ضیاءالدین خالقی: زبان دکتر ولیئی از استقلال برخوردار است. البته این استقلال زبانی بالطبع یک استقلال صددرصد نیست. اگر بگوییم نسبی است، در آن صورت نیز به شاعر احجاف کرده‌ایم.
«بادا که سرود زنده ماند
ما را به پرندگی بخواند
بادا که درخت‌ها برویند
آن راز رشید را بگویند»
یک نوع قلندری درآمیخته با عاطفه و لطافت؛ لطفی که ایجاد تنافر نمی‌کند، بلکه ایجاد زبان می‌کند؛ زبانی که به شاعر استقلال می‌بخشد، اگرچه نه یک استقلال کامل اما در عین حال، نه ناقص و نه نسبی:
«بشنو! شنیدنی‌تر از آنم که رودها
محوند در گلوی من اکنون سرودها»
زبانی که انگار از ازل سخن می‌گوید یا قصد دارد ازل را به امروز یا امروز را به ازل برساند. شاید همین نگاه، شاعر را به این زبان نزدیک کرده است:
«خاموش، گوش کن به سکوتی که می‌وزد
ناگفتنی‌ست این ملکوتی که می‌وزد
در تارهای ساکت صوتی قیامتی‌ست
بنیان‌کن است موج سکوتی که می‌وزد»
ولیئی شاعری است که می‌خواهد ما را به دنیای دیگری بکشاند؛ دنیایی که شعرهای او می‌گوید؛ شعرهای او علاوه بر آنچه گفته شد، شعر احساس‌های عمیق درونی است، اگرچه گاه کلی‌گویی‌های او، شعرش را از واقعیت گفتارهای شیرین می‌گیرد:
«دارم عبور می‌کنم از این کرانه‌ها
از بی‌کران رسیده به گوشم ترانه‌ها»
اگرچه در بیت بعد که بیت بالا مَطلع آن است، این کلی‌گویی ملموس نیست اما ملموس‌ها را نشان نمی‌دهد:
«در محشری به وسعت هستی روانه‌ام
جوش بهار دارم و جان جوانه‌ها»
و این بیت در شعری دیگر نیز از نشانه‌های جزئی‌نگری خبر می‌دهد؛ یعنی جزئی‌نگری را نشان‌مان می‌دهد اما به آن عمل نمی‌کند تا بتوانیم آن را ملموس‌تر با جان‌مان درک کنیم:
«هر شاخه پیغمبری بود، هر برگ عهد جدیدی
این آیه‌های جوان را باری ندیدیم و رفتیم»
البته این به آن معنا نیست که ما در این مجموعه، ابیات و اشعار جزئی‌نگر نداریم، بلکه به آن معناست که در این مجموعه با چنین کلیات و نزدیک به کلیات ـ که حرفش‌زده شد ـ نیز روبه‌روییم.
این کلیات و کلی‌گویی گاهی اگر با دانش، یا بهتر بگویم، درک ما یکی شود؛ یعنی یک فهم بیرونی اگر از مطلب ( که معمولاً عرفانی است) داشته باشیم، خود به خود آن حرف کلی، ملموس و جزئی می‌شود، لاجرم درک ما از شعر یا بیت، ظرف و ظرفیت نگاه زیباشناسانه مخاطب را پر می‌کند و او را سرشار می‌کند از لفظ و تعابیری که پر از معناست، پر از معنای ازلی:
«ای او، بهوش هستم و فرخنده باد هوش
ای من، شراب کهنه این لحظه را بنوش»
انگار شعر ـ آنگونه که در ابتدا گفتم ـ همچون یک پیام‌آور، می‌خواهد ما را به دیروز برساند؛ می‌خواهد لحظه‌ها و آن امروز را به ابتدا و اول و ازل پیوند دهد و ما را از پیوند موجود و واقعی محظوظ کند.
اما ابیات و اشعار جزئی‌نگر نیز در این مجموعه بسیارند:
«پیوسته باد در شب باران حضور من
از کوچه‌باغ‌های تماشا عبور من
پیوسته باد مثل درختان بی‌قرار
هر بامداد، وجد و سماع و سرور من»
در کل، از آنجا که هر چیز و بالطبع هر مجموعه شعر نشانه‌هایی دارد، این نشانه‌ها هستند که درک ما را نسبت به واقعیت و حقیقت یک مجموعه نزدیک می‌کنند. حال ما نه از روی نشانه‌های ظاهری، مثل کلماتی همچون وجد و سماع، بلکه از روی نشانه‌هایی که در متن سخن معنایش گفته آمد، به یقین می‌پنداریم که این مجموعه، یک مجموعه عرفانی است، مجموعه‌ای که ناخودآگاه و شاعرانه شرحی بر مبانی عرفانی دارد، آنگونه که حاصلش بیشتر از آن شرح مبانی عرفانی است که آگاهانه در کلاس درس بیان می‌شود.
اما بیان ولیئی بیان «شاعرانه/ عارفانه» دارد که شعر را به واسطه بیان مبانی عرفانی از دست نمی‌نهد و این حقیقت شاعرانه شاعر و شعر است:
«شاعر! دعا کن، این کلمات تو رفتنی‌ست
از این منی که در غزل آمد اثر بخواه».