ما سال‌هاست که از نداشتن فیلمنامه‌های جذاب و فصیح رنج می‌بریم، ولی همچنان این مشکل حل نشده و به نظر به حال خود رها شده است، شما به عنوان یکی از پرکارترین فیلمنامه‌نویسان در عرصه سینما و تلویزیون؛ عمده‌ترین مشکلات را در چه چیزی می‌بینید؟
فیلمنامه از مهم‌ترین امور در سینماست ولی در برخی فیلمنامه‌ها هرکس به خودش اجازه می‌دهد، همه‌جور حرفی بزند و دخالتی بکند و در نهایت مسؤولیتی هم نمی‌پذیرد، یعنی بخشی از مشکلات فیلمنامه بر عهده کارگردانان است. به‌طور مثال ما مدتی است برای وزارت اطلاعات کاری می‌کنیم که مربوط به مسأله ضدجاسوسی است ولی می‌گویند نام کشوری برده نشود چون روابط دیپلماتیک ما به هم می‌خورد. با این شکل چطور می‌توان کار ضدجاسوسی نوشت. آن‌وقت است که نویسنده به خرفت بودن متهم می‌شود. پس باید اعتراف کرد سخت‌ترین کار در سینما و تلویزیون نوشتن فیلمنامه است.
ولی به گونه‌ای باید با این سختی کنار آمد و این راه سخت را طی کرد تا نتیجه خوبی داشته باشیم.
ببینید؛ فراگرفتن تکنیک یک زمان معینی می‌خواهد؛ به‌طور مثال با گذشت دو، سه سال می‌توانیم یک فیلمبردار متوسط تربیت کنیم که کارش را بدون غلط انجام دهد؛ چون کار او روتین است، حالا اگر فیلمبردار از کار روتینش بگذرد ، به ابداع روی آورد و خلاقیت به خرج دهد طبیعتا از همکارانش که در سطح متوسط هستند، متمایز می‌شود. کارگردان و دیگر عوامل هم به این شکل هستند چون مسائلی را به شکل روتین می‌آموزند و انجام می‌دهند، ولی در فیلمنامه‌نویسی یک بخش تکنیک و بخش دیگر آن مربوط به شخصیت خود نویسنده است. یعنی اگر بخواهیم نویسنده خوبی داشته باشیم، این نویسنده باید حداقل 20 سال مطالعه و ماجراجویی کرده باشد و در زندگی غوطه خورده و تجربه اندوخته باشد. برای هر کارش تحقیق و پژوهش داشته و حداقل 10کتاب خوانده باشد و ... این مسائل همگی مستلزم زمان و صرف هزینه است و هیچ‌کدام از هزینه‌ها را دوستان متوجه نیستند.
ببینید؛ شاید ستاره متوسط تلویزیون را که کارش تنها لودگی است با ماهی 20 تا 25 میلیون تومان استخدام کنیم ولی حاضر نیستیم برای فیلمنامه حتی به اندازه استاندارد خارج از حوزه تلویزیون هم بها دهیم.
در این‌باره با مسؤولان صحبت کرده‌اید؟
این مسأله بارها گفته شده حتی در حضور خود آقای ضرغامی و قول‌های مکرری هم داده شد که این وضعیت درست شود ولی هنوز خبری نیست. در واقع این مطالبات خیلی کند پیش می‌رود و بعد دوباره عقب می‌ماند. به هر حال می‌خواهم بگویم ارزش پژوهش، زمان و تمرکز در نوشتن و رفتن و دیدن و تازه شدن هیچ‌کدام درک نمی‌شود. نویسنده نخستین کسی است که باید سفر به جاهایی که می‌خواهد درموردش بنویسد، داشته باشد و به تصور واقعی برسد، با آدم‌ها مصاحبه کند، زمینه‌های پژوهشی کارش را فراهم کند و تحقیق کافی داشته باشد که اینها هیچ‌کدام جدی گرفته نمی‌شود و برای همین است که متون ما اینگونه است.
ولی در این بین کسانی هستند که برای نامشان ارزش قائلند.
بله، با این احوال باید بگویم در کارهای جدی؛ چه در تلویزیون و چه در سینما، کسانی که برای اسم و آبروی خودشان ارزش قائل هستند پیش از اینکه به دستمزد فکر کنند به نامشان اهمیت می‌دهند؛ تمام این کارها را بدون اینکه کسی مجبورشان کرده باشد، انجام می‌دهند تا کارشان خوب شود.
همین کاری که کمال تبریزی انجام می‌دهد، مجموعه «سرزمین کهن» که شاید نگارش آن حدود سه یا چهار سال توسط آقای طالب‌زاده طول کشیده است بهترین مثال باشد. ایشان چهار یا پنج سال عمرش را گذاشته و در این سال‌ها کار دیگری انجام نداده است. فکر می‌کنید چندتا آقای طالب‌زاده پیدا می‌شود که خودش را حبس کند و در حین نوشتن این کار، پیشنهادات دیگر را رد کند، ولی در نهایت کارنامه اش نشان‌دهنده زحماتش است، بنابراین فکر می‌کنم، اگر در این حوزه توجه کافی شود و دوستان ما اوقات فراغت معینی برای تمرکز روی کار معین داشته باشند، این اتفاق به خوبی پیش می‌رود، اما یک نکته دیگر که باید به آن توجه داشت؛ این است که با تعدد شبکه‌های تلویزیونی، راهی باز شده چون باید آنتن پر شود. شما کیفیت برنامه‌ها را آن زمان که تنها دو شبکه داشتیم با الان که چندین شبکه داریم مقایسه کنید؛ در آن زمان مجموعه‌های درست و باکیفیت بالاتر را مشاهده می‌کردیم، چون با عشق نوشته و به تصویر کشیده شده و درست بررسی می‌شد و اداره طرح و برنامه معاونت سیما نبود ولی مجموعه‌های بهتری ساخته می‌شد. ولی الان کمیت آثاری که از تلویزیون پخش می‌شود رو به افزایش است و از افراد بی‌سابقه به عنوان کارگردان، نویسنده و تهیه‌کننده استفاده می‌کنند و بعد حاصل کار این افراد پای بقیه نویسندگان نیز نوشته شده و حیثیت دیگران نیز لکه‌دار می‌شود.
در حالی که ما 30 سال در این عرصه حضور داریم؛ تا به حال نام این افراد را به عنوان تهیه‌کننده، کارگردان و... نشنیده‌ایم. متأسفانه در حال حاضر قدر کارهای تهیه‌کنندگی، کارگردانی و نویسندگی شناخته نشده است و صرفا تلویزیون باید در سال هزار فیلم سینمایی پخش کند که بخش عمده آن را تله‌فیلم‌ها تأمین می‌کند، حال به چه بهایی خدا می‌داند.
با این اوضاع نکند به جایی برسیم که شما و همکارانتان دلسرد شوید؟
ببینید ما بخواهیم، نخواهیم این کار را انتخاب کرده‌ایم و البته به نوعی می‌توان گفت؛ این کار ما را انتخاب کرده است، یعنی نوشتن یا هر کار دیگری اگر مثل بازی باشد، ناخودآگاه تمام وقتتان را صرف آن می‌کنید چون این کار مساوی با لذت است، من هم نمی‌توانم بدون این کار زندگی کنم چون همان‌طور که گفتم این کار را انتخاب کرده ام یا این کار مرا انتخاب کرده و شاید بتوان گفت من از این کار زندگی‌ام را می‌گذرانم و کار دیگری بلد نیستم و دوست هم ندارم کار دیگری انجام دهم، بنابراین با عشق فراوان این کار را انجام می‌دهم و خیلی به این تنش‌ها و مشکلات توجه نمی‌کنم چون مسائل روز به روز تغییر می‌کنند ولی ما هستیم که اهل این حرفه هستیم و می‌مانیم و هیچ‌چیز نمی‌تواند دلسردمان کند. اگر قرار بود با این مشکلات دلسرد شویم در دوره‌های پیش دلسرد شده بودیم یا حتی مرده بودیم... .
از مشکلاتی که ناشی از خود فیلمنامه‌نویسان است بیشتر بگویید.
ما با مجموعه‌ای از مشکلات روبه‌رو هستیم، یکی از آنها مربوط به آموزش است و اینکه بسیاری از فیلمنامه‌نویسان و همکاران ما هیچ وقت مراحل آموزشی را طی نکرده‌اند.
ما دچار گونه‌ای بدفهمی در فیلمنامه‌نویسی هستیم یعنی آموزش درست ندیدیم و غلط نوشتیم. تمام اینها مشکلاتی است که با آن مواجه هستیم.
در دانشکده‌ها همچنان این معضل وجود دارد یعنی آموزش خیلی یکسویه است و بیشتر اوقات یک سبک نگارش مرسوم است و آن نوشتن در چارچوب ساختار سه‌پرده‌ای و شکل هالیوودی فیلمنامه آموزش داده می‌شود. انواع فیلمسازی های دیگر نه تنها آموزش داده نمی‌شود بلکه برخی از وجود آنها بی‌خبرند یا خیلی‌ها منتظریم ببینیم آن طرف چه چیز مد می‌شود؛ به طور مثال وقتی فیلمنامه اپیزودیک مد می‌شود ما هم شروع به نوشتن این نوع فیلمنامه‌ها می‌کنیم. یعنی نیاز از درون خودمان نمی‌جوشد و نگاهمان به دیگران است. این مسائل مشکلاتی است که داریم و عمیقا احساس می‌شود و در کنار این مسائل کمبود مطالعه هم مشکل بزرگی است که در نوشتن فیلمنامه با آن مواجه هستیم.
پس نمی‌توانیم از دانش وسیعی برخوردار باشیم چون کسی که فیلمنامه می‌نویسد باید جامعه‌شناسی، روان‌شناسی، فلسفه، رمان، شعر و ... بخواند و به روز باشد.
همه اینها جزو لوازم کار ما است که خیلی به ندرت همه اینها در یک فرد جمع می‌شود، چون خیلی دشوار است، بنابراین کمبود آموزش یا نداشتن شناخت، عدم پیگیری در مطالعه و به روز نبودن، عمده مشکلات در زمینه فیلمنامه‌نویسی است.
یکی دیگر از مشکلات فیلمنامه‌های ما بویژه در مجموعه‌ها، ایجاد پیچیدگی‌های بی‌اندازه و افراطی به آن و تعدد قسمت‌های آن است که مخاطب را بی‌حوصله می‌کند.
وقتی مخاطب برای دیدن و دنبال کردن مجموعه‌ای تلویزیونی انگیزه‌ای ندارد به این معناست که متن اشکال دارد و نویسنده درام را به خوبی نمی‌شناسد یا اگر مجموعه کمدی است با کمدی آشنا نبوده و نمی‌تواند پروژه را از ابتدا تا انتها پیش ببرد. تقسیم صحیحی در داستان‌ها ندارد، خیلی از مواقع داستان کوتاهی را که بیشتر به درد فیلم 90 دقیقه‌ای تلویزیونی می‌خورد به مجموعه 13-14 قسمتی تبدیل می‌کنیم که شش قسمت بیهوده در آن وجود دارد.
واضح‌تر می‌توان صحبت کرد، به طور مثال مجموعه یوسف پیامبر(ع) قطعا نیازی به 45 قسمت نداشت تا جایی که مخاطب گهگداری احساس خستگی می‌کرد، با اینکه داستان برایش جذاب بود ولی برخی اوقات گلایه‌هایی مبنی بر طولانی بودن این مجموعه شنیده می‌شد.
واقعا نمی‌دانم که این نظرسنجی‌ها چه بود؟ باید این مساله مورد نقد قرار گیرد. این کار به لحاظ دراماتیک دارای اشکال و بسیار ضعیف بود و به نظر من دلایل اقبالش را باید جست‌وجو کرد که شاید نبود اینگونه داستان‌های دینی باشد چون مردم داستان‌های قرآنی را دوست دارند، آن هم احسن‌القصص را. تمام اینها می‌تواند دلایل فرامتنی رویکرد به این قضیه باشد و همان‌طور که می‌دانید این کار در تاجیکستان هم خیلی طرفدار پیدا کرده است.
پس چرا ما همچنان این روند را طی می‌کنیم؟
همان‌طور که گفتم، نوشتن یک فن است که بخشی از آن به دانش عمومی نویسنده برمی‌گردد، تسلطش بر شناخت آنها و نمونه‌هایی که در زندگی دیده، اشرافش بر روان‌شناسی انسان‌ها، شناختش از اسطوره و فرهنگ کشورش و ... و بخش دیگرش تکنیک این کار است. مگر کسی می‌تواند بدون اینکه اصول کاری را بداند دست به انجام آن بزند و بتواند به خوبی از عهده آن بر‌آید.
کسی که می‌خواهد در این حرفه حضور داشته باشد، باید آموزش فیلمنامه‌نویسی دیده باشد.«هیچ‌کس از پیش خود چیزی نشد». فیلمنامه‌نویسی هم علم است، علم به معنای اینکه در واقع درباره‌اش نظریه‌پردازی می‌کنند.
به طور مثال کتاب داستانی نوشته رابرت مک‌کین را كه آقای گذرآبادی، یکی از بهترین مترجمان ایران، ترجمه کرده‌اند،یکی از بهترین متن‌های موجود در زمینه فیلمنامه‌نویسی در ایران است که به همه دانشجویان فیلمنامه‌نویسی در ابتدا پیشنهاد خواندن این کتاب را می‌دهم که در کلاس‌های دانشکده تدریس می‌شود.این کتاب تنها مربوط به یک سبک از فیلمنامه‌نویسی است که فیلمنامه‌نویسی هالیوودی است. ما فیلمنامه‌های گوناگونی داریم مثل اپنیردر تک پرده‌ای، پنج پرده‌ای و ... که در این کتاب خبری از آنها نیست. تمام این سبک‌ها قابل آموختن است که در دانشکده‌های ما از آن خبری نیست .
و اگر کسی بخواهد خودش به دنبال این آموخته‌ها برود؟
خب، مگر اینکه کسی سرش درد بکند به دنبال این مسائل برود. غم نان هم اجازه نمی‌دهد خیلی‌ها این کار را بکنند. شما در ذهنتان افکار و ایده‌های زیبا و بلندی دارید و داستانی خوب دارید اما یک فاصله‌ای وجود دارد یعنی شما شروع به نوشتن می‌کنید ولی در نهایت می‌بینید آن چیزی نشد که دوست داشتید و در ذهنتان بود. چرا اینگونه می‌شود؟ چون همیشه فاصله‌ای بین ذهن و دست است و این فاصله را تکنیک پر می‌کند و ما چون تسلطی بر تکنیک نداریم، متاسفانه این فاجعه پیش می‌آید.
خود شما تا چه اندازه بین ذهن و دستتان فاصله است و این فاصله را با چه فرمولی پر می‌کنید؟
هیچ فرمول همیشگی‌ای برای نگارش یک داستان ندارم و دوست دارم در ژانرهای مختلف کار کنم. نویسنده به محض اینکه به قصه فکر می‌کند باید بداند مهم‌ترین نکته این است که این قصه دستگاهش چیست و در چه ژانری باید نوشته شود. این ژانر در واقع با ویژگی‌های منحصر به خودش به نویسنده الگو می‌دهد بنابراین هر قصه را به شیوه متفاوتی جلو می‌برد.
و اگر کسی بخواهد یک فرمول را به شما تحمیل کند؟
زیر بار آن نمی‌روم، مگر اینکه خودم بتوانم تعمیرش کنم، در غیر این صورت به هیچ‌عنوان زیربار نمی‌روم.
اصلا وقتی قلم به دستتان می‌گیرید، نخستین چیزی که به ذهنتان می‌رسد، چیست؟
شما وقتی می‌خواهید وارد خانه‌تان شوید که درش بسته‌است چه کار می‌کنید؟ دنبال کلید می‌گردید. من هم در ابتدا به دنبال کلید می‌گردم. هر طرحی کلیدی دارد و اگر نویسنده بداند کلید طرحش چیست و زاویه آن را پیدا کند حتی اگر به شیوه یکی بود یکی نبود آغاز شود، موفق می شود.
همیشه کلیدی وجود دارد و این کلید یا روزنه برای هر کاری متفاوت است و من شخصا زمانی قلم به دست می‌گیرم که مدت‌ها در ذهنم به سوژه فکر کرده باشم و وقتی قلم به دست می‌گیرم، به دنبال آن روزنه هستم.
این روزنه‌ها تا چه اندازه برگرفته از دغدغه شخصی‌تان است؟
طبیعتا وقتی کار می‌کنم، خودم از دغدغه‌ام جدا نیستم و همه دغدغه‌هایم در کارم می‌ریزد و هیچ‌گاه زیر بار زور نمی‌روم مگر اینکه خیلی پر زور باشد یعنی اگر اغنا شوم انجام می‌دهم در غیر این صورت محال است که انجام دهم و ایده‌های کسی را در کارم بیاورم. گفت‌و‌گو با فرهاد توحیدی درباره فیلمنامه نویسی
هیچ‌کس از پیش خود چیزی نشد
ما سال‌هاست که از نداشتن فیلمنامه‌های جذاب و فصیح رنج می‌بریم، ولی همچنان این مشکل حل نشده و به نظر به حال خود رها شده است، شما به عنوان یکی از پرکارترین فیلمنامه‌نویسان در عرصه سینما و تلویزیون؛ عمده‌ترین مشکلات را در چه چیزی می‌بینید؟
فیلمنامه از مهم‌ترین امور در سینماست ولی در برخی فیلمنامه‌ها هرکس به خودش اجازه می‌دهد، همه‌جور حرفی بزند و دخالتی بکند و در نهایت مسؤولیتی هم نمی‌پذیرد، یعنی بخشی از مشکلات فیلمنامه بر عهده کارگردانان است. به‌طور مثال ما مدتی است برای وزارت اطلاعات کاری می‌کنیم که مربوط به مسأله ضدجاسوسی است ولی می‌گویند نام کشوری برده نشود چون روابط دیپلماتیک ما به هم می‌خورد. با این شکل چطور می‌توان کار ضدجاسوسی نوشت. آن‌وقت است که نویسنده به خرفت بودن متهم می‌شود. پس باید اعتراف کرد سخت‌ترین کار در سینما و تلویزیون نوشتن فیلمنامه است.
ولی به گونه‌ای باید با این سختی کنار آمد و این راه سخت را طی کرد تا نتیجه خوبی داشته باشیم.
ببینید؛ فراگرفتن تکنیک یک زمان معینی می‌خواهد؛ به‌طور مثال با گذشت دو، سه سال می‌توانیم یک فیلمبردار متوسط تربیت کنیم که کارش را بدون غلط انجام دهد؛ چون کار او روتین است، حالا اگر فیلمبردار از کار روتینش بگذرد ، به ابداع روی آورد و خلاقیت به خرج دهد طبیعتا از همکارانش که در سطح متوسط هستند، متمایز می‌شود. کارگردان و دیگر عوامل هم به این شکل هستند چون مسائلی را به شکل روتین می‌آموزند و انجام می‌دهند، ولی در فیلمنامه‌نویسی یک بخش تکنیک و بخش دیگر آن مربوط به شخصیت خود نویسنده است. یعنی اگر بخواهیم نویسنده خوبی داشته باشیم، این نویسنده باید حداقل 20 سال مطالعه و ماجراجویی کرده باشد و در زندگی غوطه خورده و تجربه اندوخته باشد. برای هر کارش تحقیق و پژوهش داشته و حداقل 10کتاب خوانده باشد و ... این مسائل همگی مستلزم زمان و صرف هزینه است و هیچ‌کدام از هزینه‌ها را دوستان متوجه نیستند.
ببینید؛ شاید ستاره متوسط تلویزیون را که کارش تنها لودگی است با ماهی 20 تا 25 میلیون تومان استخدام کنیم ولی حاضر نیستیم برای فیلمنامه حتی به اندازه استاندارد خارج از حوزه تلویزیون هم بها دهیم.
در این‌باره با مسؤولان صحبت کرده‌اید؟
این مسأله بارها گفته شده حتی در حضور خود آقای ضرغامی و قول‌های مکرری هم داده شد که این وضعیت درست شود ولی هنوز خبری نیست. در واقع این مطالبات خیلی کند پیش می‌رود و بعد دوباره عقب می‌ماند. به هر حال می‌خواهم بگویم ارزش پژوهش، زمان و تمرکز در نوشتن و رفتن و دیدن و تازه شدن هیچ‌کدام درک نمی‌شود. نویسنده نخستین کسی است که باید سفر به جاهایی که می‌خواهد درموردش بنویسد، داشته باشد و به تصور واقعی برسد، با آدم‌ها مصاحبه کند، زمینه‌های پژوهشی کارش را فراهم کند و تحقیق کافی داشته باشد که اینها هیچ‌کدام جدی گرفته نمی‌شود و برای همین است که متون ما اینگونه است.
ولی در این بین کسانی هستند که برای نامشان ارزش قائلند.
بله، با این احوال باید بگویم در کارهای جدی؛ چه در تلویزیون و چه در سینما، کسانی که برای اسم و آبروی خودشان ارزش قائل هستند پیش از اینکه به دستمزد فکر کنند به نامشان اهمیت می‌دهند؛ تمام این کارها را بدون اینکه کسی مجبورشان کرده باشد، انجام می‌دهند تا کارشان خوب شود.
همین کاری که کمال تبریزی انجام می‌دهد، مجموعه «سرزمین کهن» که شاید نگارش آن حدود سه یا چهار سال توسط آقای طالب‌زاده طول کشیده است بهترین مثال باشد. ایشان چهار یا پنج سال عمرش را گذاشته و در این سال‌ها کار دیگری انجام نداده است. فکر می‌کنید چندتا آقای طالب‌زاده پیدا می‌شود که خودش را حبس کند و در حین نوشتن این کار، پیشنهادات دیگر را رد کند، ولی در نهایت کارنامه اش نشان‌دهنده زحماتش است، بنابراین فکر می‌کنم، اگر در این حوزه توجه کافی شود و دوستان ما اوقات فراغت معینی برای تمرکز روی کار معین داشته باشند، این اتفاق به خوبی پیش می‌رود، اما یک نکته دیگر که باید به آن توجه داشت؛ این است که با تعدد شبکه‌های تلویزیونی، راهی باز شده چون باید آنتن پر شود. شما کیفیت برنامه‌ها را آن زمان که تنها دو شبکه داشتیم با الان که چندین شبکه داریم مقایسه کنید؛ در آن زمان مجموعه‌های درست و باکیفیت بالاتر را مشاهده می‌کردیم، چون با عشق نوشته و به تصویر کشیده شده و درست بررسی می‌شد و اداره طرح و برنامه معاونت سیما نبود ولی مجموعه‌های بهتری ساخته می‌شد. ولی الان کمیت آثاری که از تلویزیون پخش می‌شود رو به افزایش است و از افراد بی‌سابقه به عنوان کارگردان، نویسنده و تهیه‌کننده استفاده می‌کنند و بعد حاصل کار این افراد پای بقیه نویسندگان نیز نوشته شده و حیثیت دیگران نیز لکه‌دار می‌شود.
در حالی که ما 30 سال در این عرصه حضور داریم؛ تا به حال نام این افراد را به عنوان تهیه‌کننده، کارگردان و... نشنیده‌ایم. متأسفانه در حال حاضر قدر کارهای تهیه‌کنندگی، کارگردانی و نویسندگی شناخته نشده است و صرفا تلویزیون باید در سال هزار فیلم سینمایی پخش کند که بخش عمده آن را تله‌فیلم‌ها تأمین می‌کند، حال به چه بهایی خدا می‌داند.
با این اوضاع نکند به جایی برسیم که شما و همکارانتان دلسرد شوید؟
ببینید ما بخواهیم، نخواهیم این کار را انتخاب کرده‌ایم و البته به نوعی می‌توان گفت؛ این کار ما را انتخاب کرده است، یعنی نوشتن یا هر کار دیگری اگر مثل بازی باشد، ناخودآگاه تمام وقتتان را صرف آن می‌کنید چون این کار مساوی با لذت است، من هم نمی‌توانم بدون این کار زندگی کنم چون همان‌طور که گفتم این کار را انتخاب کرده ام یا این کار مرا انتخاب کرده و شاید بتوان گفت من از این کار زندگی‌ام را می‌گذرانم و کار دیگری بلد نیستم و دوست هم ندارم کار دیگری انجام دهم، بنابراین با عشق فراوان این کار را انجام می‌دهم و خیلی به این تنش‌ها و مشکلات توجه نمی‌کنم چون مسائل روز به روز تغییر می‌کنند ولی ما هستیم که اهل این حرفه هستیم و می‌مانیم و هیچ‌چیز نمی‌تواند دلسردمان کند. اگر قرار بود با این مشکلات دلسرد شویم در دوره‌های پیش دلسرد شده بودیم یا حتی مرده بودیم... .
از مشکلاتی که ناشی از خود فیلمنامه‌نویسان است بیشتر بگویید.
ما با مجموعه‌ای از مشکلات روبه‌رو هستیم، یکی از آنها مربوط به آموزش است و اینکه بسیاری از فیلمنامه‌نویسان و همکاران ما هیچ وقت مراحل آموزشی را طی نکرده‌اند.
ما دچار گونه‌ای بدفهمی در فیلمنامه‌نویسی هستیم یعنی آموزش درست ندیدیم و غلط نوشتیم. تمام اینها مشکلاتی است که با آن مواجه هستیم.
در دانشکده‌ها همچنان این معضل وجود دارد یعنی آموزش خیلی یکسویه است و بیشتر اوقات یک سبک نگارش مرسوم است و آن نوشتن در چارچوب ساختار سه‌پرده‌ای و شکل هالیوودی فیلمنامه آموزش داده می‌شود. انواع فیلمسازی های دیگر نه تنها آموزش داده نمی‌شود بلکه برخی از وجود آنها بی‌خبرند یا خیلی‌ها منتظریم ببینیم آن طرف چه چیز مد می‌شود؛ به طور مثال وقتی فیلمنامه اپیزودیک مد می‌شود ما هم شروع به نوشتن این نوع فیلمنامه‌ها می‌کنیم. یعنی نیاز از درون خودمان نمی‌جوشد و نگاهمان به دیگران است. این مسائل مشکلاتی است که داریم و عمیقا احساس می‌شود و در کنار این مسائل کمبود مطالعه هم مشکل بزرگی است که در نوشتن فیلمنامه با آن مواجه هستیم.
پس نمی‌توانیم از دانش وسیعی برخوردار باشیم چون کسی که فیلمنامه می‌نویسد باید جامعه‌شناسی، روان‌شناسی، فلسفه، رمان، شعر و ... بخواند و به روز باشد.
همه اینها جزو لوازم کار ما است که خیلی به ندرت همه اینها در یک فرد جمع می‌شود، چون خیلی دشوار است، بنابراین کمبود آموزش یا نداشتن شناخت، عدم پیگیری در مطالعه و به روز نبودن، عمده مشکلات در زمینه فیلمنامه‌نویسی است.
یکی دیگر از مشکلات فیلمنامه‌های ما بویژه در مجموعه‌ها، ایجاد پیچیدگی‌های بی‌اندازه و افراطی به آن و تعدد قسمت‌های آن است که مخاطب را بی‌حوصله می‌کند.
وقتی مخاطب برای دیدن و دنبال کردن مجموعه‌ای تلویزیونی انگیزه‌ای ندارد به این معناست که متن اشکال دارد و نویسنده درام را به خوبی نمی‌شناسد یا اگر مجموعه کمدی است با کمدی آشنا نبوده و نمی‌تواند پروژه را از ابتدا تا انتها پیش ببرد. تقسیم صحیحی در داستان‌ها ندارد، خیلی از مواقع داستان کوتاهی را که بیشتر به درد فیلم 90 دقیقه‌ای تلویزیونی می‌خورد به مجموعه 13-14 قسمتی تبدیل می‌کنیم که شش قسمت بیهوده در آن وجود دارد.
واضح‌تر می‌توان صحبت کرد، به طور مثال مجموعه یوسف پیامبر(ع) قطعا نیازی به 45 قسمت نداشت تا جایی که مخاطب گهگداری احساس خستگی می‌کرد، با اینکه داستان برایش جذاب بود ولی برخی اوقات گلایه‌هایی مبنی بر طولانی بودن این مجموعه شنیده می‌شد.
واقعا نمی‌دانم که این نظرسنجی‌ها چه بود؟ باید این مساله مورد نقد قرار گیرد. این کار به لحاظ دراماتیک دارای اشکال و بسیار ضعیف بود و به نظر من دلایل اقبالش را باید جست‌وجو کرد که شاید نبود اینگونه داستان‌های دینی باشد چون مردم داستان‌های قرآنی را دوست دارند، آن هم احسن‌القصص را. تمام اینها می‌تواند دلایل فرامتنی رویکرد به این قضیه باشد و همان‌طور که می‌دانید این کار در تاجیکستان هم خیلی طرفدار پیدا کرده است.
پس چرا ما همچنان این روند را طی می‌کنیم؟
همان‌طور که گفتم، نوشتن یک فن است که بخشی از آن به دانش عمومی نویسنده برمی‌گردد، تسلطش بر شناخت آنها و نمونه‌هایی که در زندگی دیده، اشرافش بر روان‌شناسی انسان‌ها، شناختش از اسطوره و فرهنگ کشورش و ... و بخش دیگرش تکنیک این کار است. مگر کسی می‌تواند بدون اینکه اصول کاری را بداند دست به انجام آن بزند و بتواند به خوبی از عهده آن بر‌آید.
کسی که می‌خواهد در این حرفه حضور داشته باشد، باید آموزش فیلمنامه‌نویسی دیده باشد.«هیچ‌کس از پیش خود چیزی نشد». فیلمنامه‌نویسی هم علم است، علم به معنای اینکه در واقع درباره‌اش نظریه‌پردازی می‌کنند.
به طور مثال کتاب داستانی نوشته رابرت مک‌کین را كه آقای گذرآبادی، یکی از بهترین مترجمان ایران، ترجمه کرده‌اند،یکی از بهترین متن‌های موجود در زمینه فیلمنامه‌نویسی در ایران است که به همه دانشجویان فیلمنامه‌نویسی در ابتدا پیشنهاد خواندن این کتاب را می‌دهم که در کلاس‌های دانشکده تدریس می‌شود.این کتاب تنها مربوط به یک سبک از فیلمنامه‌نویسی است که فیلمنامه‌نویسی هالیوودی است. ما فیلمنامه‌های گوناگونی داریم مثل اپنیردر تک پرده‌ای، پنج پرده‌ای و ... که در این کتاب خبری از آنها نیست. تمام این سبک‌ها قابل آموختن است که در دانشکده‌های ما از آن خبری نیست .
و اگر کسی بخواهد خودش به دنبال این آموخته‌ها برود؟
خب، مگر اینکه کسی سرش درد بکند به دنبال این مسائل برود. غم نان هم اجازه نمی‌دهد خیلی‌ها این کار را بکنند. شما در ذهنتان افکار و ایده‌های زیبا و بلندی دارید و داستانی خوب دارید اما یک فاصله‌ای وجود دارد یعنی شما شروع به نوشتن می‌کنید ولی در نهایت می‌بینید آن چیزی نشد که دوست داشتید و در ذهنتان بود. چرا اینگونه می‌شود؟ چون همیشه فاصله‌ای بین ذهن و دست است و این فاصله را تکنیک پر می‌کند و ما چون تسلطی بر تکنیک نداریم، متاسفانه این فاجعه پیش می‌آید.
خود شما تا چه اندازه بین ذهن و دستتان فاصله است و این فاصله را با چه فرمولی پر می‌کنید؟
هیچ فرمول همیشگی‌ای برای نگارش یک داستان ندارم و دوست دارم در ژانرهای مختلف کار کنم. نویسنده به محض اینکه به قصه فکر می‌کند باید بداند مهم‌ترین نکته این است که این قصه دستگاهش چیست و در چه ژانری باید نوشته شود. این ژانر در واقع با ویژگی‌های منحصر به خودش به نویسنده الگو می‌دهد بنابراین هر قصه را به شیوه متفاوتی جلو می‌برد.
و اگر کسی بخواهد یک فرمول را به شما تحمیل کند؟
زیر بار آن نمی‌روم، مگر اینکه خودم بتوانم تعمیرش کنم، در غیر این صورت به هیچ‌عنوان زیربار نمی‌روم.
اصلا وقتی قلم به دستتان می‌گیرید، نخستین چیزی که به ذهنتان می‌رسد، چیست؟
شما وقتی می‌خواهید وارد خانه‌تان شوید که درش بسته‌است چه کار می‌کنید؟ دنبال کلید می‌گردید. من هم در ابتدا به دنبال کلید می‌گردم. هر طرحی کلیدی دارد و اگر نویسنده بداند کلید طرحش چیست و زاویه آن را پیدا کند حتی اگر به شیوه یکی بود یکی نبود آغاز شود، موفق می شود.
همیشه کلیدی وجود دارد و این کلید یا روزنه برای هر کاری متفاوت است و من شخصا زمانی قلم به دست می‌گیرم که مدت‌ها در ذهنم به سوژه فکر کرده باشم و وقتی قلم به دست می‌گیرم، به دنبال آن روزنه هستم.
این روزنه‌ها تا چه اندازه برگرفته از دغدغه شخصی‌تان است؟
طبیعتا وقتی کار می‌کنم، خودم از دغدغه‌ام جدا نیستم و همه دغدغه‌هایم در کارم می‌ریزد و هیچ‌گاه زیر بار زور نمی‌روم مگر اینکه خیلی پر زور باشد یعنی اگر اغنا شوم انجام می‌دهم در غیر این صورت محال است که انجام دهم و ایده‌های کسی را در کارم بیاورم. ارسال نظر
پربیننده