هنر اسلامی را در ارتباط با سرشت روحانی و استعلایی حکمت چنین تعریف می‌کنند که هنر اسلامی مبتنی بر معرفتی است که خود دارای سرشت معنوی و روحانی خاص خویش است؛ معرفتی که استادان سنتی هنر اسلامی آن را «حکمت هنر» نام نهاده‌اند. حکمت، یعنی معرفتی با سرشتی روحانی و حکمتی که هنر اسلامی بر آن استوار است، چیزی جز جنبه خردمندانه خود روحانیت اسلامی نیست. در واقع در اسلام، روحانیت و خردمندی دو جزء جدایی‌ناپذیرند و وجوه مختلف یک حقیقت متعالی به حساب می‌آیند. در هنرهای اسلامی هنر بدون وجه حکمی خود هیچ نیست و مانند دیگر هنرهای جهان، یک هنر ظاهری و ساختاری محسوب می‌شود در حالی‌که هنر اسلامی دارای حقیقتی حکمی و درونی است و بر علمی باطنی استوار است که بر ظواهر اشیا نظر ندارد و به نوعی تباین میان خرد و معنویت را خاتمه می‌بخشد.
در آفرینش هنرهای اسلامی هنرمند به معنای کامل کلمه عارف و حکیم است که سعی می‌کند از حقیقتی صحبت کند که غیرنگارشی است و نیاز به زبان والاتری همچون زبان هنر دارد تا بتواند متجلی شود بویژه اینکه هنرهای اسلامی دارای رویکردی کاملا غیرشخصی هستند و هرگونه انگیزه فردی و شخصی در خلق آنها منتفی است و همین امر سبب می‌شود تا در عین حال مخاطب نیز از گزند عواطف فردی و خصوصی اثر هنری و خالق آن برحذر داشته شود و در این میان با توجه به این ویژگی تمام اندیشه و عاطفه شخصی به سوی حکمت پنهان در این آثار معطوف می‌شود. در حقیقت رابطه بدون واسطه انسان و خداوند مضمون اصلی هنرهای اسلامی است و هیچ رابطه دیگری بر آن حاکم نیست. با این دیدگاه خاص در آفرینش هنرهای اسلامی، در حالی که دیگر هنرها در جهان متضمن زمانند و در معرض ویژگی‌های فانی زمانی و مکانی قرار می‌گیرند از بند زمان رهاست و در ذات خود به علت ارتباطات حکمی و معرفتی خویش با مبدأ آفرینش به نحوی زمانمند بودن را از ساختار خویش حذف می‌کند و در یک آزادی مطلق به لحاظ زمانی و مکانی بسر می‌برد و شاید بیان نمادگونه و رمزپردازانه آن در قالب تجرید و انتزاع که به ظهور نقش‌های اسلیمی، ختایی و هندسی خاص منجر می‌شود، بهترین پرداخت بدون مناقشه به جهان اطراف باشد؛ جهانی که از واقعیت تا تخیل و از درون تا برون جسم و ذهن را همزمان دربر می‌گیرد و زیبایی‌شناسی با افق معنایی گسترده‌ای را می‌آفریند که تنها و تنها، ویژه جامعه‌شناختی و معرفتی خویش است؛ نقوشی که حتی در مرکز مدرن‌ترین و پست‌مدرن‌ترین ساختارهای نوین جهانی نیز وجوه خاص خویش را از افق قدسی به زمین و از عالم محسوسات به ملکوت داراست و همین امر سبب همیشه پایدار و زنده بودن آن و کاربرد وسیع وی در عرصه‌های مختلف همچون معماری شده است که این امر امروز و پس از شناخت ساختاری و معنایی این هنر نه فقط در کشورهای اسلامی که حتی در ساختارهای غربی نیز پذیرفته و مورد درک هرچه بیشتر آنها از بیان زیبایی‌شناختی نوین و خاصی نسبت به آن شده است که بدون اینکه از ساحت قدسی و عرفانی آن کاسته شود با به کارگیری رمز و نمادهای تجریدی و آبستره در آن مسائل و مضامین عینی و ملموس را بیان می‌دارد و بدین ترتیب تعریف و کاربرد گسترده‌ای در ساختارهای متفاوت مکانی و فضایی پیدا کرده است و البته نکته مستتر و مهم دیگری را که در دل خود نهان دارد و پیش‌تر نیز بدان اشاره شد، « تولد تفکر و خلاقیت مخاطب » در مواجهه با این دست از آثار هنری است؛ ویژگی اساسی و مهمی که سبب می‌شود تا مخاطب برحسب اجبار و تحمیل هنرمند، تنها مجبور به پذیرش دیدگا‌ه‌های خالق اثر هنری نباشد و نقش پویا و حتی تکمیل‌کننده‌ای در روبه‌رویی با این آثار پیدا کند. در این میان یکی از جلوه‌های بارز هنرهای اسلامی در جهان، «کاشیکاری» است که تمام ویژگی‌های یاد شده از این نوع خاص از هنر را در خود داراست و امروزه هرچه در هنر و تفکر غربی بیشتر مورد توجه و کاربرد قرار می‌گیرد در نخستین سرچشمه‌های خلق خویش یعنی کشورهای اسلامی بیشتر مورد بی‌مهری واقع می‌شود. امروزه کاشیکاری وارد عرصه‌های بسیار جدی و مهمی در معماری و آرایش داخلی و بیرونی ساختمان شده است اما همچنان در جست‌وجوی پایه‌ها و ریشه‌های فکری و ساختاری خویش در قالب‌های سنتی و تاریخی است و این در حالی است که رقابت و تلاشی مجدانه در جهت کشف و کاربرد خصایص نامیرای آن در میان بزرگ‌ترین معماران و طراحان داخلی در جهان به چشم می‌خورد که سعی در ترکیب دستاوردهای ناب این هنر با سازه‌های مدرن و حتی پست مدرن خود دارند و این جریانات در حالی در معماری جهان در حال شکل‌گیری است که معماری امروز ما به عنوان یکی از مدعیان اصلی این تفکر و هنر کمتر معطوف به شناخت و کاربرد وسیع این هنر است و حتی چه از سوی کارگزاران امر و چه از سوی
سفارش دهندگان آثار به عنوان حامیان اصلی این جریان در معرض فراموشی یا شناختی بسیار محدود قرار گرفته است. در همین راستا ترغیب شده‌ایم تا به بررسی و معرفی انواع کاشیکاری اسلامی، نمونه‌های آن، تاویل و تفسیر طرح‌ها و نقوش و حکمت غنی مستتر در آن بپردازیم که در شماره‌های بعدی هریک از این ویژگی‌ها مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
* كارشناس ارشد نقاشي و استاد دانشگاه کاشیکاری اسلامی جلوه نامیرای هنر
هنر اسلامی را در ارتباط با سرشت روحانی و استعلایی حکمت چنین تعریف می‌کنند که هنر اسلامی مبتنی بر معرفتی است که خود دارای سرشت معنوی و روحانی خاص خویش است؛ معرفتی که استادان سنتی هنر اسلامی آن را «حکمت هنر» نام نهاده‌اند. حکمت، یعنی معرفتی با سرشتی روحانی و حکمتی که هنر اسلامی بر آن استوار است، چیزی جز جنبه خردمندانه خود روحانیت اسلامی نیست. در واقع در اسلام، روحانیت و خردمندی دو جزء جدایی‌ناپذیرند و وجوه مختلف یک حقیقت متعالی به حساب می‌آیند. در هنرهای اسلامی هنر بدون وجه حکمی خود هیچ نیست و مانند دیگر هنرهای جهان، یک هنر ظاهری و ساختاری محسوب می‌شود در حالی‌که هنر اسلامی دارای حقیقتی حکمی و درونی است و بر علمی باطنی استوار است که بر ظواهر اشیا نظر ندارد و به نوعی تباین میان خرد و معنویت را خاتمه می‌بخشد.
در آفرینش هنرهای اسلامی هنرمند به معنای کامل کلمه عارف و حکیم است که سعی می‌کند از حقیقتی صحبت کند که غیرنگارشی است و نیاز به زبان والاتری همچون زبان هنر دارد تا بتواند متجلی شود بویژه اینکه هنرهای اسلامی دارای رویکردی کاملا غیرشخصی هستند و هرگونه انگیزه فردی و شخصی در خلق آنها منتفی است و همین امر سبب می‌شود تا در عین حال مخاطب نیز از گزند عواطف فردی و خصوصی اثر هنری و خالق آن برحذر داشته شود و در این میان با توجه به این ویژگی تمام اندیشه و عاطفه شخصی به سوی حکمت پنهان در این آثار معطوف می‌شود. در حقیقت رابطه بدون واسطه انسان و خداوند مضمون اصلی هنرهای اسلامی است و هیچ رابطه دیگری بر آن حاکم نیست. با این دیدگاه خاص در آفرینش هنرهای اسلامی، در حالی که دیگر هنرها در جهان متضمن زمانند و در معرض ویژگی‌های فانی زمانی و مکانی قرار می‌گیرند از بند زمان رهاست و در ذات خود به علت ارتباطات حکمی و معرفتی خویش با مبدأ آفرینش به نحوی زمانمند بودن را از ساختار خویش حذف می‌کند و در یک آزادی مطلق به لحاظ زمانی و مکانی بسر می‌برد و شاید بیان نمادگونه و رمزپردازانه آن در قالب تجرید و انتزاع که به ظهور نقش‌های اسلیمی، ختایی و هندسی خاص منجر می‌شود، بهترین پرداخت بدون مناقشه به جهان اطراف باشد؛ جهانی که از واقعیت تا تخیل و از درون تا برون جسم و ذهن را همزمان دربر می‌گیرد و زیبایی‌شناسی با افق معنایی گسترده‌ای را می‌آفریند که تنها و تنها، ویژه جامعه‌شناختی و معرفتی خویش است؛ نقوشی که حتی در مرکز مدرن‌ترین و پست‌مدرن‌ترین ساختارهای نوین جهانی نیز وجوه خاص خویش را از افق قدسی به زمین و از عالم محسوسات به ملکوت داراست و همین امر سبب همیشه پایدار و زنده بودن آن و کاربرد وسیع وی در عرصه‌های مختلف همچون معماری شده است که این امر امروز و پس از شناخت ساختاری و معنایی این هنر نه فقط در کشورهای اسلامی که حتی در ساختارهای غربی نیز پذیرفته و مورد درک هرچه بیشتر آنها از بیان زیبایی‌شناختی نوین و خاصی نسبت به آن شده است که بدون اینکه از ساحت قدسی و عرفانی آن کاسته شود با به کارگیری رمز و نمادهای تجریدی و آبستره در آن مسائل و مضامین عینی و ملموس را بیان می‌دارد و بدین ترتیب تعریف و کاربرد گسترده‌ای در ساختارهای متفاوت مکانی و فضایی پیدا کرده است و البته نکته مستتر و مهم دیگری را که در دل خود نهان دارد و پیش‌تر نیز بدان اشاره شد، « تولد تفکر و خلاقیت مخاطب » در مواجهه با این دست از آثار هنری است؛ ویژگی اساسی و مهمی که سبب می‌شود تا مخاطب برحسب اجبار و تحمیل هنرمند، تنها مجبور به پذیرش دیدگا‌ه‌های خالق اثر هنری نباشد و نقش پویا و حتی تکمیل‌کننده‌ای در روبه‌رویی با این آثار پیدا کند. در این میان یکی از جلوه‌های بارز هنرهای اسلامی در جهان، «کاشیکاری» است که تمام ویژگی‌های یاد شده از این نوع خاص از هنر را در خود داراست و امروزه هرچه در هنر و تفکر غربی بیشتر مورد توجه و کاربرد قرار می‌گیرد در نخستین سرچشمه‌های خلق خویش یعنی کشورهای اسلامی بیشتر مورد بی‌مهری واقع می‌شود. امروزه کاشیکاری وارد عرصه‌های بسیار جدی و مهمی در معماری و آرایش داخلی و بیرونی ساختمان شده است اما همچنان در جست‌وجوی پایه‌ها و ریشه‌های فکری و ساختاری خویش در قالب‌های سنتی و تاریخی است و این در حالی است که رقابت و تلاشی مجدانه در جهت کشف و کاربرد خصایص نامیرای آن در میان بزرگ‌ترین معماران و طراحان داخلی در جهان به چشم می‌خورد که سعی در ترکیب دستاوردهای ناب این هنر با سازه‌های مدرن و حتی پست مدرن خود دارند و این جریانات در حالی در معماری جهان در حال شکل‌گیری است که معماری امروز ما به عنوان یکی از مدعیان اصلی این تفکر و هنر کمتر معطوف به شناخت و کاربرد وسیع این هنر است و حتی چه از سوی کارگزاران امر و چه از سوی
سفارش دهندگان آثار به عنوان حامیان اصلی این جریان در معرض فراموشی یا شناختی بسیار محدود قرار گرفته است. در همین راستا ترغیب شده‌ایم تا به بررسی و معرفی انواع کاشیکاری اسلامی، نمونه‌های آن، تاویل و تفسیر طرح‌ها و نقوش و حکمت غنی مستتر در آن بپردازیم که در شماره‌های بعدی هریک از این ویژگی‌ها مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
* كارشناس ارشد نقاشي و استاد دانشگاه ارسال نظر
پربیننده