ما برای اخذ مدرک آمدیم!

روزها سپری می‌شود و به ایام اعلام نتایج کنکورهای مختلف که مهم‌ترین آنها آزمون سراسری سال 88 بود نزدیک می‌شویم. هریک از داوطلبانی که در این آزمون‌ها شرکت کردند هدفی را دنبال کرده و در پی رسیدن به آن تلاشی در حد مطلوب خود انجام دادند اما در این میان عده‌ای که شاید در اقلیت هم نباشند تلاش خود را در جهت شکوفا کردن خلاقیت‌های شخصی سامان نداده و تنها هدفشان را ورود به دانشگاه در هر رشته‌ای که مجاز به تحصیل شوند قرار می‌دهند تا مدرکی به دست آورند. این در حالی است که هدف از تأسیس دانشگاه باز شدن عرصه برای کسب و تولید علم است.تحصیل در سطوح دانشگاهی از اهدافی است که دانش‌آموزان پس از طی کردن دوره متوسطه در پی کسب آن بوده و برای دستیابی به آن باید پیروز رقابتی با نام کنکور شوند. با وجود اینکه در سال‌های اخیر بویژه سال 88 ظرفیت دانشگاه‌ها افزایش‌یافته اما هنوز افرادی وجود دارند که دانشجو شدن را آرزو دارند. شاید بتوان انتخاب رشته را از مشکل‌ترین مراحل ورود به دانشگاه دانست زیرا عوامل مختلفی در این انتخاب دخیل خواهد بود که این موارد به علاقه‌مندی داوطلب، دخالت‌های والدین در انتخاب رشته فرزندان، بازار کار و... بستگی دارد. ورود به دانشگاه پس از اینکه نتایج آزمون دانشگاه‌های سراسری و آزاد اعلام می‌شود، افرادی که در رشته‌های مورد علاقه خود پذیرفته می‌شوند سر کلاس‌ها حاضر شده و با اشتیاق به علم‌اندوزی می‌پردازند، اما عده‌ای که بدون علاقه به رشته پذیرفته شده، تنها به امید کسب مدرک پا به این عرصه گذاشته‌اند و داشتن مدرک را برای رسیدن به جایگاه موجه در اجتماع لازم می‌دانند با حضور در کلاس‌ها به اشتباه خود پی برده و مشکلات متفاوتی را در راه رسیدن به نتیجه مطلوب خواهند داشت. این مدرک‌گرایی که در میان دانشجویان و داوطلبان ورود به دانشگاه رواج یافته ابعاد متفاوتی دارد که لازم است با اطلاع‌رسانی صحیح در پی حل آن برآمد تا نتایج منفی آن ادامه پیدا نکند. دانشجویان پسر در این میان سهم بیشتری را به خود اختصاص داده‌اند و عواملی همچون معطل نماندن در پشت کنکور و به تعویق انداختن خدمت سربازی را دلیلی می‌دانند برای به دست آوردن مدرک تحصیلی در هر رشته‌ای که بتوانند در آن پذیرفته شوند. از سوی دیگر این افراد ورود به شغلی آبرومند و شروع زندگی مستقل در جامعه امروز را در گرو داشتن مدرک تحصیلی سطوح دانشگاهی می‌دانند. افرادی هم هستند که به دنبال یافتن عنوان دکتر و مهندس روانه دانشگاه‌ها می‌شوند. مهدی صابری، دانشجوی رشته علوم تربیتی که دو ترم از تحصیل او می‌گذرد، در این باره می‌گوید: اگر چه پزشکی یکی از رشته‌های مورد علاقه‌ام در زمان انتخاب رشته بود اما به دلیل پذیرفته شدن در رشته علوم تربیتی به ناچار این رشته را برای ادامه تحصیل انتخاب کردم که فکر می‌کنم همین امر باعث کاهش علاقه‌ام به تحصیل شده است. وی می‌افزاید: متأسفانه ظرفیت در رشته‌های برتر و مورد علاقه دانشجویان بسیار محدود است، در نتیجه دانشجویان برای جلوگیری از اتلاف وقت در پشت کنکور یکی از رشته‌ها را به‌طور ناخواسته می‌پذیرند و مشغول به تحصیل می‌شوند. وی اضافه می‌کند: الزام داشتن مدرک آموزشگاه‌های عالی برای اشتغال یکی دیگر از مسائلی است که افراد برای داشتن شغل مناسب در آینده به دانشگاه‌ها روی می‌آورند. این موضوع را با مجید ابهری، استاد دانشگاه شهید بهشتی و آسیب‌شناس به بحث گذاشتیم. ابهری گفت: جست‌وجوی علم برای علم و برای دست یافتن به آگاهی‌ها در عصر ما تبدیل به یک رؤیا شده است. فرهیختگان و دانش‌پژوهان تنها به خاطر ماهیت علمی به دنبال علم هستند اما پس از پیروزی انقلاب اسلامی این روحیه بیشتر در حوزه‌های علمیه دیده می‌شود و در دانشگاه‌ها کمتر می‌توان جست‌وجوی دانش را برای اشباع روح تشنه ملاحظه کرد. ابهری معتقد است از دهه دوم انقلاب به بعد برخی فقط برای به دست آوردن عناوین و مدارک مختلف وارد دانشگاه شدند و کاری کردند که منجر به توهین به علم شد. وی این جریان را دلیل تاسیس شعبه‌ای از موسسات دانشگاهی خارجی در ایران دانست و گفت: اینها بر اساس روابط پولی به بذل و بخشش برخی مدارک عالی دانشگاه‌ها اقدام کردند. وی مدرک‌گرایی و نمره‌محوری را از جمله آسیب‌هایی بیان کرد که دانشجو را تهدید می‌کند و افزود: دانشجویان باید هدف از تحصیل را دستیابی به عمق مطالب علمی قرار داده و از توجه صرف به کسب نمرات مطلوب دوری کنند. وی با اشاره به اینکه حوزه علمیه با حفظ دانش‌محوری می‌تواند الگویی برای دانشجویان باشد، افزود: اگر هدف آموزش علم نباشد تبدیل به ابزار کار می‌شود. ابهری درباره نقش خانواده‌ها در جریان مدرک‌گرایی داوطلبان تحصیلات تکمیلی اظهار داشت: از دیدگاه آسیب‌شناسی رفتاری، نقش خانواده‌ها در مدرک‌گرایی بی‌تاثیر نیست چرا که اکثریت والدین آرزوی دکتر و مهندس شدن فرزندان خود را دارند و به مشاغل دیگر حتی اگر کارآیی بیشتر داشته باشد توجهی ندارند. ابهری معتقد است: یک کارگر متخصص و متعهد، یک راننده قانونمدار و معلمی شایسته بسیار ارزشمند‌تر از کسانی هستند که عناوینی علمی را یدک می‌کشند و به منظور چشم و هم‌چشمی تنها مدرکی گرفته‌اند که کارآیی نیز ندارد. این استاد دانشگاه تاکید کرد: خانواده‌ها نیز باید بدانند اگر فرزندانشان را به آموختن علم تشویق کنند و حسرت عناوین مطرح در جامعه را نخورند ممکن است بار دیگر نام ابن‌سینا و فارابی را در جامعه زنده ‌کنند. وی یکی از علل مدرک‌گرایی را داشتن مدرک برای استخدام در مشاغل دولتی دانست و گفت: اگر کارآیی و بهره‌وری تخصصی ملاک ارزشیابی قرار گیرد شاهد توسعه دامنه مشاغل و بالندگی آنها خواهیم بود چرا که تجربه، کارآیی، تعهد و دلسوزی در یک شغل باید اساس استخدام باشد نه یک مدرک. ابهری اظهار داشت: برای غلبه بر روحیه مدرک‌گرایی خانواده‌ها، دولت و دانشمندان باید تا دیر نشده دست به کار شده و این روحیه مدرک‌گرایی کاذب را از جامعه محو کنند. نمره‌گرایی و افت تحصیلی این گروه از افراد که اغلب نام دانشجو را یدک می‌کشند برای به پایان رساندن دوران تحصیل در مقطع لیسانس هشت ترم را با موفقیت پشت سر می‌گذارند که بدون‌شک در صورت بی‌علاقگی به رشته تحصیلی مشکلاتی را خواهند داشت. «سمیرا. ق» دانشجوی ترم سوم روانشناسی دانشگاه آزاد در گفت‌و‌گویی با اشاره به اینکه رشته مورد علاقه‌اش حقوق بوده است، می‌گوید: زمانی که در انتخاب رشته هفتم دانشگاه آزاد قبول شدم به این امید که مدرکی داشته باشم و فرصت را پشت کنکور هدر ندهم به رشته‌ای که در آن قبول شدم وارد شدم. وی ادامه داد: از کار خودم پشیمان هستم. اگر یک‌ سال درس می‌خواندم و دوباره در کنکور شرکت می‌کردم بهتر بود تا اینکه چهار سال از عمرم بدون هدف تلف شود. او می‌گوید: تا پیش از امتحانات به مطالب درسی نگاهی نمی‌اندازم و شب امتحان به امید نمره قبولی در امتحان شرکت می‌کنم و اگر نمره‌ای قابل قبول نداشته باشم باید با التماس به استادان نمره بگیرم؛ اگرنه خانواده‌ام مرا سرزنش کرده و هزینه تحصیل مرا نمی‌پردازند. «محسن.ج» نیز از دانشجویان رشته داروسازی دانشگاه آزاد است که به گفته خود با اجبار والدین به خاطر اینکه مدرک دکترا داشته باشد وارد این رشته شده است. وی می‌گوید: برای والدینم این مهم بود که من دکتر شوم اما من علاقه چندانی به این رشته نداشتم به همین دلیل در کلاس‌ها به‌طور مداوم شرکت نکرده و نمره‌های خوبی کسب نمی‌کنم. وی پایان ترم را دوران کابوس می‌نامد و می‌گوید: برای کسب نمره قبولی از هر روشی استفاده می‌کنم. مجید ابهری، آسیب‌شناس در پاسخ به این سؤال که تبعات وجود چنین دانشجویانی در دانشگاه‌ها چه خواهد بود به «وطن‌امروز» می‌گوید: در صورت جلوگیری نکردن از این امور نتایجی چون پایین آمدن توان علمی افراد و قرار گرفتن فارغ‌التحصیلان با تفکرات نادرست درمشاغل اجرایی به بار خواهد آمد. در این میان یکی از مفاسدی که رشد خواهد کرد خرید و فروش نمره و مدرک است که به گفته ابهری نوعی رانتخواری است. وی می‌گوید: رانتخواری از دانشجویان توسط استادان بندرت اتفاق می‌افتد و اگر هم رخ دهد مربوط به استادانی می‌شود که دچار ضعف مالی هستند، البته اینگونه مسائل در کوتاه‌مدت علنی می‌شود و آن استاد از اعتبار ساقط خواهد شد. فرهنگی، استاد دانشگاه تهران هم معتقد است احتمال رانتخواری علمی در هر نظام دانشگاهی وجود دارد و دانشگاه‌های ایران نیز از این امر مستثنا نخواهند بود. وی ادامه می‌دهد: اگر مدرک و مدرک‌گرایی اهمیت روزافزون داشته باشد، دانشگاهیان تحت فشار قرار می‌گیرند و این باعث می‌شود نمره‌ای بدهند که حق دانشجویان نیست. معاملات علمی، ویژه دانشگاه‌های پولی و... نیست بلکه در بسیاری از کشورها نیز این اتفاق می‌افتد و اینجاست که کشورهای غربی با شناخت تب مدرک‌گرایی در ایران اقدام به ایجاد دانشگاه‌هایی می‌کنند که براحتی به تعداد کثیری مدرک سهل‌الوصول اعطا می‌کند. با این وجود امروزه در دانشگاه‌های کشور تعداد زیادی از این قبیل دانشجویان حضور دارند که در آینده نه‌چندان دور باید پست‌های مدیریتی و اداری کشور را به دست گیرند. بنابراین باید تخصصی را کسب کنند تا بتوانند در اجرای وظایف خود موفق باشند در صورتی که این نحوه تحصیل هیچ بار علمی را در پی نخواهد داشت. فرهنگ‌سازی این مسأله که علم را فقط به خاطر علم باید کسب کرد و در کنار آن ایجاد امکانات و فضای مناسب که انگیزه تحصیل در داوطلبان را در رشته‌های مورد علاقه ایجاد کند را می‌توان از راهکار‌هایی دانست که بتواند به کاهش این پدیده مدرک‌گرایی بینجامد.