژه به خاطر مناسبتی که زن‌های دو خانواده، عقبه سیاسی و دولتی دارند یعنی هر کدام به جایی منتسب هستند و به نوعی شرایط را توسط انتسابی که دارند برای شوهرانشان مهیا کرده‌اند و حالا می‌خواهند از این موقعیت بهره ببرند. آنچه در تاریخ ما بویژه در آن دوره به وفور دیده می‌شود، ازدواج‌های سیاسی بود؛ ازدواج‌هایی که تنها و تنها شرطش این بود که در سطح اجتماعی و سیاسی ارتقا پیدا کنند. عشق و علاقه‌ای مطرح نبود یا اگر هم بود بسیار کمرنگ بود. من روی این مساله عمد داشتم و تاکید کردم.
بازیگر دو برادر یک نفر بود. به خاطر نشان دادن تشابه این دو از یک بازیگر استفاده کرده‌اید یا باز هم یک نگاه سمبلیک مطرح بود؟
نخستین دلیلی که باعث شد این اتفاق بیفتد آن اتمسفر و فضایی بود که درباره این شخصیت‌ها وجود داشت و همچنین تعریفی که خود نمایشنامه از شخصیت‌های دو برادر داده بود. این دو بسیار به هم شبیه هستند و نقطه تفاوت اینها وجود یک انگشت اضافه در دست جعفر و وجود یک خال در صورت صفدر است بویژه آن بچه‌ای که به شکل حرام از اینها باقی مانده و نشانه‌های دو برادر را دارد، در بافت نمایشنامه طوری بود که سبب می‌شد بر یک‌گونه بودن این دو برادر تاکید شود. اگر به انگشت اضافه یا خال روی صورت برادرها توجه نشود آنقدر شبیه هم هستند که دکتر هم به آن اشاره می‌کند. معانی دیگری هم می‌توان از آن تعبیر کرد اما من با توجه به تعریفی که نمایشنامه داشت باید تمام تلاشم بر این می‌بود که دو برادر از لحاظ ظاهری شبیه هم باشند. زمانی که خواستیم کار را شروع کنیم
هر چه جست‌وجو کردیم، دو بازیگر شبیه هم نیافتیم که نقش این دو برادر را بازی کنند اما آقای زارعی زحمت بسیاری کشید تا این نقش‌ها را ایفا کند.
سرنوشت بچه‌ای که حرام است مشخص نشد و وجودش هم در ابهام بود. معلوم نبود این بچه واقعا کیست، از کجا آمده، فرزند کدام یک از این دو برادر است و اصلا نقش نشانه‌شناسه‌اش چیست؟
درست است، این نقش پرداخت کمی داشته است اما در جایی دکتر و مجیر که با هم روبه‌رو می‌شوند، مجیر به او می‌گوید این یپرم ارمنی هم می‌تواند مانند حرامزاده‌ای باشد از این جنس که پدر و عموی من باعث به وجود آوردن آن شده‌اند و این بچه‌ها، یپرم‌هایی هستند که دستاویز شما بیگانگان قرار خواهند گرفت و باعث اختلاف و فاصله در بین مردم خواهند شد.
این دو خانواده هیچگاه در مقابل و در کنار هم قرار نمی‌گیرند، همیشه در دوسوی دیوار هستند. حتی نوکر و کلفت‌شان هم 25 سال است همدیگر را ندیده‌اند. این اتفاق عجیبی است. تنها نقطه برخورد، دیدار دختر و پسر دو خانواده در انتهای نمایش است. این اصرار برای ندیدن یکدیگر چیست؟
این موضوع، نمادین است. من به این موضوع فکر می‌کردم که ما مدت زیادی همدیگر را می‌بینیم اما در واقع نمی‌بینیم. این دیوار معنایی است که 25 سال باعث شده است دو خانواده همدیگر را درست نبینند و فاصله در روابط‌شان ایجاد شود.
آیا این نمایش کارکرد امروزین هم دارد و به درد جامعه امروز هم می‌خورد یا اینکه یک کار صرفا تاریخی انجام شده است؟
نه، تاریخ هیچگاه ساکن و ثابت نخواهد ماند، هر اتفاقی که در یک دوره تاریخی بیفتد به همان دوره ختم نخواهد شد؛ این اتفاق ادامه‌ای خواهد بود که در جای دیگری، فرآیندی حاصل از اتفاق گذشته را شاهد خواهیم بود. مانند مشروطه که بالاخره در جایی جواب خودش را می‌دهد. یک حرکتی است که وقتی باور و جنس نگاه آدم‌ها را تغییر می‌دهد، به رکود و سکون نمی‌رسد بلکه در جریان است و به جای دیگری منتقل می‌شود و به شکل دیگری خود را نشان می‌دهد. مطمئن باشید هیچ تغییر تاریخی در مناسبات حال و آینده هیچ مملکتی بی‌تاثیر نیست بلکه تاثیر مستقیم دارد. ما وقتی به گذشته برمی‌گردیم، می‌بینیم که به کرات اتفاقات مشابهی در تاریخ ما تکرار شده و در حال تکرارشدن است، ای‌کاش بتوانیم از این اتفاقات درس و پند بگیریم. در این نمایشنامه هم اتفاقا مسائل روز بسیار عیان است؛ شعارگونه نیست. ما تلاش کرده‌ایم از مسائل روزمان جدا نباشیم چون من معتقدم هنرمندی که از مسائل روز جامعه‌اش بی‌خبر و بی‌تاثیر باشد، هنرمند موفقی نخواهد بود.
استفاده از برخی اسامی کمی با فضای نمادین نمایش‌تان همخوانی نداشت، دلیل استفاده از این نام‌ها چه بود؟
انتخاب اسامی برعهده نویسنده بود و هر اسم دیگری هم می‌توانست باشد، منتها ما به انتخاب نویسنده احترام گذاشتیم، همچنین به شخصیت‌هایی که خلق کرده بود، اما شیوه اجرایی که من هنگام مرور متن به آن رسیدم این سیال بودن فضا و به رخ کشیدن دیوار در زوایای متعدد بود، یعنی
هر جا پنجره‌ای هست، روبه‌روی آن دیواری هست و تا زمانی که اختلاف و دیوار بین این دو خانواده وجود دارد، چشم‌اندازی را شاهد نخواهیم بود. بیشتر سعی کردم به همان صورت سمبلیک و نمادگرایانه با آن برخورد کنم.
منظور من، اسامی شخصیت‌های سیاسی همچون شیخ فضل‌الله و آیت‌الله بهبهانی و از این قبیل است. هنوز تاریخ ما نتوانسته آن طور که باید درباره شخصیت‌های برجسته‌اش قضاوت درستی بکند و ابهامات و اختلافات زیادی درباره آنها وجود دارد. در این نمایش اما یک سمت‌گیری نسبتا مشخص و موضع‌گیری هدفمندانه‌ای داشتید.
بله، کمی مثبت‌تر به برخی افراد فکر شده است. این نگاه، متعلق به نویسنده بوده است. خانم عنایتی مطالعات تاریخی‌شان بویژه در مورد قاجار بسیار بالاست و اشراف خاصی به اتفاقات آن دوره دارند. البته در تحقیقات و تحلیل‌هایی که انجام داده بود به این نتیجه رسید که در همین حد کوتاه، اشاره‌ای غیرشعاری به این موضوع بکند که کدام سمت وزنه قوی‌تری در دوره سیاسی آن موقع بود و نتیجه‌گیری خود نویسنده اینگونه بوده است. منتها تاریخ بی‌نظیر است. تاریخ هیچ چیزی را پنهان نخواهد گذاشت و یک روز همه‌چیز عیان خواهد شد.
در دیالوگ‌ها ردپای قلم شما هم احساس می‌شود. آيا در متن نمایش تغییراتی ایجاد کرده‌اید؟
خیلی کم تغییر داده‌ام. بیشتر دیالوگ‌ها متعلق به نویسنده است اما در جاهایی که کار را از بیرون دیده‌ام سعی کردم به کار کمک کنم. من خودم هم اگر متنی را می‌نویسم به این نگاه‌های بیرونی محتاجم که من را قضاوت و نقد كرده و به من کمک کنند تا اثری که به جای خواهد ماند و یک گروه اجرایی آن را روی صحنه خواهد آورد، کمترین نقص را داشته باشد. خانم عنایتی هم از این قاعده مستثنا نبوده است. من سعی کردم به عنوان یک نویسنده و هم‌صنف هر چه به ذهنم رسیده کمکش کنم.
در این نمایش از شیوه بازی روحوضی خیلی خوب استفاده شده است. این شیوه در متن نیز وجود داشت؟
نه، این نوع بازی که همان شیوه نمایش ایرانی است انتخاب خود من بود. طراحی ساختمان نمایش که به این شکل دیده می‌شود چیزی بود که من خودم به آن رسیدم و برای بازی‌ها هم برای هرکدام تعریف خاص خودم را داشتم و سعی کردم بر ایرانی بودن آن تاکید کنم.
دلیل انتخاب روحوضی به خاطر تداعی زمانی است که این نوع بازی، بسیار متداول بوده است؟
بله، همینطور است. نمایش‌های آن دوره بیشتر چنین جنسی از بازی را داشته است و ما چون نمایشی را در آن دوره کار می‌کنیم فضا هم به ما این اجازه را می‌دهد که اینگونه را انتخاب کنیم. شاید اگر کس دیگری این نمایش را کار می‌کرد، خیلی جدی با این فضا روبه‌رو می‌شد، برخورد فانتزی شاید نمی‌شد اما من دیدم این شیوه لطافت بیشتری خواهد داشت. این آدم‌ها باید کمی می‌آمدند روی سطح چرا که آدم‌های عمیقی نیستند؛ آدم‌هایی که 25 سال بین خود دیوار می‌کشند.
اینکه دو نفر مستخدم که عاشق یکدیگرند و در فاصله بسیار کوتاهی از هم زندگی می‌کنند و 25 سال یکدیگر را ندیده‌اند. این موضوع عجیب به نظر می‌رسد.
اینها آدم‌هایی هستند که متاثر از شرایط هستند. ما آدم‌های تاثیرگذاری داریم که این دیوار را برپا کرده‌اند. اگر طول تاریخ را مرور کنیم، می‌بینیم که بخش اعظم ملت ما متاثر بوده‌اند تا تاثیرگذار. در برهه‌هایی تاثیرگذار بوده‌اند اما بیشتر متاثر بوده‌اند. در جایی که شکستی پیش آمده، بیشترین لطمه را ملت دیده و اگر پیروزی‌ای وجود داشته است کمترین بهره را ملت برده. این در طول تاریخ اتفاق افتاده است و من به آن تاکید داشته‌ام. حتی در آخر نمایش هم من نمی‌خواستم این دو را با هم روبه‌رو کنم اما دیدم که به این شخصیت‌ها ظلم شده است.
اینطور که در این نمایش به آن پرداخته می‌شود، مردم در جامعه دچار جبر هستند اما همین مردم در زمان‌هایی کارهای بزرگی کرده‌اند. مثلا در قضیه مشروطه یا اتفاقاتی از این دست.
فرهنگ عامه در اتفاقات سیاسی و اجتماعی تاثیرگذار است یعنی وقتی بستر جامعه پذیرش یک اتفاق را نداشته باشد هیچ حکومتی نمی‌تواند آن را بر او تحمیل کند، جامعه آن را پس می‌زند. در ادوار تاریخ، ملت ما، ملت پذیرایی بوده است که این اتفاقات بر ما تحمیل شده است. فراموشی تاریخی هم جزئی از فرهنگ ما است. می‌خواهم بگویم که نه‌تنها در ایران كه در همه دنیا تا زمانی که یک ملت، هجمه‌ای بزرگ یا اتفاقی بزرگ را نطلبد هیچ حجم کوچکی از آدم‌ها نمی‌توانند خواسته‌هایشان را تحمیل کنند. مطمئنا ما خواهنده بوده‌ایم یا پذیرفته‌ایم یا سکوت کرده‌ایم. به همین خاطر گفتم که تاریخ هیچگاه ساکن نمی‌ماند. فرهنگ امروز ما نیز نشأت گرفته از اتفاقات و عملکرد گذشتگان ما است که در یک سیر تحول قرار می‌گیرد. شاید این شرایط نیز تغییر کند و زمانی برسد که ما تعریف دیگری از فرهنگ خود ارائه کنیم.
من انتظار داشتم که این شخصیت‌ها در لحظه آخر نیز یکدیگر را نبینند چرا که فضای کار می‌طلبید.
در اولین اجرایی که در جشنواره عدالت و امید داشتیم همین اتفاق افتاده بود. این دو باز هم از پشت دیوار با هم صحبت می‌کردند و یک مجیر زخمی با کلنگی در یک دست و در دست دیگرش اسلحه ایستاده است و می‌اندیشد که آیا با این زخمش می‌تواند دیوار را از میان بردارد. شاید باز هم این تغییر را دوباره ایجاد کنم. من قاب آخر را که آن دو روبه‌روی هم قرار می‌گیرند بسیار دوست دارم اما به لحاظ مفهومی به نظر می‌رسد آنچه قبلا بود بهتر است.
خال روی صورت صفدر با عکس او مطابقت ندارد، این کار هم هدفمند بوده است؟
نه، در عکس اشتباه شده است و متاسفانه فرصت نشد که این نقص را برطرف کنیم.
در اغلب آثارتان، علاقه دارید که در پایان نمایش ترانه‌ای پخش شود. به نظر می‌رسد علاقه خاصی به این موضوع دارید.
این کار شاید یک تکمیل‌کننده باشد. در این کار حسین بهاربین فوق‌العاده بود و منت‌گذاشت که آمد و این چند بیت را خواند. امیدوارم که این تکمیل‌کنندگی نیز به مخاطب منتقل شده باشد یعنی تماشاگر با شنیدن این ترانه بتواند نتیجه‌گیری داشته باشد.
موسیقی کار از یک هویت واحد بهره نمی‌برد و دائما تغییر و تحول فضا در آن دیده می‌شود. این موضوع به زمان نمایش برمی‌گردد؟
البته بیشتر قرار بود که موسیقی این نمایش، ایرانی باشد اما در برخی جاها مانند صحنه‌های دکتر، غربی می‌شد. من هم مشتاق بودم به اینکه این تغییر و تحول در موسیقی وجود داشته باشد، چرا که دوره قاجار، دوره هجوم بی‌نظیر و بی‌بدیل فرهنگی به ما بود و ما از هر طرف مورد تهاجم قرار گرفته بودیم.
نظرتان را درباره نقدهای تئاتری که نوشته می‌شود بگویید.
من قبول ندارم که با یک بار دیدن نمایش، بتوان آن را نقد کرد. یک منتقد قدرتمند کسی است که فراتر از نگاه نویسنده و کارگردان و مشرف‌تر از آنها یک اثر را به بوته نقد بگذارد. فکر نمی‌کنم با یک بار دیدن نمایش، بشود به آن جایگاه رسید. پروسه‌ای که یک گروه اجرایی طی کردند تا به یک شعور برای اجرای یک اثر برسند در یک جلسه کشف نمی‌شود. این بزرگ‌ترین لطمه‌ای است که از جهت منتقدان خورده‌ایم. منتقدان ما بیش از آنکه نقاد خوبی باشند نقاص خوبی هستند. این هم بخشی از باورهای فرهنگی ما است که دوست نداریم پیش از آنکه بگوییم آنجای کار ایراد دارد یک خسته‌نباشید بگوییم یا نقاط مثبت، قوت و درخشان کار را هم به‌خوبی عنوان کنیم و بعد ضعف‌ها را مطرح و تحلیل کنیم تا جلسات بعدی رفع شود. این موضوع البته عمومیت ندارد اما آنقدرها هست که بشود درباره‌اش سخن گفت. اینکه می‌گویم شاید کمی بد باشد اما باید بگویم که برخی نقدها خصمانه است. با یکدیگر دوست نیستیم. یک منتقد هم بخشی از بدنه تئاتر حرفه‌ای است. مطمئنا اگر خود را از تاثیر و کمک‌کردن به تئاتر دور بداند این نگاه خصمانه بیشتر می‌شود. اگر کمی دوستی بین منتقد و گروه ایجاد شود و به جای آنکه منتقد تنها یک‌بار در اجرای عمومی نمایش را ببیند در طول پروسه تمرین، از نزدیک با مسائل آن آشنا شود، در نتیجه با مشکلات کار آشنا می‌شود و ممکن است که تنها آنها را هدف نقد قرار ندهد بلکه مدیران و عملکردشان را نیز هدف قرار دهد. آنگاه به طور مثال خواهد گفت که این زمان کوتاهی که در اختیار این گروه برای تمرین گذاشته‌اید، زمان مناسبی نبود یا امکانات به اندازه کافی نبود، بنابراین نقایصی که در کار وجود دارد از آنجا متاثر است. در این وضع است که نقد کامل صورت می‌گیرد. گفت‌وگو با حمیدرضا آذرنگ، کارگردان «عدالتخانه»
وقتی همه دیواریم
سوال اولم را از صحنه شروع می‌کنم. یک دیوار در جلوی صحنه قرار دارد. این دیوار کنار می‌رود و در دفتر دکتر دو چهره نمایان می‌شود. یا در جاهای دیگر نمایش همواره عامل جدایی دو شخص یا دو خانواده می‌شود. آیا این دیوار نقش سمبلیک دارد و می‌خواهد بگوید این دیوار عامل جدایی یک ملت است و پشت این قضیه یک فرد خارجی و نیرنگ‌های او قرار دارد؟
دقیقا همین طور است، یک نگاه نمادین به دیواری که از بدو تاریخ توسط اقشار مختلف چه داخلی و چه خارجی فاصله انداخته و به لحاظ عاطفی، حسی، اجتماعی و سیاسی، مردم را از هم جدا کرده است؛ چیزی که امروز هم به معانی و تعابیر مختلف مطرح می‌شود. عمد من این بود که در ابتدا ما دیوار را ببینیم و در ادامه نمایش، کل دکوری که ثابت است فضایی است که این آدم‌ها در آن آمده‌اند و بهره‌های خودشان را می‌برند و این فضا تغییرناپذیر است. دیوار جابه‌جا می‌شود، شرایط خانه تغییر می‌کند، در زاویه‌های مختلف به تماشاگر نمایانده می‌شود اما آنچه پایدار و ثابت بوده، ساز و کار بیگانگانی است که به نوعی سوءاستفاده‌هایی در دوره‌های مختلف کرده‌اند بویژه در دوره قاجار.
تو در تو بودن پرده‌ها در صحنه به چه معنایی است، آيا چندلایگی فرهنگ جامعه را نشان می‌دهد؟
به این موضوع فکر نمی‌کردم اما این معنی را می‌دهد. من خواسته‌ام قطعه‌قطعگی در صحنه دیده شود.
یعنی طبقه طبقه بودن افراد در جامعه؟
بله، کما اینکه در خود نمایش هم این فاصله طبقاتی میان خانواده‌ها احساس می‌شود، حتی دو برادر که به لحاظ خانوادگی فاصله فاحشی با هم پیدا کرده و به همین علت به جان هم افتاده‌اند.
زنان در این نمایش حضور برجسته‌‌ای دارند. درست است که به ظاهر مردها در این نمایش صحنه‌گردان هستند اما پشت پرده زنانی هستند که روی سیاستگذاری این آدم‌ها تاثیر می‌گذارند. این نوع نگاه به خاطر زن بودن نویسنده است یا شما در کارگردانی خواسته‌اید این نقش‌ها برجسته‌تر باشد؟
اتفاقا من خیلی عمد داشتم که این برجستگی باشد بویژه به خاطر مناسبتی که زن‌های دو خانواده، عقبه سیاسی و دولتی دارند یعنی هر کدام به جایی منتسب هستند و به نوعی شرایط را توسط انتسابی که دارند برای شوهرانشان مهیا کرده‌اند و حالا می‌خواهند از این موقعیت بهره ببرند. آنچه در تاریخ ما بویژه در آن دوره به وفور دیده می‌شود، ازدواج‌های سیاسی بود؛ ازدواج‌هایی که تنها و تنها شرطش این بود که در سطح اجتماعی و سیاسی ارتقا پیدا کنند. عشق و علاقه‌ای مطرح نبود یا اگر هم بود بسیار کمرنگ بود. من روی این مساله عمد داشتم و تاکید کردم.
بازیگر دو برادر یک نفر بود. به خاطر نشان دادن تشابه این دو از یک بازیگر استفاده کرده‌اید یا باز هم یک نگاه سمبلیک مطرح بود؟
نخستین دلیلی که باعث شد این اتفاق بیفتد آن اتمسفر و فضایی بود که درباره این شخصیت‌ها وجود داشت و همچنین تعریفی که خود نمایشنامه از شخصیت‌های دو برادر داده بود. این دو بسیار به هم شبیه هستند و نقطه تفاوت اینها وجود یک انگشت اضافه در دست جعفر و وجود یک خال در صورت صفدر است بویژه آن بچه‌ای که به شکل حرام از اینها باقی مانده و نشانه‌های دو برادر را دارد، در بافت نمایشنامه طوری بود که سبب می‌شد بر یک‌گونه بودن این دو برادر تاکید شود. اگر به انگشت اضافه یا خال روی صورت برادرها توجه نشود آنقدر شبیه هم هستند که دکتر هم به آن اشاره می‌کند. معانی دیگری هم می‌توان از آن تعبیر کرد اما من با توجه به تعریفی که نمایشنامه داشت باید تمام تلاشم بر این می‌بود که دو برادر از لحاظ ظاهری شبیه هم باشند. زمانی که خواستیم کار را شروع کنیم
هر چه جست‌وجو کردیم، دو بازیگر شبیه هم نیافتیم که نقش این دو برادر را بازی کنند اما آقای زارعی زحمت بسیاری کشید تا این نقش‌ها را ایفا کند.
سرنوشت بچه‌ای که حرام است مشخص نشد و وجودش هم در ابهام بود. معلوم نبود این بچه واقعا کیست، از کجا آمده، فرزند کدام یک از این دو برادر است و اصلا نقش نشانه‌شناسه‌اش چیست؟
درست است، این نقش پرداخت کمی داشته است اما در جایی دکتر و مجیر که با هم روبه‌رو می‌شوند، مجیر به او می‌گوید این یپرم ارمنی هم می‌تواند مانند حرامزاده‌ای باشد از این جنس که پدر و عموی من باعث به وجود آوردن آن شده‌اند و این بچه‌ها، یپرم‌هایی هستند که دستاویز شما بیگانگان قرار خواهند گرفت و باعث اختلاف و فاصله در بین مردم خواهند شد.
این دو خانواده هیچگاه در مقابل و در کنار هم قرار نمی‌گیرند، همیشه در دوسوی دیوار هستند. حتی نوکر و کلفت‌شان هم 25 سال است همدیگر را ندیده‌اند. این اتفاق عجیبی است. تنها نقطه برخورد، دیدار دختر و پسر دو خانواده در انتهای نمایش است. این اصرار برای ندیدن یکدیگر چیست؟
این موضوع، نمادین است. من به این موضوع فکر می‌کردم که ما مدت زیادی همدیگر را می‌بینیم اما در واقع نمی‌بینیم. این دیوار معنایی است که 25 سال باعث شده است دو خانواده همدیگر را درست نبینند و فاصله در روابط‌شان ایجاد شود.
آیا این نمایش کارکرد امروزین هم دارد و به درد جامعه امروز هم می‌خورد یا اینکه یک کار صرفا تاریخی انجام شده است؟
نه، تاریخ هیچگاه ساکن و ثابت نخواهد ماند، هر اتفاقی که در یک دوره تاریخی بیفتد به همان دوره ختم نخواهد شد؛ این اتفاق ادامه‌ای خواهد بود که در جای دیگری، فرآیندی حاصل از اتفاق گذشته را شاهد خواهیم بود. مانند مشروطه که بالاخره در جایی جواب خودش را می‌دهد. یک حرکتی است که وقتی باور و جنس نگاه آدم‌ها را تغییر می‌دهد، به رکود و سکون نمی‌رسد بلکه در جریان است و به جای دیگری منتقل می‌شود و به شکل دیگری خود را نشان می‌دهد. مطمئن باشید هیچ تغییر تاریخی در مناسبات حال و آینده هیچ مملکتی بی‌تاثیر نیست بلکه تاثیر مستقیم دارد. ما وقتی به گذشته برمی‌گردیم، می‌بینیم که به کرات اتفاقات مشابهی در تاریخ ما تکرار شده و در حال تکرارشدن است، ای‌کاش بتوانیم از این اتفاقات درس و پند بگیریم. در این نمایشنامه هم اتفاقا مسائل روز بسیار عیان است؛ شعارگونه نیست. ما تلاش کرده‌ایم از مسائل روزمان جدا نباشیم چون من معتقدم هنرمندی که از مسائل روز جامعه‌اش بی‌خبر و بی‌تاثیر باشد، هنرمند موفقی نخواهد بود.
استفاده از برخی اسامی کمی با فضای نمادین نمایش‌تان همخوانی نداشت، دلیل استفاده از این نام‌ها چه بود؟
انتخاب اسامی برعهده نویسنده بود و هر اسم دیگری هم می‌توانست باشد، منتها ما به انتخاب نویسنده احترام گذاشتیم، همچنین به شخصیت‌هایی که خلق کرده بود، اما شیوه اجرایی که من هنگام مرور متن به آن رسیدم این سیال بودن فضا و به رخ کشیدن دیوار در زوایای متعدد بود، یعنی
هر جا پنجره‌ای هست، روبه‌روی آن دیواری هست و تا زمانی که اختلاف و دیوار بین این دو خانواده وجود دارد، چشم‌اندازی را شاهد نخواهیم بود. بیشتر سعی کردم به همان صورت سمبلیک و نمادگرایانه با آن برخورد کنم.
منظور من، اسامی شخصیت‌های سیاسی همچون شیخ فضل‌الله و آیت‌الله بهبهانی و از این قبیل است. هنوز تاریخ ما نتوانسته آن طور که باید درباره شخصیت‌های برجسته‌اش قضاوت درستی بکند و ابهامات و اختلافات زیادی درباره آنها وجود دارد. در این نمایش اما یک سمت‌گیری نسبتا مشخص و موضع‌گیری هدفمندانه‌ای داشتید.
بله، کمی مثبت‌تر به برخی افراد فکر شده است. این نگاه، متعلق به نویسنده بوده است. خانم عنایتی مطالعات تاریخی‌شان بویژه در مورد قاجار بسیار بالاست و اشراف خاصی به اتفاقات آن دوره دارند. البته در تحقیقات و تحلیل‌هایی که انجام داده بود به این نتیجه رسید که در همین حد کوتاه، اشاره‌ای غیرشعاری به این موضوع بکند که کدام سمت وزنه قوی‌تری در دوره سیاسی آن موقع بود و نتیجه‌گیری خود نویسنده اینگونه بوده است. منتها تاریخ بی‌نظیر است. تاریخ هیچ چیزی را پنهان نخواهد گذاشت و یک روز همه‌چیز عیان خواهد شد.
در دیالوگ‌ها ردپای قلم شما هم احساس می‌شود. آيا در متن نمایش تغییراتی ایجاد کرده‌اید؟
خیلی کم تغییر داده‌ام. بیشتر دیالوگ‌ها متعلق به نویسنده است اما در جاهایی که کار را از بیرون دیده‌ام سعی کردم به کار کمک کنم. من خودم هم اگر متنی را می‌نویسم به این نگاه‌های بیرونی محتاجم که من را قضاوت و نقد كرده و به من کمک کنند تا اثری که به جای خواهد ماند و یک گروه اجرایی آن را روی صحنه خواهد آورد، کمترین نقص را داشته باشد. خانم عنایتی هم از این قاعده مستثنا نبوده است. من سعی کردم به عنوان یک نویسنده و هم‌صنف هر چه به ذهنم رسیده کمکش کنم.
در این نمایش از شیوه بازی روحوضی خیلی خوب استفاده شده است. این شیوه در متن نیز وجود داشت؟
نه، این نوع بازی که همان شیوه نمایش ایرانی است انتخاب خود من بود. طراحی ساختمان نمایش که به این شکل دیده می‌شود چیزی بود که من خودم به آن رسیدم و برای بازی‌ها هم برای هرکدام تعریف خاص خودم را داشتم و سعی کردم بر ایرانی بودن آن تاکید کنم.
دلیل انتخاب روحوضی به خاطر تداعی زمانی است که این نوع بازی، بسیار متداول بوده است؟
بله، همینطور است. نمایش‌های آن دوره بیشتر چنین جنسی از بازی را داشته است و ما چون نمایشی را در آن دوره کار می‌کنیم فضا هم به ما این اجازه را می‌دهد که اینگونه را انتخاب کنیم. شاید اگر کس دیگری این نمایش را کار می‌کرد، خیلی جدی با این فضا روبه‌رو می‌شد، برخورد فانتزی شاید نمی‌شد اما من دیدم این شیوه لطافت بیشتری خواهد داشت. این آدم‌ها باید کمی می‌آمدند روی سطح چرا که آدم‌های عمیقی نیستند؛ آدم‌هایی که 25 سال بین خود دیوار می‌کشند.
اینکه دو نفر مستخدم که عاشق یکدیگرند و در فاصله بسیار کوتاهی از هم زندگی می‌کنند و 25 سال یکدیگر را ندیده‌اند. این موضوع عجیب به نظر می‌رسد.
اینها آدم‌هایی هستند که متاثر از شرایط هستند. ما آدم‌های تاثیرگذاری داریم که این دیوار را برپا کرده‌اند. اگر طول تاریخ را مرور کنیم، می‌بینیم که بخش اعظم ملت ما متاثر بوده‌اند تا تاثیرگذار. در برهه‌هایی تاثیرگذار بوده‌اند اما بیشتر متاثر بوده‌اند. در جایی که شکستی پیش آمده، بیشترین لطمه را ملت دیده و اگر پیروزی‌ای وجود داشته است کمترین بهره را ملت برده. این در طول تاریخ اتفاق افتاده است و من به آن تاکید داشته‌ام. حتی در آخر نمایش هم من نمی‌خواستم این دو را با هم روبه‌رو کنم اما دیدم که به این شخصیت‌ها ظلم شده است.
اینطور که در این نمایش به آن پرداخته می‌شود، مردم در جامعه دچار جبر هستند اما همین مردم در زمان‌هایی کارهای بزرگی کرده‌اند. مثلا در قضیه مشروطه یا اتفاقاتی از این دست.
فرهنگ عامه در اتفاقات سیاسی و اجتماعی تاثیرگذار است یعنی وقتی بستر جامعه پذیرش یک اتفاق را نداشته باشد هیچ حکومتی نمی‌تواند آن را بر او تحمیل کند، جامعه آن را پس می‌زند. در ادوار تاریخ، ملت ما، ملت پذیرایی بوده است که این اتفاقات بر ما تحمیل شده است. فراموشی تاریخی هم جزئی از فرهنگ ما است. می‌خواهم بگویم که نه‌تنها در ایران كه در همه دنیا تا زمانی که یک ملت، هجمه‌ای بزرگ یا اتفاقی بزرگ را نطلبد هیچ حجم کوچکی از آدم‌ها نمی‌توانند خواسته‌هایشان را تحمیل کنند. مطمئنا ما خواهنده بوده‌ایم یا پذیرفته‌ایم یا سکوت کرده‌ایم. به همین خاطر گفتم که تاریخ هیچگاه ساکن نمی‌ماند. فرهنگ امروز ما نیز نشأت گرفته از اتفاقات و عملکرد گذشتگان ما است که در یک سیر تحول قرار می‌گیرد. شاید این شرایط نیز تغییر کند و زمانی برسد که ما تعریف دیگری از فرهنگ خود ارائه کنیم.
من انتظار داشتم که این شخصیت‌ها در لحظه آخر نیز یکدیگر را نبینند چرا که فضای کار می‌طلبید.
در اولین اجرایی که در جشنواره عدالت و امید داشتیم همین اتفاق افتاده بود. این دو باز هم از پشت دیوار با هم صحبت می‌کردند و یک مجیر زخمی با کلنگی در یک دست و در دست دیگرش اسلحه ایستاده است و می‌اندیشد که آیا با این زخمش می‌تواند دیوار را از میان بردارد. شاید باز هم این تغییر را دوباره ایجاد کنم. من قاب آخر را که آن دو روبه‌روی هم قرار می‌گیرند بسیار دوست دارم اما به لحاظ مفهومی به نظر می‌رسد آنچه قبلا بود بهتر است.
خال روی صورت صفدر با عکس او مطابقت ندارد، این کار هم هدفمند بوده است؟
نه، در عکس اشتباه شده است و متاسفانه فرصت نشد که این نقص را برطرف کنیم.
در اغلب آثارتان، علاقه دارید که در پایان نمایش ترانه‌ای پخش شود. به نظر می‌رسد علاقه خاصی به این موضوع دارید.
این کار شاید یک تکمیل‌کننده باشد. در این کار حسین بهاربین فوق‌العاده بود و منت‌گذاشت که آمد و این چند بیت را خواند. امیدوارم که این تکمیل‌کنندگی نیز به مخاطب منتقل شده باشد یعنی تماشاگر با شنیدن این ترانه بتواند نتیجه‌گیری داشته باشد.
موسیقی کار از یک هویت واحد بهره نمی‌برد و دائما تغییر و تحول فضا در آن دیده می‌شود. این موضوع به زمان نمایش برمی‌گردد؟
البته بیشتر قرار بود که موسیقی این نمایش، ایرانی باشد اما در برخی جاها مانند صحنه‌های دکتر، غربی می‌شد. من هم مشتاق بودم به اینکه این تغییر و تحول در موسیقی وجود داشته باشد، چرا که دوره قاجار، دوره هجوم بی‌نظیر و بی‌بدیل فرهنگی به ما بود و ما از هر طرف مورد تهاجم قرار گرفته بودیم.
نظرتان را درباره نقدهای تئاتری که نوشته می‌شود بگویید.
من قبول ندارم که با یک بار دیدن نمایش، بتوان آن را نقد کرد. یک منتقد قدرتمند کسی است که فراتر از نگاه نویسنده و کارگردان و مشرف‌تر از آنها یک اثر را به بوته نقد بگذارد. فکر نمی‌کنم با یک بار دیدن نمایش، بشود به آن جایگاه رسید. پروسه‌ای که یک گروه اجرایی طی کردند تا به یک شعور برای اجرای یک اثر برسند در یک جلسه کشف نمی‌شود. این بزرگ‌ترین لطمه‌ای است که از جهت منتقدان خورده‌ایم. منتقدان ما بیش از آنکه نقاد خوبی باشند نقاص خوبی هستند. این هم بخشی از باورهای فرهنگی ما است که دوست نداریم پیش از آنکه بگوییم آنجای کار ایراد دارد یک خسته‌نباشید بگوییم یا نقاط مثبت، قوت و درخشان کار را هم به‌خوبی عنوان کنیم و بعد ضعف‌ها را مطرح و تحلیل کنیم تا جلسات بعدی رفع شود. این موضوع البته عمومیت ندارد اما آنقدرها هست که بشود درباره‌اش سخن گفت. اینکه می‌گویم شاید کمی بد باشد اما باید بگویم که برخی نقدها خصمانه است. با یکدیگر دوست نیستیم. یک منتقد هم بخشی از بدنه تئاتر حرفه‌ای است. مطمئنا اگر خود را از تاثیر و کمک‌کردن به تئاتر دور بداند این نگاه خصمانه بیشتر می‌شود. اگر کمی دوستی بین منتقد و گروه ایجاد شود و به جای آنکه منتقد تنها یک‌بار در اجرای عمومی نمایش را ببیند در طول پروسه تمرین، از نزدیک با مسائل آن آشنا شود، در نتیجه با مشکلات کار آشنا می‌شود و ممکن است که تنها آنها را هدف نقد قرار ندهد بلکه مدیران و عملکردشان را نیز هدف قرار دهد. آنگاه به طور مثال خواهد گفت که این زمان کوتاهی که در اختیار این گروه برای تمرین گذاشته‌اید، زمان مناسبی نبود یا امکانات به اندازه کافی نبود، بنابراین نقایصی که در کار وجود دارد از آنجا متاثر است. در این وضع است که نقد کامل صورت می‌گیرد. ارسال نظر
پربیننده