در جست‌وجوی گمنامی

فهیمه اسماعیلی: «چشم باز کرد. مردی را نگاه می‌کرد که روی شیشه بخارگرفته مقابلش محو و شبح‌گونه بود. با اورکت کره‌ای روی شلوار چهار جیب خاکی‌اش. بند پوتین‌هایش شل بود اما گویا به آن اهمیتی نمی‌داد. کوله را روی شانه چپش انداخته بود و دست باندپیچی‌شده‌اش را توی سینه‌اش نگه داشته بود. کلاه بافتنی تا روی گوش‌هایش پایین آمده بود و چشم‌های بی‌اعتمادش که به او ظاهری محجوب می‌داد را پنهان می‌کرد. مرد ایستاده میان شیشه کنار رفت. نگاهش به عمق شیشه واگن نفوذ کرد. چشمش از مرد میانسال به 2 نوجوانی دوخته شد که خیره، او را می‌پاییدند. به خود که آمد، دید آخرین نفری است که روی سکوی شماره ۳، مقابل پنجره واگن ۱۷ ایستاده است. اعزام بزرگ شروع شده بود. قطار مملو از سربازانی بود که سرخوشانه سرها را از پنجره کوپه‌ها بیرون آورده بودند و پرچم‌های‌شان را تکان می‌دادند و سرود می‌خواندند. هوا سرد بود و سوز برف شب قبل، صورت می‌سوزاند. بخار جوشان غلیظی از زیر قطار بالا آمد. صورت را به گرمایش سپرد. قطار محو شده بود. صداها محو شده بودند. فقط او مانده بود. چشم که می‌بست خودش را هم از یاد می‌برد». «بی‌اسمی»؛ این عنوان تازه‌ترین رمان «احمد شاکری» است. احمد شاکری که پیش از این رمان‌های «عریان در برابر باد» و «انجمن مخفی» از او منتشر شده بود، پس از چند سال وقفه و پرداختن به کارهای پژوهشی و نظری، اینک با رمانی با محوریت جنگ در بازار کتاب حضور پیدا کرده است.آنچه در 2 پاراگراف بالا از این رمان آمد در واقع ورودی این اثر ادبی بود. در همان ابتدا خواننده با تصویری شبح‌گونه از مردی روبه‌رو می‌شود که هیبت کسانی را دارد که می‌خواهند عازم جبهه شوند اما در همان خط ابتدایی تردید و نبود جدیت در شخصیت «مرد» که تا پایان داستان با همین نام خوانده می‌شود، به چشم می‌آید. شخصیتی که قرار است عازم جبهه شود نه‌تنها تصویرش محو است و این محو و شبح‌گونگی تا پایان داستان وجود دارد و این شخصیت ناشناس می‌ماند، بلکه با پوتین‌هایی که بند آنها شل است، می‌خواهد در «اعزام بزرگ» شرکت کند. مسأله‌ای که در همان خط اول، این تصویر را به ذهن خواننده متبادر می‌کند که این «مرد!» در رفتن چندان جدی نیست، علاوه بر اینکه کوله‌اش را نیز روی یک شانه انداخته و همین نیز می‌تواند حاکی از آمادگی نداشتن شخصیت «مرد» باشد. همچنین همین بند پوتین و باز بودنش چندان اهمیتی برای «مرد» ندارد و باز هم جدی نبودن نیت مرد از حضور در یک اعزام سراسری را متبادر می‌کند. حتی وقتی پیرمرد «60 ساله سرزنده» که مأمور کنترل بود به او درباره باز بودن بند پوتینش تذکر داد، بی‌توجه از کنار وی عبور کرد و اصلا وقعی ننهاد.«چه فرقی داشت کدام کوپه، کدام واگن یا حتی کدام قطار باشد؟ می‌توانست صبر کند و با قطار بعدی راه بیفتد». این جمله نیز می‌تواند به سیاق بالا اینگونه تعبیر شود که نویسنده و شخصیت اصلی همچنان مردد هستند از اینکه هدف‌شان از سوار شدن در قطار «اعزام بزرگ» چیست؟ یعنی عدم قطعیت در این بخش نیز مشهود است و می‌توان آن را اینگونه تفسیر کرد که شاکری و شخصیت اصلی قصه‌اش تصمیمی برای حضور در جبهه ندارند و حتی حاضر است با قطار بعدی که در ایستگاه‌های بسیاری توقف می‌کند، حرکت خود را آغاز کند. «مرد»ی که شخصیت اصلی است، برخلاف بچه‌هایی که در سنین نوجوانی در قصه و همین قطار نیز حاضر هستند چندان مردانه پا در میدان نگذاشته و جنگ رفتن یا سفر کردن برایش توفیر چندانی ندارد. نوعی سرگردانی در شخصیت اصلی به چشم می‌آید که چندان تناسبی با روحیات رزمندگان در سال‌های جنگ ندارد. «اعزام بزرگ»، «سربازانی که سرخوشانه سرهای‌شان را از پنجره کوپه بیرون آورده بودند»، «تکان دادن پرچم‌ها» و «خواندن سرود» تصاویری است که حاکی از شور رزمندگان برای حضور در جبهه‌هاست. تصاویری که شاید در کمتر اثری از آثار دفاع‌مقدس شاهد آن بوده باشیم که کسی شور و حال لحظات اعزام؛ آن هم یک «اعزام بزرگ» را اینگونه روایت کرده باشد و خواننده را در این حال و هوا سهیم کند. شاکری در این خطوط می‌توانست زمینه یک رمان بزرگ دفاع‌مقدس را فراهم کند اما خواننده هرقدر جلو می‌رود از این اثر ناامید می‌شود. این ناامیدی از آن حیث است که شاکری به ورطه فلسفه‌ورزی و بازی‌های زبانی در داستانش می‌غلتد.شاکری در این رمان از پیرنگ «سفر» برای ساختن قصه‌اش استفاده کرده است. سفری که مقصدش روشن است ولی در ظاهر قرار نیست به مقصد برسد. هرچند در پیرنگ سفر رسیدن به مقصد اهمیت چندانی ندارد، بلکه بیشتر چگونگی سفر است که در این پیرنگ اهمیت پیدا می‌کند اما در این نوع پیرنگ مشکل از آنجا ایجاد می‌شود که یکی خود را «راهنما» و دیگری را «مسافر» بپندارد. اتفاقی که خیلی زود درباره «بی‌اسمی» رخ می‌دهد و شخصیت «مرد» تبدیل به مسافر قطاری می‌شود که عازم جنوب است. آن هم در همان ابتدای کار وقتی که سوار قطار می‌شود ولی کوله‌اش در دستان «مأمور کنترل» جا می‌ماند. اینجا کشمکش میان «مرد» و شخصیتی به نام «علی‌اکبر» ایجاد می‌شود. «علی‌اکبر» فرمانده رزمندگان داخل قطار است و مسؤولیت آنها را برعهده دارد و از این رو مانع پیاده‌شدن فردی برای آوردن کوله از قطار می‌شود و همین زمینه حرکت داستان را ایجاد می‌کند. اما ماجرا به همینجا ختم نمی‌شود و حتی پس از رسیدن کوله به دست «مرد» باز هم مشکل به قوت خود باقی است، زیرا باید روشن شود چه چیزی داخل کوله بوده که تا این حد مهم بوده که باید قطار را برای آن متوقف می‌کردند و حتی «مرد» در جایی با عنوان «همه زندگی» و در جای دیگر با عبارت «مرگ و زندگی» از آن یاد می‌کند. کشمکش میان «مرد» و «علی‌اکبر» با کشیده شدن ترمز اضطراری قطار در اواسط داستان دوباره آغاز می‌شود و اینجا شخصیت «اصغر» نیز وارد این کشمکش می‌شود و او نیز نقش مهمی ایفا می‌کند. یکی از نکاتی که درباره رمان «بی‌اسمی» باید مورد اشاره قرار گیرد، شخصیت‌های رمان است. اسامی انتخاب شده برای شخصیت‌های داستان اسامی خانواده سیدالشهدا(ع) هستند که در عاشورا برای ایشان جانفشانی کردند. «علی‌اکبر»، «اصغر»، «عباس»، «قاسم» و... که هرکدام از آنان دارای ویژگی‌هایی هستند که در برخی موارد رفتارها یا پرداخت‌ آنها به گونه‌ای است که با تصویر خواننده از شخصیت‌های اصلی واقعه عاشورا در تناقض آشکار است: «زخم ترکش نیمی از صورتش را به هم پیچیده بود. از بینی و استخوان ابروی چپش چیزی باقی نمانده بود. رد زخم، ابرویش را برده بود. نگاه چشم چپش خیره و دریده بود...». این توصیفی است که از شخصیت «علی‌اکبر» در این رمان می‌شود در صورتی که جمال ظاهری در کنار خلق نیکو از ویژگی‌های حضرت علی‌اکبر(ع) ذکر شده اما می‌بینیم اینجا شخصیت علی‌اکبر نه‌تنها چنین ویژگی‌ای ندارد، بلکه صورتی به‌هم پیچیده دارد. احمد شاکری در این رمان، اثری سخت‌خوان نوشته که خواننده بی‌شک به سختی با آن ارتباط برقرار می‌کند. از این حیث که خط داستان روشن نیست و مفاهیم عمیقی که در اثر طرح شده، آن را تبدیل به اثری سنگین کرده که ممکن است لذت داستان‌خوانی را از خواننده سلب کند. او در این اثر که در ابتدا آن را به «شهدای مفقود‌الاثر و شهید ابراهیم هادی» تقدیم کرده، در واقع در پی ساختن اثری بوده تا نشان دهد رزمندگان ما با عالم غیب در ارتباط بوده‌اند و امدادهای آنها در روند جنگ بی‌تأثیر نبوده است. شاکری در این اثر در پی نشان دادن این است که رسیدن به «اسم اعظم» از مسیر بی‌اسمی و گمنامی می‌گذرد و مالک آن بودن نه‌تنها گره‌گشا نیست، بلکه گاهی می‌تواند انسان را از رسیدن به مقصد دور کند؛ اتفاقی که برای شخصیت «مرد» می‌افتد. او صاحب انگشتری است که اسم اعظم بر آن نقش بسته ولی مرد نه‌تنها هیچگاه از آن استفاده نمی‌کند، بلکه آن را گم می‌کند اما نوجوان‌هایی که بی‌هیچ ادعایی پا در مسیر جبهه‌ها گذاشتند به آن دست می‌یابند و به آن می‌رسند. شاید از این حیث باشد که شخصیت اصلی در ابتدا بند پوتین‌هایش شل است و برای رفتن مردد است، زیرا خود را صاحب چیزی می‌داند که گمان می‌برد شایسته آن بوده اما در ادامه می‌بینیم مالکیت بر چیزی به معنای شایسته بودن نیست.
رمان «بی‌اسمی» اثر احمد شاکری در ۱۳۶ صفحه از سوی نشر اسم روانه بازار کتاب شده است.