می‌خواستم سؤال نخستم را پیرامون بحث هنرهای تجسمی مطرح کنم. با توجه به برگزاری 2 دوره اکسپوی تهران، فکر می‌کنید چقدر توانسته‌ایم با این 2 تجربه به فرهنگ خرید آثار هنری نزدیک شویم؟
به‌طور کلی یک اشکال مهم در حیطه هنرهای تجسمی وجود دارد و آن عدم توجه به مبانی اقتصاد هنر است. متأسفانه در مملکت ما هیچ‌وقت هنر به شکل صنعت دیده نشده، بلکه بیشتر به شکل یک پدیده اجتماعی مشاهده می‌شود که بروز و ظهور می‌یابد و تولید و عرضه می‌شود و با توجه به ذوق و سلیقه هنرمند به منصه ظهور می‌رسد. حالا اینکه چقدر مخاطب داشته یا نداشته باشد، خیلی در فرهنگ خلق آثار هنری مورد توجه نیست. به تعبیر دیگر، یعنی ما اقتصادی را مشاهده نمی‌کنیم در حالی که امروز در کشور‌های پیشرفته دنیا، هنر به آن شکل که گفتم مورد توجه نیست. آنها هنر را به عنوان یک صنعت می‌بینند یا بهتر بگویم به مجموعه هنر‌ها، صنایع هنری می‌گویند به این معنی که بخش جنبی و کمک‌بگیر، دیده نمی‌شود. در این کشور‌ها آنها همانطور که می‌گویند بخش صنعتی، آموزشی، کشاورزی و ... به آن بخش فرهنگی هم اطلاق می‌کنند یعنی در تولید ناخالص ملی کشور نقش دارد و برای جامعه درآمد تولید می‌کند. خب در کشور ما این نگاه جا نیفتاده و تا زمانی هم که اینگونه نگاه نکنیم، ناچاریم با تمام این مسائل بسازیم و هنرمند نتواند از طریق تولید آثار هنری، درآمد کسب کند و با آن درآمد، جایگاه ویژه‌ای برای خود طراحی سازد که نیازی به کمک دیگران نداشته باشد. با این مقدمه‌ای که اشاره کردم می‌توان نتیجه گرفت یکی از کارهایی که باید در این راستا انجام شود، این است که به سمت مبانی اقتصاد هنر از دید تقاضا، عرضه و بازار برویم. پیش‌تر هم گفتم این نوع نگاه ممکن است در رشته‌های مختلف هنری یکسان نباشد و نتواند به عینت تبدیل شود. هرکدام از رشته‌ها یک بحث جداگانه دارد. در حیطه تجسمی که سؤال مشخص شماست، می‌بینیم هنرهای تجسمی بخوبی و راحتی در قالب تعاریف اقتصادی قرار می‌گیرد. ما کالایی به نام اثر هنری داریم، عرضه‌کننده‌ای به نام هنرمند و خریداری به نام مردم و همچنین بازار تعیین‌کننده‌ای به نام اکسپو و بازار‌های کوچک‌تری به نام گالری و علاوه بر اینها، چانه‌زنی قیمت داریم که در بحث اقتصاد مورد توجه است یعنی عرضه‌کننده و متقاضی به بازار می‌آیند و با تعامل قیمت نهایی را تعیین می‌کنند و آن قیمت اولیه تغییر می‌کند. روی همین اصل است که در معاونت هنری وزارت ارشاد، طراحی اکسپو‌های هنری انجام شده و ما تاکنون موفق به برگزاری 2 دوره اکسپو شده‌ایم. مقوله اکسپو، مقوله جدیدی است و انتظاری هم نداریم که این امر سریعا در جامعه، میان مردم و هنرمندان جا بیفتد. در کشور‌های پیشرفته این مراحل گذرانده شده است چنانچه در سبد مصرفی خانوار، شاهد آثار هنری هستیم یعنی خانواده همانطور که پرده خانه را عوض می‌کند، تابلو را هم تعویض می‌کند اما در کشور ما این مقوله تازگی دارد، پس باید تحمل کنیم تا این وادی جا بیفتد. در اکسپوی اول، موفقیت همان بود که این جریان به عنوان واقعه اقتصادی هنر جا افتاد و مقدمات آن چیده شد و همانطور که می‌دانید، بخش‌های دولتی بیشتر به خرید آثار پرداختند. در اکسپوی دوم نیز، این بحث نسبت به دوره اول، مقداری گسترده‌تر شد. تفاوتش با دوره پیشین این بود که این‌بار خریداران غیردولتی هم آثار هنری خریدند. در مرحله سوم، در حال حاضر مسأله حضور بین‌المللی مطرح است. دفتر هنرهای تجسمی طی برگزاری جلساتی،هماهنگ کرده که این رویداد هنری چه به شکل ثابت و چه به شکل موسمی برگزار و آثار هنرمندان در آنها عرضه شود. ان‌شاء‌الله سریع‌تر بتوانیم مقوله اقتصاد هنر را پیاده کنیم تا در این راستا، یک تحول اساسی در جهت توسعه هنرهای تجسمی کشور رخ دهد. در این صورت است که هنرمند ما دیگر دغدغه این را ندارد تا آثار تولید شده‌اش را چه‌کار کند زیرا این آثار خرید و فروش می‌شوند و از سویی دیگر مردم هم عادت می‌کنند اثر هنری را به عنوان اثری ذی‌قیمت نه لوکس صرف خریداری کنند. خیالشان هم راحت می‌شود که تابلویی که می‌خرند قیمتش روز‌به‌روز افزایش می‌یابد. در واقع طرفین عرضه و تقاضا می‌توانند به عنوان مقوله اقتصادی هنر، تولیدات تجسمی را مشاهده کنند. تنها در این صورت است که ما می‌توانیم شاهد تحول اساسی در عرصه هنرهای تجسمی باشیم.
چند سال پیش در جریان برگزاری اکسپوی نخست در تالار وحدت، برخی ارگان‌ها مثل وزارت صنایع و معادن در زمان آقای جهانگیری پس از خرید به استرداد آثار پرداختند. آیا امسال هم این اتفاق در اکسپو افتاد؟
نه، در دوره فعلی تمام کسانی که تعهد خرید داشتند به انجام آن پرداختند و چیزی برگشت داده نشد. بخشی از سازمان‌های دولتی خریداران آثار هنری بودند زیرا همانطور که توضیح دادم در دوره دوم بخش خصوصی نیز وارد شد و در حدی که تعهد شده بود، آثار فروخته شد و پولش هم به هنرمندان پرداخت شد.
به نظر می رسد نباید بحث خرید آثار هنری به اجبار مبدل شود بلکه باید از این رهگذر، فرهنگ خرید آثار هنری را در مملکت اشاعه داد.
خب این مسأله که به آن اشاره می‌کنید در قالب بودجه سال 88 بود که متأسفانه در پیشنهاد کمیسیون فرهنگ در کمیسیون تلفیق مجلس رد شد. اگر این بند پیشنهادی در قانون بودجه می‌آمد که تدبیری اندیشیده شود تا دستگاه‌های دولتی موظف باشند یک درصد از اعتبارات عمرانی را به خرید آثار هنری اختصاص دهند، دیگر شاهد ساخت و ساز‌های صرف و گچ، سنگ و سیمان نبودیم و به جای آن روح هنر را بر دیوار‌ها مشاهده می‌کردیم اما این مسأله تصویب نشد. البته جزو برنامه‌های وزارت ارشاد هست که به پیگیری مجدد این مسأله بپردازد به‌طوری که ما در قانون برنامه پنجم به مطرح کردن آن پرداخته‌ایم که امیدواریم تصویب و در ردیف بودجه سال 88 قرار گیرد و در سال‌های بعد نیز معاونت هنری به حمایت و پیگیری از این امر بپردازد.
هیچ‌وقت دلیلی هم برای رد این طرح ارائه شد؟
شاید کمیسیون مذکور چندان در این‌باره توجیه نبود. در حالی که پذیرش و تصویب این امر، عملا بار مالی بر دوش دولت نداشت. یک درصد جزئی بود که با تجمیع شدن می‌توانست اتفاقات مطلوبی در پی داشته باشد. در هر صورت این مسأله به تصویب نرسید ولی ما به هر حال، راه را بسته نمی‌دانیم و با نهاد‌های دولتی که در چارچوب اختیارات داخلی توانایی‌هایی دارند، تماس‌هایی انجام داده‌ایم تا با تعامل آنها و دفتر هنرهای تجسمی، بازدید‌هایی اختصاصی از نمایشگاه‌ها صورت گیرد بلکه بتوان خرید آثار هنری را از این طریق
انجام داد.
جناب دکتر ایمانی اگر بخواهیم به آسیب‌شناسی هر هنری بپردازیم، آبشخور‌های آن یعنی دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی را مورد بررسی قرار می‌دهیم. در حال حاضر در حوزه هنرهای تجسمی، برخی زیرشاخه‌های هنر سنتی نتوانستند وارد چرخه آموزشی دانشگاه‌ها شوند یا اگر هم بوده در حد یک گرایش باقی مانده است. به خاطر دارم سال گذشته در گفت‌و‌گویی که با استاد فرشچیان داشتم، ایشان از کاشیکاری و طراحی فرش در اصفهان گله‌مند بود و سطح آنها را نازل می‌دانست. درباره خوشنویسی، نقاشی خط، نقاشی خیالی‌سازی، مینیاتور و ... نیز همین اتفاق را شاهدیم. چرا فکری برای آکادمیک شدن هنرهای سنتی نمی‌شود؟
شما سؤال بسیار مهمی را مطرح کرده‌اید. بنده شخصا در این چند سالی که در این مسؤولیت بودم، دغدغه زیادی برای مرتفع کردن موانع حضور هنرهای اصیل در وزارت ارشاد داشتم زیرا وزارت ارشاد طبق قانون، سیاستگذار و حامی و همچنین برنامه‌ریز حوزه فرهنگ و هنر است. نکته اینجاست که قانون هیچ‌وقت اشاره نکرده که میان هنرهای جدید و هنرهای سنتی تفکیک ایجاد شود اما نمی‌دانم چرا این اتفاق در سال‌های گذشته افتاده است به‌طوری که محل هنرهای سنتی در سازمان میراث فرهنگی و جای هنرهای زیبا در وزارت ارشاد است. همین مسأله موجب شده هنرهای سنتی و اصیل کمتر مورد توجه قرار گیرد اگر چه ما در شاخه‌های غیرتجسمی، موانع کمتری می‌بینیم. به عنوان مثال، تعزیه یا هنرهای آیینی – سنتی که در مجموعه هنرهای نمایشی گنجانده شده یا موسیقی مقامی که جایگاهش مشهود است. اما در تجسمی این اتفاق نیفتاده است. اخیرا ما به افتتاح موزه هنرستان هنرهای زیبای اصفهان پرداختیم. شروعش هم از اینجا شکل گرفت که سه، چهار سال پیش که برای بازدید از این هنرستان رفتیم به تعدادی از آثار نفیس این مرکز برخوردیم که در زیرزمین خاک می‌خورد. با این توجیه که قرار است بزودی در اختیار سازمان میراث فرهنگی گذاشته شود و در قالب آثار موزه‌ای به کار رود که خب دوستان ما در اصفهان به پیگیری این امر پرداختند و سرانجام با حمایت استانداری این مسأله حل شد. امروز شاهد موزه بسیار زیبایی از این آثار هستیم؛ آثاری که میراث هنرمندانی از 70 سال پیش در رشته‌های مختلف هنرهای سنتی است. به نظر می‌رسد اگر این اتفاق در دانشکده‌ها هم بیفتد عالی است یعنی ببینیم در دانشکده‌های هنر نیز بیشتر هنرهای سنتی مورد آموزش و تدریس قرار گیرند. علاوه بر اینها ضرورت دارد حتما در وزارت ارشاد و دفتر هنرهای تجسمی، بخشی به نام هنرهای سنتی وجود داشته باشد. در این صورت است که در حفظ یکی از سرمایه‌های مهم کشورمان کوشیده‌ایم. یقیناً دولت دهم می‌تواند از طریق تعیین مصوباتی به انجام این کار بپردازد.
و حتی با همکاری کمیسیون فرهنگ مجلس و وزارت علوم؟
بله، می‌شود وظایف را در این راستا بر دوش وزارت علوم و وزارت ارشاد در بحث آموزش و ترویج و حمایت و عرضه فعالیت‌ها گذاشت. تعامل این بخش‌ها می‌تواند موجب از بین رفتن انفکاک حاضر میان این هنر‌ها شود.
مسأله بعدی در این حوزه، یعنی هنرهای تجسمی، عدم تخصیص مکان‌های مناسب برای دایر کردن انجمن‌هاست. به عنوان مثال در حال حاضر انجمن‌های نگارگری، تصویرگری و ... اجاره‌نشین هستند و عملا از حمایت برخوردار نیستند. فکر نمی‌کنید وقت آن رسیده که وعده‌های داده شده در این زمینه عملی شود؟
یکی از کار‌های دولت، حمایت از تشکل‌های دولتی و غیردولتی است. در حال حاضر خود انجمن‌هایی که از آنها نام بردید از نظر مالی از طریق دفتر هنرهای تجسمی وزارت ارشاد حمایت می‌شوند اما مشکل اینجاست که ما دفتری داریم به نام دفتر هنرهای تجسمی با نزدیک به 10 رشته و 10 گروه مختلف از هنرمندان و با بودجه‌ای محدود. این دفتر اگر بخواهد به حمایت از تمام گروه‌ها بپردازد، بودجه‌ای برایش باقی نمی‌ماند. به نظر می‌رسد مشکل اصلی در همین محدودیت‌ها نهفته است زیرا با توجه به گسترش تعداد فارغ‌التحصیلان دانشگاه‌های هنر و فضای اندک برای تولید آثار هنری، این بودجه کفاف نمی‌دهد و گرنه طبیعی است که ساختمان در اختیار این تشکل‌ها قرار گیرد و آنها مانند خانه موسیقی، خانه تئاتر و ... صاحب مکان ثابتی شوند. چنانچه سه مرکزی هم که به آنها اشاره کردم، در حال حاضر با اتکا به کمک‌های وزارت ارشاد دارای مکان ثابت شده‌اند ولی به علت تعداد زیاد تشکل‌های هنری در عرصه تجسمی این اتفاق کم افتاده است. ضمن اینکه با حمایت کوچک دولت می‌توان آنها را در جای ثابتی اسکان داد که با خیال راحت به فعالیت‌هایشان ادامه دهند.
با وجود اینکه معاونت هنری وزارت ارشاد، مرکز هنرهای تجسمی و موزه هنری‌های معاصر طی سال‌های اخیر کوشیده با برگزاری نمایشگاه‌ها و جشنواره‌های مختلف به پررنگ‌کردن مقوله هنر بپردازد اما در بطن این حوزه، امروز اغلب گالری‌ها رو به زوال و تعطیلی است. این رکود تا جایی ادامه یافته که امروز غالب آنها برای امرارمعاش به برپایی کلاس‌های طراحی و نقاشی روی آورده‌اند. این ضعف ناشی از چیست؟
البته اگر بخواهم از زاویه دیگر به پرسش شما پاسخ بدهم باید یک بار دیگر به بحث اقتصاد هنر اشاره کنم. گالری‌ها در واقع مکان‌های عرضه آثار هنری هستند. این گالری‌ها اگر با مشتری مواجه باشند، کارشان یقینا رونق می‌گیرد و توسعه می‌یابد ولی در صورتی که خبری از بازدیدکننده در این گالری‌ها نباشد این مشکل وجود خواهد داشت. بنابراین سرمنشا اصلی تمام این مسائل عدم توجه به اقتصاد هنر است که اگر حل شود دیگر شاهد این مشکلات نخواهیم بود ولی تا آن زمان مسلما گالری‌ها نباید رها شوند و باید مورد توجه واقع شوند. البته اینگونه نیست که گالری‌ها رو به تعطیلی هستند. ممکن است در بعضی از آنها که در ارتباطشان با هنرمندان ضعیف‌تر است فعالیت کمتری وجود داشته باشد ولی این عمومیت ندارد.
در حال حاضر دو حراجی مهم در دنیا مثل «کریستی» و «ساتبی» خواهان خرید آثار هنرمندان ایرانی هستند. در اینجا دو سوال مطرح می‌شود؛ نخست اینکه آیا معاونت امور هنری نظارتی برای عرضه و فروش این آثار دارد یا این مساله از طریق شخص هنرمند به شکل فردی انجام می‌شود و سوال دوم اینکه چرا ما در این دو حراجی به تعدادی محدود از آثار هنرمندان برمی‌خوریم و انگار این امر فراگیر نیست و تنها منحصر به هنرمندان خاصی است؟
پاسخ این دو پرسش باید در یکدیگر تلفیق شود. این دو حراجی مهم دنیا، خودشان از طریق نمایندگانی که دارند به انتخاب آثار می‌پردازند. در واقع آنها کانال‌های خاصی برای تماس با هنرمندان دارند. راه ورود به این حراجی‌ها از مجاری دولتی نیست. به نظرم وجود این حراجی‌ها از طرفی خوب است زیرا به ظرفیت هنرمندان ایرانی پی می‌برند و اینکه هنر ایرانی، چقدر اصیل و گرانبهاست. چنانچه در این مدت، قیمت‌های بالای آثار برخی هنرمندان بخوبی نشان این ادعاست. اما نکته‌ای که به قول شما حق است به آن بیشتر پرداخته شود این است که این امر فراگیر باشد تا منجر به سرخوردگی دیگر هنرمندان نشود. برای اینکه چنین اتفاقی نیفتد سعی داریم به توسعه نمایشگاه فروش آثار هنری بپردازیم. بویژه گسترش این امر در عرصه بین‌المللی که می‌تواند موجب ارائه آثار تمام هنرمندان شود. از این طریق فروش آثار می‌تواند تعمیم یابد. می‌خواستم سؤال نخستم را پیرامون بحث هنرهای تجسمی مطرح کنم. با توجه به برگزاری 2 دوره اکسپوی تهران، فکر می‌کنید چقدر توانسته‌ایم با این 2 تجربه به فرهنگ خرید آثار هنری نزدیک شویم؟
به‌طور کلی یک اشکال مهم در حیطه هنرهای تجسمی وجود دارد و آن عدم توجه به مبانی اقتصاد هنر است. متأسفانه در مملکت ما هیچ‌وقت هنر به شکل صنعت دیده نشده، بلکه بیشتر به شکل یک پدیده اجتماعی مشاهده می‌شود که بروز و ظهور می‌یابد و تولید و عرضه می‌شود و با توجه به ذوق و سلیقه هنرمند به منصه ظهور می‌رسد. حالا اینکه چقدر مخاطب داشته یا نداشته باشد، خیلی در فرهنگ خلق آثار هنری مورد توجه نیست. به تعبیر دیگر، یعنی ما اقتصادی را مشاهده نمی‌کنیم در حالی که امروز در کشور‌های پیشرفته دنیا، هنر به آن شکل که گفتم مورد توجه نیست. آنها هنر را به عنوان یک صنعت می‌بینند یا بهتر بگویم به مجموعه هنر‌ها، صنایع هنری می‌گویند به این معنی که بخش جنبی و کمک‌بگیر، دیده نمی‌شود. در این کشور‌ها آنها همانطور که می‌گویند بخش صنعتی، آموزشی، کشاورزی و ... به آن بخش فرهنگی هم اطلاق می‌کنند یعنی در تولید ناخالص ملی کشور نقش دارد و برای جامعه درآمد تولید می‌کند. خب در کشور ما این نگاه جا نیفتاده و تا زمانی هم که اینگونه نگاه نکنیم، ناچاریم با تمام این مسائل بسازیم و هنرمند نتواند از طریق تولید آثار هنری، درآمد کسب کند و با آن درآمد، جایگاه ویژه‌ای برای خود طراحی سازد که نیازی به کمک دیگران نداشته باشد. با این مقدمه‌ای که اشاره کردم می‌توان نتیجه گرفت یکی از کارهایی که باید در این راستا انجام شود، این است که به سمت مبانی اقتصاد هنر از دید تقاضا، عرضه و بازار برویم. پیش‌تر هم گفتم این نوع نگاه ممکن است در رشته‌های مختلف هنری یکسان نباشد و نتواند به عینت تبدیل شود. هرکدام از رشته‌ها یک بحث جداگانه دارد. در حیطه تجسمی که سؤال مشخص شماست، می‌بینیم هنرهای تجسمی بخوبی و راحتی در قالب تعاریف اقتصادی قرار می‌گیرد. ما کالایی به نام اثر هنری داریم، عرضه‌کننده‌ای به نام هنرمند و خریداری به نام مردم و همچنین بازار تعیین‌کننده‌ای به نام اکسپو و بازار‌های کوچک‌تری به نام گالری و علاوه بر اینها، چانه‌زنی قیمت داریم که در بحث اقتصاد مورد توجه است یعنی عرضه‌کننده و متقاضی به بازار می‌آیند و با تعامل قیمت نهایی را تعیین می‌کنند و آن قیمت اولیه تغییر می‌کند. روی همین اصل است که در معاونت هنری وزارت ارشاد، طراحی اکسپو‌های هنری انجام شده و ما تاکنون موفق به برگزاری 2 دوره اکسپو شده‌ایم. مقوله اکسپو، مقوله جدیدی است و انتظاری هم نداریم که این امر سریعا در جامعه، میان مردم و هنرمندان جا بیفتد. در کشور‌های پیشرفته این مراحل گذرانده شده است چنانچه در سبد مصرفی خانوار، شاهد آثار هنری هستیم یعنی خانواده همانطور که پرده خانه را عوض می‌کند، تابلو را هم تعویض می‌کند اما در کشور ما این مقوله تازگی دارد، پس باید تحمل کنیم تا این وادی جا بیفتد. در اکسپوی اول، موفقیت همان بود که این جریان به عنوان واقعه اقتصادی هنر جا افتاد و مقدمات آن چیده شد و همانطور که می‌دانید، بخش‌های دولتی بیشتر به خرید آثار پرداختند. در اکسپوی دوم نیز، این بحث نسبت به دوره اول، مقداری گسترده‌تر شد. تفاوتش با دوره پیشین این بود که این‌بار خریداران غیردولتی هم آثار هنری خریدند. در مرحله سوم، در حال حاضر مسأله حضور بین‌المللی مطرح است. دفتر هنرهای تجسمی طی برگزاری جلساتی،هماهنگ کرده که این رویداد هنری چه به شکل ثابت و چه به شکل موسمی برگزار و آثار هنرمندان در آنها عرضه شود. ان‌شاء‌الله سریع‌تر بتوانیم مقوله اقتصاد هنر را پیاده کنیم تا در این راستا، یک تحول اساسی در جهت توسعه هنرهای تجسمی کشور رخ دهد. در این صورت است که هنرمند ما دیگر دغدغه این را ندارد تا آثار تولید شده‌اش را چه‌کار کند زیرا این آثار خرید و فروش می‌شوند و از سویی دیگر مردم هم عادت می‌کنند اثر هنری را به عنوان اثری ذی‌قیمت نه لوکس صرف خریداری کنند. خیالشان هم راحت می‌شود که تابلویی که می‌خرند قیمتش روز‌به‌روز افزایش می‌یابد. در واقع طرفین عرضه و تقاضا می‌توانند به عنوان مقوله اقتصادی هنر، تولیدات تجسمی را مشاهده کنند. تنها در این صورت است که ما می‌توانیم شاهد تحول اساسی در عرصه هنرهای تجسمی باشیم.
چند سال پیش در جریان برگزاری اکسپوی نخست در تالار وحدت، برخی ارگان‌ها مثل وزارت صنایع و معادن در زمان آقای جهانگیری پس از خرید به استرداد آثار پرداختند. آیا امسال هم این اتفاق در اکسپو افتاد؟
نه، در دوره فعلی تمام کسانی که تعهد خرید داشتند به انجام آن پرداختند و چیزی برگشت داده نشد. بخشی از سازمان‌های دولتی خریداران آثار هنری بودند زیرا همانطور که توضیح دادم در دوره دوم بخش خصوصی نیز وارد شد و در حدی که تعهد شده بود، آثار فروخته شد و پولش هم به هنرمندان پرداخت شد.
به نظر می رسد نباید بحث خرید آثار هنری به اجبار مبدل شود بلکه باید از این رهگذر، فرهنگ خرید آثار هنری را در مملکت اشاعه داد.
خب این مسأله که به آن اشاره می‌کنید در قالب بودجه سال 88 بود که متأسفانه در پیشنهاد کمیسیون فرهنگ در کمیسیون تلفیق مجلس رد شد. اگر این بند پیشنهادی در قانون بودجه می‌آمد که تدبیری اندیشیده شود تا دستگاه‌های دولتی موظف باشند یک درصد از اعتبارات عمرانی را به خرید آثار هنری اختصاص دهند، دیگر شاهد ساخت و ساز‌های صرف و گچ، سنگ و سیمان نبودیم و به جای آن روح هنر را بر دیوار‌ها مشاهده می‌کردیم اما این مسأله تصویب نشد. البته جزو برنامه‌های وزارت ارشاد هست که به پیگیری مجدد این مسأله بپردازد به‌طوری که ما در قانون برنامه پنجم به مطرح کردن آن پرداخته‌ایم که امیدواریم تصویب و در ردیف بودجه سال 88 قرار گیرد و در سال‌های بعد نیز معاونت هنری به حمایت و پیگیری از این امر بپردازد.
هیچ‌وقت دلیلی هم برای رد این طرح ارائه شد؟
شاید کمیسیون مذکور چندان در این‌باره توجیه نبود. در حالی که پذیرش و تصویب این امر، عملا بار مالی بر دوش دولت نداشت. یک درصد جزئی بود که با تجمیع شدن می‌توانست اتفاقات مطلوبی در پی داشته باشد. در هر صورت این مسأله به تصویب نرسید ولی ما به هر حال، راه را بسته نمی‌دانیم و با نهاد‌های دولتی که در چارچوب اختیارات داخلی توانایی‌هایی دارند، تماس‌هایی انجام داده‌ایم تا با تعامل آنها و دفتر هنرهای تجسمی، بازدید‌هایی اختصاصی از نمایشگاه‌ها صورت گیرد بلکه بتوان خرید آثار هنری را از این طریق
انجام داد.
جناب دکتر ایمانی اگر بخواهیم به آسیب‌شناسی هر هنری بپردازیم، آبشخور‌های آن یعنی دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی را مورد بررسی قرار می‌دهیم. در حال حاضر در حوزه هنرهای تجسمی، برخی زیرشاخه‌های هنر سنتی نتوانستند وارد چرخه آموزشی دانشگاه‌ها شوند یا اگر هم بوده در حد یک گرایش باقی مانده است. به خاطر دارم سال گذشته در گفت‌و‌گویی که با استاد فرشچیان داشتم، ایشان از کاشیکاری و طراحی فرش در اصفهان گله‌مند بود و سطح آنها را نازل می‌دانست. درباره خوشنویسی، نقاشی خط، نقاشی خیالی‌سازی، مینیاتور و ... نیز همین اتفاق را شاهدیم. چرا فکری برای آکادمیک شدن هنرهای سنتی نمی‌شود؟
شما سؤال بسیار مهمی را مطرح کرده‌اید. بنده شخصا در این چند سالی که در این مسؤولیت بودم، دغدغه زیادی برای مرتفع کردن موانع حضور هنرهای اصیل در وزارت ارشاد داشتم زیرا وزارت ارشاد طبق قانون، سیاستگذار و حامی و همچنین برنامه‌ریز حوزه فرهنگ و هنر است. نکته اینجاست که قانون هیچ‌وقت اشاره نکرده که میان هنرهای جدید و هنرهای سنتی تفکیک ایجاد شود اما نمی‌دانم چرا این اتفاق در سال‌های گذشته افتاده است به‌طوری که محل هنرهای سنتی در سازمان میراث فرهنگی و جای هنرهای زیبا در وزارت ارشاد است. همین مسأله موجب شده هنرهای سنتی و اصیل کمتر مورد توجه قرار گیرد اگر چه ما در شاخه‌های غیرتجسمی، موانع کمتری می‌بینیم. به عنوان مثال، تعزیه یا هنرهای آیینی – سنتی که در مجموعه هنرهای نمایشی گنجانده شده یا موسیقی مقامی که جایگاهش مشهود است. اما در تجسمی این اتفاق نیفتاده است. اخیرا ما به افتتاح موزه هنرستان هنرهای زیبای اصفهان پرداختیم. شروعش هم از اینجا شکل گرفت که سه، چهار سال پیش که برای بازدید از این هنرستان رفتیم به تعدادی از آثار نفیس این مرکز برخوردیم که در زیرزمین خاک می‌خورد. با این توجیه که قرار است بزودی در اختیار سازمان میراث فرهنگی گذاشته شود و در قالب آثار موزه‌ای به کار رود که خب دوستان ما در اصفهان به پیگیری این امر پرداختند و سرانجام با حمایت استانداری این مسأله حل شد. امروز شاهد موزه بسیار زیبایی از این آثار هستیم؛ آثاری که میراث هنرمندانی از 70 سال پیش در رشته‌های مختلف هنرهای سنتی است. به نظر می‌رسد اگر این اتفاق در دانشکده‌ها هم بیفتد عالی است یعنی ببینیم در دانشکده‌های هنر نیز بیشتر هنرهای سنتی مورد آموزش و تدریس قرار گیرند. علاوه بر اینها ضرورت دارد حتما در وزارت ارشاد و دفتر هنرهای تجسمی، بخشی به نام هنرهای سنتی وجود داشته باشد. در این صورت است که در حفظ یکی از سرمایه‌های مهم کشورمان کوشیده‌ایم. یقیناً دولت دهم می‌تواند از طریق تعیین مصوباتی به انجام این کار بپردازد.
و حتی با همکاری کمیسیون فرهنگ مجلس و وزارت علوم؟
بله، می‌شود وظایف را در این راستا بر دوش وزارت علوم و وزارت ارشاد در بحث آموزش و ترویج و حمایت و عرضه فعالیت‌ها گذاشت. تعامل این بخش‌ها می‌تواند موجب از بین رفتن انفکاک حاضر میان این هنر‌ها شود.
مسأله بعدی در این حوزه، یعنی هنرهای تجسمی، عدم تخصیص مکان‌های مناسب برای دایر کردن انجمن‌هاست. به عنوان مثال در حال حاضر انجمن‌های نگارگری، تصویرگری و ... اجاره‌نشین هستند و عملا از حمایت برخوردار نیستند. فکر نمی‌کنید وقت آن رسیده که وعده‌های داده شده در این زمینه عملی شود؟
یکی از کار‌های دولت، حمایت از تشکل‌های دولتی و غیردولتی است. در حال حاضر خود انجمن‌هایی که از آنها نام بردید از نظر مالی از طریق دفتر هنرهای تجسمی وزارت ارشاد حمایت می‌شوند اما مشکل اینجاست که ما دفتری داریم به نام دفتر هنرهای تجسمی با نزدیک به 10 رشته و 10 گروه مختلف از هنرمندان و با بودجه‌ای محدود. این دفتر اگر بخواهد به حمایت از تمام گروه‌ها بپردازد، بودجه‌ای برایش باقی نمی‌ماند. به نظر می‌رسد مشکل اصلی در همین محدودیت‌ها نهفته است زیرا با توجه به گسترش تعداد فارغ‌التحصیلان دانشگاه‌های هنر و فضای اندک برای تولید آثار هنری، این بودجه کفاف نمی‌دهد و گرنه طبیعی است که ساختمان در اختیار این تشکل‌ها قرار گیرد و آنها مانند خانه موسیقی، خانه تئاتر و ... صاحب مکان ثابتی شوند. چنانچه سه مرکزی هم که به آنها اشاره کردم، در حال حاضر با اتکا به کمک‌های وزارت ارشاد دارای مکان ثابت شده‌اند ولی به علت تعداد زیاد تشکل‌های هنری در عرصه تجسمی این اتفاق کم افتاده است. ضمن اینکه با حمایت کوچک دولت می‌توان آنها را در جای ثابتی اسکان داد که با خیال راحت به فعالیت‌هایشان ادامه دهند.
با وجود اینکه معاونت هنری وزارت ارشاد، مرکز هنرهای تجسمی و موزه هنری‌های معاصر طی سال‌های اخیر کوشیده با برگزاری نمایشگاه‌ها و جشنواره‌های مختلف به پررنگ‌کردن مقوله هنر بپردازد اما در بطن این حوزه، امروز اغلب گالری‌ها رو به زوال و تعطیلی است. این رکود تا جایی ادامه یافته که امروز غالب آنها برای امرارمعاش به برپایی کلاس‌های طراحی و نقاشی روی آورده‌اند. این ضعف ناشی از چیست؟
البته اگر بخواهم از زاویه دیگر به پرسش شما پاسخ بدهم باید یک بار دیگر به بحث اقتصاد هنر اشاره کنم. گالری‌ها در واقع مکان‌های عرضه آثار هنری هستند. این گالری‌ها اگر با مشتری مواجه باشند، کارشان یقینا رونق می‌گیرد و توسعه می‌یابد ولی در صورتی که خبری از بازدیدکننده در این گالری‌ها نباشد این مشکل وجود خواهد داشت. بنابراین سرمنشا اصلی تمام این مسائل عدم توجه به اقتصاد هنر است که اگر حل شود دیگر شاهد این مشکلات نخواهیم بود ولی تا آن زمان مسلما گالری‌ها نباید رها شوند و باید مورد توجه واقع شوند. البته اینگونه نیست که گالری‌ها رو به تعطیلی هستند. ممکن است در بعضی از آنها که در ارتباطشان با هنرمندان ضعیف‌تر است فعالیت کمتری وجود داشته باشد ولی این عمومیت ندارد.
در حال حاضر دو حراجی مهم در دنیا مثل «کریستی» و «ساتبی» خواهان خرید آثار هنرمندان ایرانی هستند. در اینجا دو سوال مطرح می‌شود؛ نخست اینکه آیا معاونت امور هنری نظارتی برای عرضه و فروش این آثار دارد یا این مساله از طریق شخص هنرمند به شکل فردی انجام می‌شود و سوال دوم اینکه چرا ما در این دو حراجی به تعدادی محدود از آثار هنرمندان برمی‌خوریم و انگار این امر فراگیر نیست و تنها منحصر به هنرمندان خاصی است؟
پاسخ این دو پرسش باید در یکدیگر تلفیق شود. این دو حراجی مهم دنیا، خودشان از طریق نمایندگانی که دارند به انتخاب آثار می‌پردازند. در واقع آنها کانال‌های خاصی برای تماس با هنرمندان دارند. راه ورود به این حراجی‌ها از مجاری دولتی نیست. به نظرم وجود این حراجی‌ها از طرفی خوب است زیرا به ظرفیت هنرمندان ایرانی پی می‌برند و اینکه هنر ایرانی، چقدر اصیل و گرانبهاست. چنانچه در این مدت، قیمت‌های بالای آثار برخی هنرمندان بخوبی نشان این ادعاست. اما نکته‌ای که به قول شما حق است به آن بیشتر پرداخته شود این است که این امر فراگیر باشد تا منجر به سرخوردگی دیگر هنرمندان نشود. برای اینکه چنین اتفاقی نیفتد سعی داریم به توسعه نمایشگاه فروش آثار هنری بپردازیم. بویژه گسترش این امر در عرصه بین‌المللی که می‌تواند موجب ارائه آثار تمام هنرمندان شود. از این طریق فروش آثار می‌تواند تعمیم یابد. با دکتر محمدحسین ایمانی خوشخو، معاون هنری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی
تلاش می کنیم « اقتصاد هنر» سریع تر به سرانجام برسد
می‌خواستم سؤال نخستم را پیرامون بحث هنرهای تجسمی مطرح کنم. با توجه به برگزاری 2 دوره اکسپوی تهران، فکر می‌کنید چقدر توانسته‌ایم با این 2 تجربه به فرهنگ خرید آثار هنری نزدیک شویم؟
به‌طور کلی یک اشکال مهم در حیطه هنرهای تجسمی وجود دارد و آن عدم توجه به مبانی اقتصاد هنر است. متأسفانه در مملکت ما هیچ‌وقت هنر به شکل صنعت دیده نشده، بلکه بیشتر به شکل یک پدیده اجتماعی مشاهده می‌شود که بروز و ظهور می‌یابد و تولید و عرضه می‌شود و با توجه به ذوق و سلیقه هنرمند به منصه ظهور می‌رسد. حالا اینکه چقدر مخاطب داشته یا نداشته باشد، خیلی در فرهنگ خلق آثار هنری مورد توجه نیست. به تعبیر دیگر، یعنی ما اقتصادی را مشاهده نمی‌کنیم در حالی که امروز در کشور‌های پیشرفته دنیا، هنر به آن شکل که گفتم مورد توجه نیست. آنها هنر را به عنوان یک صنعت می‌بینند یا بهتر بگویم به مجموعه هنر‌ها، صنایع هنری می‌گویند به این معنی که بخش جنبی و کمک‌بگیر، دیده نمی‌شود. در این کشور‌ها آنها همانطور که می‌گویند بخش صنعتی، آموزشی، کشاورزی و ... به آن بخش فرهنگی هم اطلاق می‌کنند یعنی در تولید ناخالص ملی کشور نقش دارد و برای جامعه درآمد تولید می‌کند. خب در کشور ما این نگاه جا نیفتاده و تا زمانی هم که اینگونه نگاه نکنیم، ناچاریم با تمام این مسائل بسازیم و هنرمند نتواند از طریق تولید آثار هنری، درآمد کسب کند و با آن درآمد، جایگاه ویژه‌ای برای خود طراحی سازد که نیازی به کمک دیگران نداشته باشد. با این مقدمه‌ای که اشاره کردم می‌توان نتیجه گرفت یکی از کارهایی که باید در این راستا انجام شود، این است که به سمت مبانی اقتصاد هنر از دید تقاضا، عرضه و بازار برویم. پیش‌تر هم گفتم این نوع نگاه ممکن است در رشته‌های مختلف هنری یکسان نباشد و نتواند به عینت تبدیل شود. هرکدام از رشته‌ها یک بحث جداگانه دارد. در حیطه تجسمی که سؤال مشخص شماست، می‌بینیم هنرهای تجسمی بخوبی و راحتی در قالب تعاریف اقتصادی قرار می‌گیرد. ما کالایی به نام اثر هنری داریم، عرضه‌کننده‌ای به نام هنرمند و خریداری به نام مردم و همچنین بازار تعیین‌کننده‌ای به نام اکسپو و بازار‌های کوچک‌تری به نام گالری و علاوه بر اینها، چانه‌زنی قیمت داریم که در بحث اقتصاد مورد توجه است یعنی عرضه‌کننده و متقاضی به بازار می‌آیند و با تعامل قیمت نهایی را تعیین می‌کنند و آن قیمت اولیه تغییر می‌کند. روی همین اصل است که در معاونت هنری وزارت ارشاد، طراحی اکسپو‌های هنری انجام شده و ما تاکنون موفق به برگزاری 2 دوره اکسپو شده‌ایم. مقوله اکسپو، مقوله جدیدی است و انتظاری هم نداریم که این امر سریعا در جامعه، میان مردم و هنرمندان جا بیفتد. در کشور‌های پیشرفته این مراحل گذرانده شده است چنانچه در سبد مصرفی خانوار، شاهد آثار هنری هستیم یعنی خانواده همانطور که پرده خانه را عوض می‌کند، تابلو را هم تعویض می‌کند اما در کشور ما این مقوله تازگی دارد، پس باید تحمل کنیم تا این وادی جا بیفتد. در اکسپوی اول، موفقیت همان بود که این جریان به عنوان واقعه اقتصادی هنر جا افتاد و مقدمات آن چیده شد و همانطور که می‌دانید، بخش‌های دولتی بیشتر به خرید آثار پرداختند. در اکسپوی دوم نیز، این بحث نسبت به دوره اول، مقداری گسترده‌تر شد. تفاوتش با دوره پیشین این بود که این‌بار خریداران غیردولتی هم آثار هنری خریدند. در مرحله سوم، در حال حاضر مسأله حضور بین‌المللی مطرح است. دفتر هنرهای تجسمی طی برگزاری جلساتی،هماهنگ کرده که این رویداد هنری چه به شکل ثابت و چه به شکل موسمی برگزار و آثار هنرمندان در آنها عرضه شود. ان‌شاء‌الله سریع‌تر بتوانیم مقوله اقتصاد هنر را پیاده کنیم تا در این راستا، یک تحول اساسی در جهت توسعه هنرهای تجسمی کشور رخ دهد. در این صورت است که هنرمند ما دیگر دغدغه این را ندارد تا آثار تولید شده‌اش را چه‌کار کند زیرا این آثار خرید و فروش می‌شوند و از سویی دیگر مردم هم عادت می‌کنند اثر هنری را به عنوان اثری ذی‌قیمت نه لوکس صرف خریداری کنند. خیالشان هم راحت می‌شود که تابلویی که می‌خرند قیمتش روز‌به‌روز افزایش می‌یابد. در واقع طرفین عرضه و تقاضا می‌توانند به عنوان مقوله اقتصادی هنر، تولیدات تجسمی را مشاهده کنند. تنها در این صورت است که ما می‌توانیم شاهد تحول اساسی در عرصه هنرهای تجسمی باشیم.
چند سال پیش در جریان برگزاری اکسپوی نخست در تالار وحدت، برخی ارگان‌ها مثل وزارت صنایع و معادن در زمان آقای جهانگیری پس از خرید به استرداد آثار پرداختند. آیا امسال هم این اتفاق در اکسپو افتاد؟
نه، در دوره فعلی تمام کسانی که تعهد خرید داشتند به انجام آن پرداختند و چیزی برگشت داده نشد. بخشی از سازمان‌های دولتی خریداران آثار هنری بودند زیرا همانطور که توضیح دادم در دوره دوم بخش خصوصی نیز وارد شد و در حدی که تعهد شده بود، آثار فروخته شد و پولش هم به هنرمندان پرداخت شد.
به نظر می رسد نباید بحث خرید آثار هنری به اجبار مبدل شود بلکه باید از این رهگذر، فرهنگ خرید آثار هنری را در مملکت اشاعه داد.
خب این مسأله که به آن اشاره می‌کنید در قالب بودجه سال 88 بود که متأسفانه در پیشنهاد کمیسیون فرهنگ در کمیسیون تلفیق مجلس رد شد. اگر این بند پیشنهادی در قانون بودجه می‌آمد که تدبیری اندیشیده شود تا دستگاه‌های دولتی موظف باشند یک درصد از اعتبارات عمرانی را به خرید آثار هنری اختصاص دهند، دیگر شاهد ساخت و ساز‌های صرف و گچ، سنگ و سیمان نبودیم و به جای آن روح هنر را بر دیوار‌ها مشاهده می‌کردیم اما این مسأله تصویب نشد. البته جزو برنامه‌های وزارت ارشاد هست که به پیگیری مجدد این مسأله بپردازد به‌طوری که ما در قانون برنامه پنجم به مطرح کردن آن پرداخته‌ایم که امیدواریم تصویب و در ردیف بودجه سال 88 قرار گیرد و در سال‌های بعد نیز معاونت هنری به حمایت و پیگیری از این امر بپردازد.
هیچ‌وقت دلیلی هم برای رد این طرح ارائه شد؟
شاید کمیسیون مذکور چندان در این‌باره توجیه نبود. در حالی که پذیرش و تصویب این امر، عملا بار مالی بر دوش دولت نداشت. یک درصد جزئی بود که با تجمیع شدن می‌توانست اتفاقات مطلوبی در پی داشته باشد. در هر صورت این مسأله به تصویب نرسید ولی ما به هر حال، راه را بسته نمی‌دانیم و با نهاد‌های دولتی که در چارچوب اختیارات داخلی توانایی‌هایی دارند، تماس‌هایی انجام داده‌ایم تا با تعامل آنها و دفتر هنرهای تجسمی، بازدید‌هایی اختصاصی از نمایشگاه‌ها صورت گیرد بلکه بتوان خرید آثار هنری را از این طریق
انجام داد.
جناب دکتر ایمانی اگر بخواهیم به آسیب‌شناسی هر هنری بپردازیم، آبشخور‌های آن یعنی دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی را مورد بررسی قرار می‌دهیم. در حال حاضر در حوزه هنرهای تجسمی، برخی زیرشاخه‌های هنر سنتی نتوانستند وارد چرخه آموزشی دانشگاه‌ها شوند یا اگر هم بوده در حد یک گرایش باقی مانده است. به خاطر دارم سال گذشته در گفت‌و‌گویی که با استاد فرشچیان داشتم، ایشان از کاشیکاری و طراحی فرش در اصفهان گله‌مند بود و سطح آنها را نازل می‌دانست. درباره خوشنویسی، نقاشی خط، نقاشی خیالی‌سازی، مینیاتور و ... نیز همین اتفاق را شاهدیم. چرا فکری برای آکادمیک شدن هنرهای سنتی نمی‌شود؟
شما سؤال بسیار مهمی را مطرح کرده‌اید. بنده شخصا در این چند سالی که در این مسؤولیت بودم، دغدغه زیادی برای مرتفع کردن موانع حضور هنرهای اصیل در وزارت ارشاد داشتم زیرا وزارت ارشاد طبق قانون، سیاستگذار و حامی و همچنین برنامه‌ریز حوزه فرهنگ و هنر است. نکته اینجاست که قانون هیچ‌وقت اشاره نکرده که میان هنرهای جدید و هنرهای سنتی تفکیک ایجاد شود اما نمی‌دانم چرا این اتفاق در سال‌های گذشته افتاده است به‌طوری که محل هنرهای سنتی در سازمان میراث فرهنگی و جای هنرهای زیبا در وزارت ارشاد است. همین مسأله موجب شده هنرهای سنتی و اصیل کمتر مورد توجه قرار گیرد اگر چه ما در شاخه‌های غیرتجسمی، موانع کمتری می‌بینیم. به عنوان مثال، تعزیه یا هنرهای آیینی – سنتی که در مجموعه هنرهای نمایشی گنجانده شده یا موسیقی مقامی که جایگاهش مشهود است. اما در تجسمی این اتفاق نیفتاده است. اخیرا ما به افتتاح موزه هنرستان هنرهای زیبای اصفهان پرداختیم. شروعش هم از اینجا شکل گرفت که سه، چهار سال پیش که برای بازدید از این هنرستان رفتیم به تعدادی از آثار نفیس این مرکز برخوردیم که در زیرزمین خاک می‌خورد. با این توجیه که قرار است بزودی در اختیار سازمان میراث فرهنگی گذاشته شود و در قالب آثار موزه‌ای به کار رود که خب دوستان ما در اصفهان به پیگیری این امر پرداختند و سرانجام با حمایت استانداری این مسأله حل شد. امروز شاهد موزه بسیار زیبایی از این آثار هستیم؛ آثاری که میراث هنرمندانی از 70 سال پیش در رشته‌های مختلف هنرهای سنتی است. به نظر می‌رسد اگر این اتفاق در دانشکده‌ها هم بیفتد عالی است یعنی ببینیم در دانشکده‌های هنر نیز بیشتر هنرهای سنتی مورد آموزش و تدریس قرار گیرند. علاوه بر اینها ضرورت دارد حتما در وزارت ارشاد و دفتر هنرهای تجسمی، بخشی به نام هنرهای سنتی وجود داشته باشد. در این صورت است که در حفظ یکی از سرمایه‌های مهم کشورمان کوشیده‌ایم. یقیناً دولت دهم می‌تواند از طریق تعیین مصوباتی به انجام این کار بپردازد.
و حتی با همکاری کمیسیون فرهنگ مجلس و وزارت علوم؟
بله، می‌شود وظایف را در این راستا بر دوش وزارت علوم و وزارت ارشاد در بحث آموزش و ترویج و حمایت و عرضه فعالیت‌ها گذاشت. تعامل این بخش‌ها می‌تواند موجب از بین رفتن انفکاک حاضر میان این هنر‌ها شود.
مسأله بعدی در این حوزه، یعنی هنرهای تجسمی، عدم تخصیص مکان‌های مناسب برای دایر کردن انجمن‌هاست. به عنوان مثال در حال حاضر انجمن‌های نگارگری، تصویرگری و ... اجاره‌نشین هستند و عملا از حمایت برخوردار نیستند. فکر نمی‌کنید وقت آن رسیده که وعده‌های داده شده در این زمینه عملی شود؟
یکی از کار‌های دولت، حمایت از تشکل‌های دولتی و غیردولتی است. در حال حاضر خود انجمن‌هایی که از آنها نام بردید از نظر مالی از طریق دفتر هنرهای تجسمی وزارت ارشاد حمایت می‌شوند اما مشکل اینجاست که ما دفتری داریم به نام دفتر هنرهای تجسمی با نزدیک به 10 رشته و 10 گروه مختلف از هنرمندان و با بودجه‌ای محدود. این دفتر اگر بخواهد به حمایت از تمام گروه‌ها بپردازد، بودجه‌ای برایش باقی نمی‌ماند. به نظر می‌رسد مشکل اصلی در همین محدودیت‌ها نهفته است زیرا با توجه به گسترش تعداد فارغ‌التحصیلان دانشگاه‌های هنر و فضای اندک برای تولید آثار هنری، این بودجه کفاف نمی‌دهد و گرنه طبیعی است که ساختمان در اختیار این تشکل‌ها قرار گیرد و آنها مانند خانه موسیقی، خانه تئاتر و ... صاحب مکان ثابتی شوند. چنانچه سه مرکزی هم که به آنها اشاره کردم، در حال حاضر با اتکا به کمک‌های وزارت ارشاد دارای مکان ثابت شده‌اند ولی به علت تعداد زیاد تشکل‌های هنری در عرصه تجسمی این اتفاق کم افتاده است. ضمن اینکه با حمایت کوچک دولت می‌توان آنها را در جای ثابتی اسکان داد که با خیال راحت به فعالیت‌هایشان ادامه دهند.
با وجود اینکه معاونت هنری وزارت ارشاد، مرکز هنرهای تجسمی و موزه هنری‌های معاصر طی سال‌های اخیر کوشیده با برگزاری نمایشگاه‌ها و جشنواره‌های مختلف به پررنگ‌کردن مقوله هنر بپردازد اما در بطن این حوزه، امروز اغلب گالری‌ها رو به زوال و تعطیلی است. این رکود تا جایی ادامه یافته که امروز غالب آنها برای امرارمعاش به برپایی کلاس‌های طراحی و نقاشی روی آورده‌اند. این ضعف ناشی از چیست؟
البته اگر بخواهم از زاویه دیگر به پرسش شما پاسخ بدهم باید یک بار دیگر به بحث اقتصاد هنر اشاره کنم. گالری‌ها در واقع مکان‌های عرضه آثار هنری هستند. این گالری‌ها اگر با مشتری مواجه باشند، کارشان یقینا رونق می‌گیرد و توسعه می‌یابد ولی در صورتی که خبری از بازدیدکننده در این گالری‌ها نباشد این مشکل وجود خواهد داشت. بنابراین سرمنشا اصلی تمام این مسائل عدم توجه به اقتصاد هنر است که اگر حل شود دیگر شاهد این مشکلات نخواهیم بود ولی تا آن زمان مسلما گالری‌ها نباید رها شوند و باید مورد توجه واقع شوند. البته اینگونه نیست که گالری‌ها رو به تعطیلی هستند. ممکن است در بعضی از آنها که در ارتباطشان با هنرمندان ضعیف‌تر است فعالیت کمتری وجود داشته باشد ولی این عمومیت ندارد.
در حال حاضر دو حراجی مهم در دنیا مثل «کریستی» و «ساتبی» خواهان خرید آثار هنرمندان ایرانی هستند. در اینجا دو سوال مطرح می‌شود؛ نخست اینکه آیا معاونت امور هنری نظارتی برای عرضه و فروش این آثار دارد یا این مساله از طریق شخص هنرمند به شکل فردی انجام می‌شود و سوال دوم اینکه چرا ما در این دو حراجی به تعدادی محدود از آثار هنرمندان برمی‌خوریم و انگار این امر فراگیر نیست و تنها منحصر به هنرمندان خاصی است؟
پاسخ این دو پرسش باید در یکدیگر تلفیق شود. این دو حراجی مهم دنیا، خودشان از طریق نمایندگانی که دارند به انتخاب آثار می‌پردازند. در واقع آنها کانال‌های خاصی برای تماس با هنرمندان دارند. راه ورود به این حراجی‌ها از مجاری دولتی نیست. به نظرم وجود این حراجی‌ها از طرفی خوب است زیرا به ظرفیت هنرمندان ایرانی پی می‌برند و اینکه هنر ایرانی، چقدر اصیل و گرانبهاست. چنانچه در این مدت، قیمت‌های بالای آثار برخی هنرمندان بخوبی نشان این ادعاست. اما نکته‌ای که به قول شما حق است به آن بیشتر پرداخته شود این است که این امر فراگیر باشد تا منجر به سرخوردگی دیگر هنرمندان نشود. برای اینکه چنین اتفاقی نیفتد سعی داریم به توسعه نمایشگاه فروش آثار هنری بپردازیم. بویژه گسترش این امر در عرصه بین‌المللی که می‌تواند موجب ارائه آثار تمام هنرمندان شود. از این طریق فروش آثار می‌تواند تعمیم یابد. می‌خواستم سؤال نخستم را پیرامون بحث هنرهای تجسمی مطرح کنم. با توجه به برگزاری 2 دوره اکسپوی تهران، فکر می‌کنید چقدر توانسته‌ایم با این 2 تجربه به فرهنگ خرید آثار هنری نزدیک شویم؟
به‌طور کلی یک اشکال مهم در حیطه هنرهای تجسمی وجود دارد و آن عدم توجه به مبانی اقتصاد هنر است. متأسفانه در مملکت ما هیچ‌وقت هنر به شکل صنعت دیده نشده، بلکه بیشتر به شکل یک پدیده اجتماعی مشاهده می‌شود که بروز و ظهور می‌یابد و تولید و عرضه می‌شود و با توجه به ذوق و سلیقه هنرمند به منصه ظهور می‌رسد. حالا اینکه چقدر مخاطب داشته یا نداشته باشد، خیلی در فرهنگ خلق آثار هنری مورد توجه نیست. به تعبیر دیگر، یعنی ما اقتصادی را مشاهده نمی‌کنیم در حالی که امروز در کشور‌های پیشرفته دنیا، هنر به آن شکل که گفتم مورد توجه نیست. آنها هنر را به عنوان یک صنعت می‌بینند یا بهتر بگویم به مجموعه هنر‌ها، صنایع هنری می‌گویند به این معنی که بخش جنبی و کمک‌بگیر، دیده نمی‌شود. در این کشور‌ها آنها همانطور که می‌گویند بخش صنعتی، آموزشی، کشاورزی و ... به آن بخش فرهنگی هم اطلاق می‌کنند یعنی در تولید ناخالص ملی کشور نقش دارد و برای جامعه درآمد تولید می‌کند. خب در کشور ما این نگاه جا نیفتاده و تا زمانی هم که اینگونه نگاه نکنیم، ناچاریم با تمام این مسائل بسازیم و هنرمند نتواند از طریق تولید آثار هنری، درآمد کسب کند و با آن درآمد، جایگاه ویژه‌ای برای خود طراحی سازد که نیازی به کمک دیگران نداشته باشد. با این مقدمه‌ای که اشاره کردم می‌توان نتیجه گرفت یکی از کارهایی که باید در این راستا انجام شود، این است که به سمت مبانی اقتصاد هنر از دید تقاضا، عرضه و بازار برویم. پیش‌تر هم گفتم این نوع نگاه ممکن است در رشته‌های مختلف هنری یکسان نباشد و نتواند به عینت تبدیل شود. هرکدام از رشته‌ها یک بحث جداگانه دارد. در حیطه تجسمی که سؤال مشخص شماست، می‌بینیم هنرهای تجسمی بخوبی و راحتی در قالب تعاریف اقتصادی قرار می‌گیرد. ما کالایی به نام اثر هنری داریم، عرضه‌کننده‌ای به نام هنرمند و خریداری به نام مردم و همچنین بازار تعیین‌کننده‌ای به نام اکسپو و بازار‌های کوچک‌تری به نام گالری و علاوه بر اینها، چانه‌زنی قیمت داریم که در بحث اقتصاد مورد توجه است یعنی عرضه‌کننده و متقاضی به بازار می‌آیند و با تعامل قیمت نهایی را تعیین می‌کنند و آن قیمت اولیه تغییر می‌کند. روی همین اصل است که در معاونت هنری وزارت ارشاد، طراحی اکسپو‌های هنری انجام شده و ما تاکنون موفق به برگزاری 2 دوره اکسپو شده‌ایم. مقوله اکسپو، مقوله جدیدی است و انتظاری هم نداریم که این امر سریعا در جامعه، میان مردم و هنرمندان جا بیفتد. در کشور‌های پیشرفته این مراحل گذرانده شده است چنانچه در سبد مصرفی خانوار، شاهد آثار هنری هستیم یعنی خانواده همانطور که پرده خانه را عوض می‌کند، تابلو را هم تعویض می‌کند اما در کشور ما این مقوله تازگی دارد، پس باید تحمل کنیم تا این وادی جا بیفتد. در اکسپوی اول، موفقیت همان بود که این جریان به عنوان واقعه اقتصادی هنر جا افتاد و مقدمات آن چیده شد و همانطور که می‌دانید، بخش‌های دولتی بیشتر به خرید آثار پرداختند. در اکسپوی دوم نیز، این بحث نسبت به دوره اول، مقداری گسترده‌تر شد. تفاوتش با دوره پیشین این بود که این‌بار خریداران غیردولتی هم آثار هنری خریدند. در مرحله سوم، در حال حاضر مسأله حضور بین‌المللی مطرح است. دفتر هنرهای تجسمی طی برگزاری جلساتی،هماهنگ کرده که این رویداد هنری چه به شکل ثابت و چه به شکل موسمی برگزار و آثار هنرمندان در آنها عرضه شود. ان‌شاء‌الله سریع‌تر بتوانیم مقوله اقتصاد هنر را پیاده کنیم تا در این راستا، یک تحول اساسی در جهت توسعه هنرهای تجسمی کشور رخ دهد. در این صورت است که هنرمند ما دیگر دغدغه این را ندارد تا آثار تولید شده‌اش را چه‌کار کند زیرا این آثار خرید و فروش می‌شوند و از سویی دیگر مردم هم عادت می‌کنند اثر هنری را به عنوان اثری ذی‌قیمت نه لوکس صرف خریداری کنند. خیالشان هم راحت می‌شود که تابلویی که می‌خرند قیمتش روز‌به‌روز افزایش می‌یابد. در واقع طرفین عرضه و تقاضا می‌توانند به عنوان مقوله اقتصادی هنر، تولیدات تجسمی را مشاهده کنند. تنها در این صورت است که ما می‌توانیم شاهد تحول اساسی در عرصه هنرهای تجسمی باشیم.
چند سال پیش در جریان برگزاری اکسپوی نخست در تالار وحدت، برخی ارگان‌ها مثل وزارت صنایع و معادن در زمان آقای جهانگیری پس از خرید به استرداد آثار پرداختند. آیا امسال هم این اتفاق در اکسپو افتاد؟
نه، در دوره فعلی تمام کسانی که تعهد خرید داشتند به انجام آن پرداختند و چیزی برگشت داده نشد. بخشی از سازمان‌های دولتی خریداران آثار هنری بودند زیرا همانطور که توضیح دادم در دوره دوم بخش خصوصی نیز وارد شد و در حدی که تعهد شده بود، آثار فروخته شد و پولش هم به هنرمندان پرداخت شد.
به نظر می رسد نباید بحث خرید آثار هنری به اجبار مبدل شود بلکه باید از این رهگذر، فرهنگ خرید آثار هنری را در مملکت اشاعه داد.
خب این مسأله که به آن اشاره می‌کنید در قالب بودجه سال 88 بود که متأسفانه در پیشنهاد کمیسیون فرهنگ در کمیسیون تلفیق مجلس رد شد. اگر این بند پیشنهادی در قانون بودجه می‌آمد که تدبیری اندیشیده شود تا دستگاه‌های دولتی موظف باشند یک درصد از اعتبارات عمرانی را به خرید آثار هنری اختصاص دهند، دیگر شاهد ساخت و ساز‌های صرف و گچ، سنگ و سیمان نبودیم و به جای آن روح هنر را بر دیوار‌ها مشاهده می‌کردیم اما این مسأله تصویب نشد. البته جزو برنامه‌های وزارت ارشاد هست که به پیگیری مجدد این مسأله بپردازد به‌طوری که ما در قانون برنامه پنجم به مطرح کردن آن پرداخته‌ایم که امیدواریم تصویب و در ردیف بودجه سال 88 قرار گیرد و در سال‌های بعد نیز معاونت هنری به حمایت و پیگیری از این امر بپردازد.
هیچ‌وقت دلیلی هم برای رد این طرح ارائه شد؟
شاید کمیسیون مذکور چندان در این‌باره توجیه نبود. در حالی که پذیرش و تصویب این امر، عملا بار مالی بر دوش دولت نداشت. یک درصد جزئی بود که با تجمیع شدن می‌توانست اتفاقات مطلوبی در پی داشته باشد. در هر صورت این مسأله به تصویب نرسید ولی ما به هر حال، راه را بسته نمی‌دانیم و با نهاد‌های دولتی که در چارچوب اختیارات داخلی توانایی‌هایی دارند، تماس‌هایی انجام داده‌ایم تا با تعامل آنها و دفتر هنرهای تجسمی، بازدید‌هایی اختصاصی از نمایشگاه‌ها صورت گیرد بلکه بتوان خرید آثار هنری را از این طریق
انجام داد.
جناب دکتر ایمانی اگر بخواهیم به آسیب‌شناسی هر هنری بپردازیم، آبشخور‌های آن یعنی دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی را مورد بررسی قرار می‌دهیم. در حال حاضر در حوزه هنرهای تجسمی، برخی زیرشاخه‌های هنر سنتی نتوانستند وارد چرخه آموزشی دانشگاه‌ها شوند یا اگر هم بوده در حد یک گرایش باقی مانده است. به خاطر دارم سال گذشته در گفت‌و‌گویی که با استاد فرشچیان داشتم، ایشان از کاشیکاری و طراحی فرش در اصفهان گله‌مند بود و سطح آنها را نازل می‌دانست. درباره خوشنویسی، نقاشی خط، نقاشی خیالی‌سازی، مینیاتور و ... نیز همین اتفاق را شاهدیم. چرا فکری برای آکادمیک شدن هنرهای سنتی نمی‌شود؟
شما سؤال بسیار مهمی را مطرح کرده‌اید. بنده شخصا در این چند سالی که در این مسؤولیت بودم، دغدغه زیادی برای مرتفع کردن موانع حضور هنرهای اصیل در وزارت ارشاد داشتم زیرا وزارت ارشاد طبق قانون، سیاستگذار و حامی و همچنین برنامه‌ریز حوزه فرهنگ و هنر است. نکته اینجاست که قانون هیچ‌وقت اشاره نکرده که میان هنرهای جدید و هنرهای سنتی تفکیک ایجاد شود اما نمی‌دانم چرا این اتفاق در سال‌های گذشته افتاده است به‌طوری که محل هنرهای سنتی در سازمان میراث فرهنگی و جای هنرهای زیبا در وزارت ارشاد است. همین مسأله موجب شده هنرهای سنتی و اصیل کمتر مورد توجه قرار گیرد اگر چه ما در شاخه‌های غیرتجسمی، موانع کمتری می‌بینیم. به عنوان مثال، تعزیه یا هنرهای آیینی – سنتی که در مجموعه هنرهای نمایشی گنجانده شده یا موسیقی مقامی که جایگاهش مشهود است. اما در تجسمی این اتفاق نیفتاده است. اخیرا ما به افتتاح موزه هنرستان هنرهای زیبای اصفهان پرداختیم. شروعش هم از اینجا شکل گرفت که سه، چهار سال پیش که برای بازدید از این هنرستان رفتیم به تعدادی از آثار نفیس این مرکز برخوردیم که در زیرزمین خاک می‌خورد. با این توجیه که قرار است بزودی در اختیار سازمان میراث فرهنگی گذاشته شود و در قالب آثار موزه‌ای به کار رود که خب دوستان ما در اصفهان به پیگیری این امر پرداختند و سرانجام با حمایت استانداری این مسأله حل شد. امروز شاهد موزه بسیار زیبایی از این آثار هستیم؛ آثاری که میراث هنرمندانی از 70 سال پیش در رشته‌های مختلف هنرهای سنتی است. به نظر می‌رسد اگر این اتفاق در دانشکده‌ها هم بیفتد عالی است یعنی ببینیم در دانشکده‌های هنر نیز بیشتر هنرهای سنتی مورد آموزش و تدریس قرار گیرند. علاوه بر اینها ضرورت دارد حتما در وزارت ارشاد و دفتر هنرهای تجسمی، بخشی به نام هنرهای سنتی وجود داشته باشد. در این صورت است که در حفظ یکی از سرمایه‌های مهم کشورمان کوشیده‌ایم. یقیناً دولت دهم می‌تواند از طریق تعیین مصوباتی به انجام این کار بپردازد.
و حتی با همکاری کمیسیون فرهنگ مجلس و وزارت علوم؟
بله، می‌شود وظایف را در این راستا بر دوش وزارت علوم و وزارت ارشاد در بحث آموزش و ترویج و حمایت و عرضه فعالیت‌ها گذاشت. تعامل این بخش‌ها می‌تواند موجب از بین رفتن انفکاک حاضر میان این هنر‌ها شود.
مسأله بعدی در این حوزه، یعنی هنرهای تجسمی، عدم تخصیص مکان‌های مناسب برای دایر کردن انجمن‌هاست. به عنوان مثال در حال حاضر انجمن‌های نگارگری، تصویرگری و ... اجاره‌نشین هستند و عملا از حمایت برخوردار نیستند. فکر نمی‌کنید وقت آن رسیده که وعده‌های داده شده در این زمینه عملی شود؟
یکی از کار‌های دولت، حمایت از تشکل‌های دولتی و غیردولتی است. در حال حاضر خود انجمن‌هایی که از آنها نام بردید از نظر مالی از طریق دفتر هنرهای تجسمی وزارت ارشاد حمایت می‌شوند اما مشکل اینجاست که ما دفتری داریم به نام دفتر هنرهای تجسمی با نزدیک به 10 رشته و 10 گروه مختلف از هنرمندان و با بودجه‌ای محدود. این دفتر اگر بخواهد به حمایت از تمام گروه‌ها بپردازد، بودجه‌ای برایش باقی نمی‌ماند. به نظر می‌رسد مشکل اصلی در همین محدودیت‌ها نهفته است زیرا با توجه به گسترش تعداد فارغ‌التحصیلان دانشگاه‌های هنر و فضای اندک برای تولید آثار هنری، این بودجه کفاف نمی‌دهد و گرنه طبیعی است که ساختمان در اختیار این تشکل‌ها قرار گیرد و آنها مانند خانه موسیقی، خانه تئاتر و ... صاحب مکان ثابتی شوند. چنانچه سه مرکزی هم که به آنها اشاره کردم، در حال حاضر با اتکا به کمک‌های وزارت ارشاد دارای مکان ثابت شده‌اند ولی به علت تعداد زیاد تشکل‌های هنری در عرصه تجسمی این اتفاق کم افتاده است. ضمن اینکه با حمایت کوچک دولت می‌توان آنها را در جای ثابتی اسکان داد که با خیال راحت به فعالیت‌هایشان ادامه دهند.
با وجود اینکه معاونت هنری وزارت ارشاد، مرکز هنرهای تجسمی و موزه هنری‌های معاصر طی سال‌های اخیر کوشیده با برگزاری نمایشگاه‌ها و جشنواره‌های مختلف به پررنگ‌کردن مقوله هنر بپردازد اما در بطن این حوزه، امروز اغلب گالری‌ها رو به زوال و تعطیلی است. این رکود تا جایی ادامه یافته که امروز غالب آنها برای امرارمعاش به برپایی کلاس‌های طراحی و نقاشی روی آورده‌اند. این ضعف ناشی از چیست؟
البته اگر بخواهم از زاویه دیگر به پرسش شما پاسخ بدهم باید یک بار دیگر به بحث اقتصاد هنر اشاره کنم. گالری‌ها در واقع مکان‌های عرضه آثار هنری هستند. این گالری‌ها اگر با مشتری مواجه باشند، کارشان یقینا رونق می‌گیرد و توسعه می‌یابد ولی در صورتی که خبری از بازدیدکننده در این گالری‌ها نباشد این مشکل وجود خواهد داشت. بنابراین سرمنشا اصلی تمام این مسائل عدم توجه به اقتصاد هنر است که اگر حل شود دیگر شاهد این مشکلات نخواهیم بود ولی تا آن زمان مسلما گالری‌ها نباید رها شوند و باید مورد توجه واقع شوند. البته اینگونه نیست که گالری‌ها رو به تعطیلی هستند. ممکن است در بعضی از آنها که در ارتباطشان با هنرمندان ضعیف‌تر است فعالیت کمتری وجود داشته باشد ولی این عمومیت ندارد.
در حال حاضر دو حراجی مهم در دنیا مثل «کریستی» و «ساتبی» خواهان خرید آثار هنرمندان ایرانی هستند. در اینجا دو سوال مطرح می‌شود؛ نخست اینکه آیا معاونت امور هنری نظارتی برای عرضه و فروش این آثار دارد یا این مساله از طریق شخص هنرمند به شکل فردی انجام می‌شود و سوال دوم اینکه چرا ما در این دو حراجی به تعدادی محدود از آثار هنرمندان برمی‌خوریم و انگار این امر فراگیر نیست و تنها منحصر به هنرمندان خاصی است؟
پاسخ این دو پرسش باید در یکدیگر تلفیق شود. این دو حراجی مهم دنیا، خودشان از طریق نمایندگانی که دارند به انتخاب آثار می‌پردازند. در واقع آنها کانال‌های خاصی برای تماس با هنرمندان دارند. راه ورود به این حراجی‌ها از مجاری دولتی نیست. به نظرم وجود این حراجی‌ها از طرفی خوب است زیرا به ظرفیت هنرمندان ایرانی پی می‌برند و اینکه هنر ایرانی، چقدر اصیل و گرانبهاست. چنانچه در این مدت، قیمت‌های بالای آثار برخی هنرمندان بخوبی نشان این ادعاست. اما نکته‌ای که به قول شما حق است به آن بیشتر پرداخته شود این است که این امر فراگیر باشد تا منجر به سرخوردگی دیگر هنرمندان نشود. برای اینکه چنین اتفاقی نیفتد سعی داریم به توسعه نمایشگاه فروش آثار هنری بپردازیم. بویژه گسترش این امر در عرصه بین‌المللی که می‌تواند موجب ارائه آثار تمام هنرمندان شود. از این طریق فروش آثار می‌تواند تعمیم یابد. ارسال نظر
پربیننده