یادداشتی بر نمایش «مرغ مینا»
تقابل عشق و نفرت از دیروز تا امروز
تاجبخش فنائیان، پس از اجرای نمایش«ریچارد دوم» در تالار وحدت اکنون نمایش «مرغ مینا» را که در باب زندگی رودکی، شاعر پرآوازه ایرانی است در تالار اصلی مجموعه تئاترشهر روی صحنه آورده است.
نمایش «مرغ مینا» به لحاظ داستان و ساختار نمایشنامه از رویکردی کلاسیک برخوردار است اما به لحاظ اجرا بویژه شیوه اجرایی و دکور نمایش از رویکردی مدرن پیروی می‌کند و گویی نگاهی فرازمانی و فرامکانی بر نمایش حاکم است چرا که موضوعات خاص تاریخی می‌تواند امروز و فردا هم مصداق داشته باشد و شاید بر این اساس در شکل اجرایی کار، کارگردان به شرایط زمانی و مکانی تاریخی وفادار نمانده بنابراین در طراحی صحنه، لباس، میزانسن، بازی و... رویکردی مدرن را مدنظر قرار داده است.
موضوع این نمایش در زمان و مکان ما هم جاری است و می‌تواند در آینده هم جاری باشد به این معنی که تقابلی میان عشق و نفرت وجود دارد که این همیشگی است. تقابل خیر و شر، ماده و معنا و... نیز همینگونه هستند. این مفاهیم همیشگی هستند و در زمان و مکان خاص تاریخی متوقف نمی‌شوند.
واژگان نمایش «مرغ مینا» شاعرانه است، اما ادبیات مورد استفاده در این اثر، ادبیات کهن و کلاسیک ایرانی است که برای مخاطب ایرانی بسیار ثقیل و سنگین است بویژه اینکه این ادبیات در اجرای نمایش به کار گرفته شده و نوعی تکلف را برای بیان مفاهیم به وجود آورده است.
آنچه روشن است، این است که تامل روی اشعار و متون کهن مخصوص یک زمان و مکان خاص و متعلق به گذشته نیست. اگر شعر امروز هم احتیاج به تامل بیشتری داشته باشد به این معناست که غنای بیشتری دارد. شعري که اصولا به سادگی و برای هر آدمی در اسرع وقت و بدون تامل قابل درک باشد، شعر غنی و عمیقی نیست. شاعران شعر نو بویژه شاعرانی که شعرهای عمیقی می‌سرایند، در ترکیب کلمات و اوزان شعرهایشان رعایت بسیاری مسائل را می‌کنند تا درک آن منتج به لذت شده و نیازمند تامل شود. اگر شعری فاقد این خصوصیات باشد، شعر دم‌دستی خواهد بود.
نکته قابل توجه در این بحث این است که باید گفت نوعی فضای شعرگونه بر نمایش«مرغ مینا» حاکم است. در عین حال خط داستانی هم بر مبنا و پایه کلام شکل می‌گیرد و در این بین تماشاگر فرصت زیادی ندارد که بتواند دیالوگ‌ها را بشنود، هضم کند و خط داستانی را پیدا کند و با آن پیش برود. در واقع این ثقیل بودن کلام و دیالوگ باعث می‌شود تا مخاطب نتواند براحتی با داستان همراهی کند و تمام این مساله به دلیل اتکای بیش از حد نمایش به شعر کلاسیک است.
در واقع تراژدی رودکی را می‌توان نمایشنامه‌ای سرشار از عشق و خشونت دانست که اگر به ساختار کلاسیک اجرایی خود وفادار مانده بود یا در قالب یک تراژدی مدرن با عناصر نو اما مناسب نمایشی به صحنه می‌آمد، می‌توانست اثری سراسر شور و حماسه باشد و در عین حفظ زبان نمایشی آرکائیک و موزه‌ای خود با جلوه‌گری برخی از دیالوگ‌ها و صحنه‌های ناپیدای اثر همچنین با همذات‌پنداری‌هایش تماشاگر را به حیرت و تفکر وادارد به طوری که بتواند بازتاب آن را در حیات سیاسی و اجتماعی جامعه امروز خود ببیند. اما آنچه از اجرای صحنه‌ای این متن کلاسیک به مخاطب منتقل می‌شود، بیان سطحی داستانی عاشقانه، بدون چشمداشت عارفانه و تمثیلی و دور از هرگونه درک عمیق از متن نمایش است.
در نمایش «مرغ مینا» به کارگردانی تاجبخش فنائیان، شلوغی صحنه‌ها موجب عدم تمرکز تماشاگر از رویداد اصلی صحنه نمایش و خستگی ذهن او از جنبه‌های دیداری شده و این یکی از بزرگ‌ترین آسیب‌های جدی نمایش است. در بسیاری از صحنه‌ها میزانسن‌های بازیگران نامشخص و بدون قاعده خاصی است به طوری که در شلوغی صحنه‌ها میزانسن‌ها درهم می‌آمیزد و بر شکل اجرایی و بصری صحنه‌های کلیدی اجرا تأثیر می‌گذارد. هر چند شخصیت‌های نمایشنامه علاوه بر وجه ظاهری و بیوگرافی‌گونه خود در وجه درونی و روانکاوانه نیز به چالش کشیده می‌شوند و اتفاقا همین وجه روانشناسانه آنان است که عمق و جذابیت دراماتیک دارد و می‌تواند در قالب بیان آلام انسان امروز، مخاطب را با همذات‌پنداری جذب کند، اما در اجرا وجه درونی شخصیت‌ها در هیاهوی اجرا، موسیقی و تصویرهای شلوغ صحنه گم می‌شود و بسیار ساده و سطحی شخصیت‌های نمایشی به بيان مصائب عشق و هجران می‌پردازند و اصولی‌ترین وجه نمایش که با خود بار تفکر سیاسی، اجتماعی و فلسفی دارد نادیده گرفته می‌شود. بخشی از این نادیده گرفته‌شدن شخصیت‌ها به درک نادرست و تعجیلی برخی بازیگران از نقش‌شان بازمی‌گردد و مشخص است بدون هیچ پیش‌زمینه و مطالعه تاریخی و ادبی و بدون رسیدن به شناخت و تحلیل درست از شخصیت و متن اثر و بدون آشنایی با شعر پارسی که با گوشت و پوست این متن عجین است، به صحنه آمده‌اند و بخشی دیگر از این عقیم‌ماندن شخصیت‌های نمایشی در ساختار اجرایی درام به عدم شناخت و درک ناصحیح کارگردان از متن، شخصیت‌ها و بستر اصلی تاریخ نمایش بازمی‌گردد. ناآشنایی با داستان، زبان و تاریخ زمانی نمایش و مطالعه نداشتن درباره تاریخ ادبیات اثر، تنها محدود به کارگردان و جمعی از بازیگران نمی‌شود و در طراحی حرکات نمایشی و صحنه بویژه لباس و گریم نیز هویداست. طراحی لباس و گریم بازیگران در «مرغ مینا» بسیار نامأنوس با شخصیت‌ها، دوره تاریخی و جلوه‌های زیباشناسانه نمایش است؛ گویی لباس و گریم هر شخصیت بر مبنای یک دوره تاریخی، یک قوم و یک تیپ شخصیتی از کشور و حتی از دیگر نقاط جهان است.
یادداشت
یادداشتی بر نمایش «مرغ مینا»
تقابل عشق و نفرت از دیروز تا امروز
تاجبخش فنائیان، پس از اجرای نمایش«ریچارد دوم» در تالار وحدت اکنون نمایش «مرغ مینا» را که در باب زندگی رودکی، شاعر پرآوازه ایرانی است در تالار اصلی مجموعه تئاترشهر روی صحنه آورده است.
نمایش «مرغ مینا» به لحاظ داستان و ساختار نمایشنامه از رویکردی کلاسیک برخوردار است اما به لحاظ اجرا بویژه شیوه اجرایی و دکور نمایش از رویکردی مدرن پیروی می‌کند و گویی نگاهی فرازمانی و فرامکانی بر نمایش حاکم است چرا که موضوعات خاص تاریخی می‌تواند امروز و فردا هم مصداق داشته باشد و شاید بر این اساس در شکل اجرایی کار، کارگردان به شرایط زمانی و مکانی تاریخی وفادار نمانده بنابراین در طراحی صحنه، لباس، میزانسن، بازی و... رویکردی مدرن را مدنظر قرار داده است.
موضوع این نمایش در زمان و مکان ما هم جاری است و می‌تواند در آینده هم جاری باشد به این معنی که تقابلی میان عشق و نفرت وجود دارد که این همیشگی است. تقابل خیر و شر، ماده و معنا و... نیز همینگونه هستند. این مفاهیم همیشگی هستند و در زمان و مکان خاص تاریخی متوقف نمی‌شوند.
واژگان نمایش «مرغ مینا» شاعرانه است، اما ادبیات مورد استفاده در این اثر، ادبیات کهن و کلاسیک ایرانی است که برای مخاطب ایرانی بسیار ثقیل و سنگین است بویژه اینکه این ادبیات در اجرای نمایش به کار گرفته شده و نوعی تکلف را برای بیان مفاهیم به وجود آورده است.
آنچه روشن است، این است که تامل روی اشعار و متون کهن مخصوص یک زمان و مکان خاص و متعلق به گذشته نیست. اگر شعر امروز هم احتیاج به تامل بیشتری داشته باشد به این معناست که غنای بیشتری دارد. شعري که اصولا به سادگی و برای هر آدمی در اسرع وقت و بدون تامل قابل درک باشد، شعر غنی و عمیقی نیست. شاعران شعر نو بویژه شاعرانی که شعرهای عمیقی می‌سرایند، در ترکیب کلمات و اوزان شعرهایشان رعایت بسیاری مسائل را می‌کنند تا درک آن منتج به لذت شده و نیازمند تامل شود. اگر شعری فاقد این خصوصیات باشد، شعر دم‌دستی خواهد بود.
نکته قابل توجه در این بحث این است که باید گفت نوعی فضای شعرگونه بر نمایش«مرغ مینا» حاکم است. در عین حال خط داستانی هم بر مبنا و پایه کلام شکل می‌گیرد و در این بین تماشاگر فرصت زیادی ندارد که بتواند دیالوگ‌ها را بشنود، هضم کند و خط داستانی را پیدا کند و با آن پیش برود. در واقع این ثقیل بودن کلام و دیالوگ باعث می‌شود تا مخاطب نتواند براحتی با داستان همراهی کند و تمام این مساله به دلیل اتکای بیش از حد نمایش به شعر کلاسیک است.
در واقع تراژدی رودکی را می‌توان نمایشنامه‌ای سرشار از عشق و خشونت دانست که اگر به ساختار کلاسیک اجرایی خود وفادار مانده بود یا در قالب یک تراژدی مدرن با عناصر نو اما مناسب نمایشی به صحنه می‌آمد، می‌توانست اثری سراسر شور و حماسه باشد و در عین حفظ زبان نمایشی آرکائیک و موزه‌ای خود با جلوه‌گری برخی از دیالوگ‌ها و صحنه‌های ناپیدای اثر همچنین با همذات‌پنداری‌هایش تماشاگر را به حیرت و تفکر وادارد به طوری که بتواند بازتاب آن را در حیات سیاسی و اجتماعی جامعه امروز خود ببیند. اما آنچه از اجرای صحنه‌ای این متن کلاسیک به مخاطب منتقل می‌شود، بیان سطحی داستانی عاشقانه، بدون چشمداشت عارفانه و تمثیلی و دور از هرگونه درک عمیق از متن نمایش است.
در نمایش «مرغ مینا» به کارگردانی تاجبخش فنائیان، شلوغی صحنه‌ها موجب عدم تمرکز تماشاگر از رویداد اصلی صحنه نمایش و خستگی ذهن او از جنبه‌های دیداری شده و این یکی از بزرگ‌ترین آسیب‌های جدی نمایش است. در بسیاری از صحنه‌ها میزانسن‌های بازیگران نامشخص و بدون قاعده خاصی است به طوری که در شلوغی صحنه‌ها میزانسن‌ها درهم می‌آمیزد و بر شکل اجرایی و بصری صحنه‌های کلیدی اجرا تأثیر می‌گذارد. هر چند شخصیت‌های نمایشنامه علاوه بر وجه ظاهری و بیوگرافی‌گونه خود در وجه درونی و روانکاوانه نیز به چالش کشیده می‌شوند و اتفاقا همین وجه روانشناسانه آنان است که عمق و جذابیت دراماتیک دارد و می‌تواند در قالب بیان آلام انسان امروز، مخاطب را با همذات‌پنداری جذب کند، اما در اجرا وجه درونی شخصیت‌ها در هیاهوی اجرا، موسیقی و تصویرهای شلوغ صحنه گم می‌شود و بسیار ساده و سطحی شخصیت‌های نمایشی به بيان مصائب عشق و هجران می‌پردازند و اصولی‌ترین وجه نمایش که با خود بار تفکر سیاسی، اجتماعی و فلسفی دارد نادیده گرفته می‌شود. بخشی از این نادیده گرفته‌شدن شخصیت‌ها به درک نادرست و تعجیلی برخی بازیگران از نقش‌شان بازمی‌گردد و مشخص است بدون هیچ پیش‌زمینه و مطالعه تاریخی و ادبی و بدون رسیدن به شناخت و تحلیل درست از شخصیت و متن اثر و بدون آشنایی با شعر پارسی که با گوشت و پوست این متن عجین است، به صحنه آمده‌اند و بخشی دیگر از این عقیم‌ماندن شخصیت‌های نمایشی در ساختار اجرایی درام به عدم شناخت و درک ناصحیح کارگردان از متن، شخصیت‌ها و بستر اصلی تاریخ نمایش بازمی‌گردد. ناآشنایی با داستان، زبان و تاریخ زمانی نمایش و مطالعه نداشتن درباره تاریخ ادبیات اثر، تنها محدود به کارگردان و جمعی از بازیگران نمی‌شود و در طراحی حرکات نمایشی و صحنه بویژه لباس و گریم نیز هویداست. طراحی لباس و گریم بازیگران در «مرغ مینا» بسیار نامأنوس با شخصیت‌ها، دوره تاریخی و جلوه‌های زیباشناسانه نمایش است؛ گویی لباس و گریم هر شخصیت بر مبنای یک دوره تاریخی، یک قوم و یک تیپ شخصیتی از کشور و حتی از دیگر نقاط جهان است.
ارسال نظر
پربیننده