ایران و تنوع اقلیم
کشور ایران به جهت موقعیت جغرافیایی و تنوع اقلیمی از یک تنوع زیستی قابل توجه چه از نظر گونه‌های جانوری و گیاهی و چه از نظر زیستگاه‌ها و چشم‌اندازها برخوردار است به‌طور‌‌ی که در همه جای این سرزمین پهناور، زیبایی‌های طبیعی منحصر به فردی مختص آن مناطق یافت می‌شود که هر یک در جایگاه خود از سرمایه‌های طبیعی و ملی کشورمان محسوب می‌شوند. در شمال کشور، در دامنه شمالی رشته کوه‌های البرز به جهت وجود دریای خزر و جنگل‌های هیرکانی جاذبه‌های طبیعی گردشگری باارزشی است. جنگل‌های نواحی مرطوب در شمال ایران در کناره‌های باریک سواحل دریای خزر و دامنه شمالی البرز تا ارتفاع 2 هزار و
700 متری تحت عنوان جنگل‌های هیرکانی معروفند که علاوه بر چشم‌اندازهای زیبا و منحصر به فرد که مورد علاقه طبیعت‌گردان و طبیعت‌دوستان است مأمن و زیستگاه گونه‌های متنوع جانوری و گیاهی بویژه رویشگاه اشکال بومی گیاهی متعلق به دوران سوم زمین‌شناسی (که در دنیا فقط در همین نوار جنگلی شمال یافت می‌شود) محسوب می‌شود و از طرفی میراث طبیعی و ذخایر ژنتیکی باارزش ملی و جهانی به حساب می‌آید که از یک وسعت محدود 8/1 میلیون هکتاری برخوردار است که زیستگاه طیف وسیعی از جانوران از جمله زیرگونه‌های قرقاول و
2 گونه از گوزن‌ها و 80 گونه درختی از جمله گونه‌های نادر و آسیب‌پذیر شمشاد، سرخدار و... را تشکیل می‌دهد. بنابر این قابلیت‌ها و پتانسیل‌های طبیعی در جنگل‌های شمال نهفته است و وظیفه نسل حاضر آشنایی با این ویژگی‌ها، قابلیت‌ها، ارزش‌ها و حفظ و بهره‌برداری معقول و خردمندانه از این مواهب الهی است. همه ساله تعداد زیادی از هموطنان با سفر به خطه شمال از مواهب و زیبایی‌های جنگل‌های شمال کشور بهره‌مند می‌شوند. استفاده از جاذبه‌های طبیعی عرصه‌های جنگلی که می‌تواند یک نوع بهره‌برداری غیرمستقیم معقول از طبیعت باشد در همه جای دنیا مرسوم است ولی همین استفاده اگر براساس شناخت و آگاهی طبیعت‌گردان از ارزش‌ها و قابلیت‌ها و مسؤولیت‌پذیری آنها در قبال عرصه‌های جنگلی نباشد خود به یک معضل برای جنگل تبدیل خواهد شد. در واقع طبیعت‌گردی (اکوتوریسم) که جایگاه خاصی را در دنیا به‌عنوان یک صنعت دارد و در ایران نیز در حال توسعه است باید به نوعی مدیریت شود که حافظ تنوع زیستی به‌عنوان سرمایه اولیه این صنعت باشد در غیر این صورت طبیعت‌گردی خود می‌تواند به یک عامل مخرب عرصه جنگلی شمال کشور تبدیل شود. یکی از اثرات مشهود و ملموس طبیعت‌گردی در عرصه‌های جنگلی شمال تولید زباله است. طبیعتا هر فردی در طول روز زباله تولید می‌کند که در مناطق مسکونی به طرقی جمع‌آوری و مدیریت می‌شود ولی در عرصه‌های وسیع طبیعی مسؤولیت‌پذیری طبیعت‌گردان در مدیریت زباله مهم‌ترین اصل است و بدون همکاری و توجه و احساس مسؤولیت آنان هیچ سازمانی قادر به مدیریت زباله در طبیعت نخواهد بود.
یکی دیگر از مسائلی که باید در استفاده تفرجی از عرصه‌های جنگلی شمال مد‌نظر باشد، ظرفیت برد یا تحمل عرصه جنگلی به میزان و مدت زمان اقامت طبیعت‌گردان است. ظرفیت برد در واقع تنظیم موثر و کنترل تعداد طبیعت‌‌گردانی است که از عرصه‌های جنگلی استفاده می‌کنند به نوعی که اثرات منفی فیزیکی و بیولوژیکی بر محیط جنگلی در اثر فشار حضور طبیعت‌گرد به حداقل برسد ضمن اینکه برخی نواحی جنگلی به جهت نوع خاک و نوع پوشش گیاهی شاید اصلا برای بحث استفاده طبیعت‌گردان مناسب نباشد و فشار طبیعت‌گرد در این مناطق سبب آسیب دیدن خاک کف جنگل و پوشش گیاهی شود. از دیگر اثرات طبیعت‌گردی در عرصه‌های جنگلی شمال صدمه زدن ناآگاهانه به پوشش درختی این عرصه‌ها و استفاده از چوب جنگل برای تهیه آتش است که یک خطر جدی برای جنگل محسوب می‌شود و صدمات وارده ناشی از آتش‌سوزی جبران ناپذیر بوده و اطفای حریق گاهی با هزینه زیاد و درگیر شدن طیف وسیعی از مسؤولان و مردم محلی و به سختی صورت می‌گیرد. البته می‌توان به اثر دیگري که
طبیعت‌گردی بر عرصه‌های جنگلی دارد و در جنگل‌های شمال ملموس نیست ولی به‌عنوان یک تهدید در دیگر مناطق تفرجی دنیا مشاهده شده اشاره كرد كه آن ورود گونه‌های گیاهی و جانوری غیربومی عمدا یا سهوا توسط طبعیت‌گردان به زیستگاه‌های جنگلی است که می‌تواند با ورود عوامل بیماری‌زای جدید و غیربومی یا رقابت مستقیم و غیرمستقیم با گونه‌های گیاهی یا جانوری سبب اثرات سوئی بر گونه‌های گیاهی و جانوری بومی منطقه شود. با این اوصاف از یک طرف اهمیت و ارزش ملی و جهانی جنگل‌های شمال کشور و از طرف دیگر با توسعه صنعت طبیعت‌گردی که برای شمال کشور ضروری و لازم است مواجهیم که تنها در قالب برنامه‌ریزی و مدیریت صحیح به همراه مسؤولیت‌پذیری و فرهنگ‌سازی طبیعت گردی استفاده معقول و خردمندانه از عرصه‌های جنگلی تضمین خواهد شد. در این راستا نخستین و مهم‌ترین فرم تمرکز طبیعت‌گردان در مراکز خاص تحت عنوان تفرجگاه‌ها یا پارک‌های جنگلی است تا امکان برنامه‌ریزی و مدیریت استفاده معقول از عرصه‌های جنگلی توسط طبیعت‌گردان وجود داشته باشد. یکی از ابتکارات در دولت نهم که در همین‌باره بوده است انتخاب مناطق نمونه گردشگری در استان‌هاست.
* معاون محيط طبيعي استان مازندران یادداشت
ایران و تنوع اقلیم
کشور ایران به جهت موقعیت جغرافیایی و تنوع اقلیمی از یک تنوع زیستی قابل توجه چه از نظر گونه‌های جانوری و گیاهی و چه از نظر زیستگاه‌ها و چشم‌اندازها برخوردار است به‌طور‌‌ی که در همه جای این سرزمین پهناور، زیبایی‌های طبیعی منحصر به فردی مختص آن مناطق یافت می‌شود که هر یک در جایگاه خود از سرمایه‌های طبیعی و ملی کشورمان محسوب می‌شوند. در شمال کشور، در دامنه شمالی رشته کوه‌های البرز به جهت وجود دریای خزر و جنگل‌های هیرکانی جاذبه‌های طبیعی گردشگری باارزشی است. جنگل‌های نواحی مرطوب در شمال ایران در کناره‌های باریک سواحل دریای خزر و دامنه شمالی البرز تا ارتفاع 2 هزار و
700 متری تحت عنوان جنگل‌های هیرکانی معروفند که علاوه بر چشم‌اندازهای زیبا و منحصر به فرد که مورد علاقه طبیعت‌گردان و طبیعت‌دوستان است مأمن و زیستگاه گونه‌های متنوع جانوری و گیاهی بویژه رویشگاه اشکال بومی گیاهی متعلق به دوران سوم زمین‌شناسی (که در دنیا فقط در همین نوار جنگلی شمال یافت می‌شود) محسوب می‌شود و از طرفی میراث طبیعی و ذخایر ژنتیکی باارزش ملی و جهانی به حساب می‌آید که از یک وسعت محدود 8/1 میلیون هکتاری برخوردار است که زیستگاه طیف وسیعی از جانوران از جمله زیرگونه‌های قرقاول و
2 گونه از گوزن‌ها و 80 گونه درختی از جمله گونه‌های نادر و آسیب‌پذیر شمشاد، سرخدار و... را تشکیل می‌دهد. بنابر این قابلیت‌ها و پتانسیل‌های طبیعی در جنگل‌های شمال نهفته است و وظیفه نسل حاضر آشنایی با این ویژگی‌ها، قابلیت‌ها، ارزش‌ها و حفظ و بهره‌برداری معقول و خردمندانه از این مواهب الهی است. همه ساله تعداد زیادی از هموطنان با سفر به خطه شمال از مواهب و زیبایی‌های جنگل‌های شمال کشور بهره‌مند می‌شوند. استفاده از جاذبه‌های طبیعی عرصه‌های جنگلی که می‌تواند یک نوع بهره‌برداری غیرمستقیم معقول از طبیعت باشد در همه جای دنیا مرسوم است ولی همین استفاده اگر براساس شناخت و آگاهی طبیعت‌گردان از ارزش‌ها و قابلیت‌ها و مسؤولیت‌پذیری آنها در قبال عرصه‌های جنگلی نباشد خود به یک معضل برای جنگل تبدیل خواهد شد. در واقع طبیعت‌گردی (اکوتوریسم) که جایگاه خاصی را در دنیا به‌عنوان یک صنعت دارد و در ایران نیز در حال توسعه است باید به نوعی مدیریت شود که حافظ تنوع زیستی به‌عنوان سرمایه اولیه این صنعت باشد در غیر این صورت طبیعت‌گردی خود می‌تواند به یک عامل مخرب عرصه جنگلی شمال کشور تبدیل شود. یکی از اثرات مشهود و ملموس طبیعت‌گردی در عرصه‌های جنگلی شمال تولید زباله است. طبیعتا هر فردی در طول روز زباله تولید می‌کند که در مناطق مسکونی به طرقی جمع‌آوری و مدیریت می‌شود ولی در عرصه‌های وسیع طبیعی مسؤولیت‌پذیری طبیعت‌گردان در مدیریت زباله مهم‌ترین اصل است و بدون همکاری و توجه و احساس مسؤولیت آنان هیچ سازمانی قادر به مدیریت زباله در طبیعت نخواهد بود.
یکی دیگر از مسائلی که باید در استفاده تفرجی از عرصه‌های جنگلی شمال مد‌نظر باشد، ظرفیت برد یا تحمل عرصه جنگلی به میزان و مدت زمان اقامت طبیعت‌گردان است. ظرفیت برد در واقع تنظیم موثر و کنترل تعداد طبیعت‌‌گردانی است که از عرصه‌های جنگلی استفاده می‌کنند به نوعی که اثرات منفی فیزیکی و بیولوژیکی بر محیط جنگلی در اثر فشار حضور طبیعت‌گرد به حداقل برسد ضمن اینکه برخی نواحی جنگلی به جهت نوع خاک و نوع پوشش گیاهی شاید اصلا برای بحث استفاده طبیعت‌گردان مناسب نباشد و فشار طبیعت‌گرد در این مناطق سبب آسیب دیدن خاک کف جنگل و پوشش گیاهی شود. از دیگر اثرات طبیعت‌گردی در عرصه‌های جنگلی شمال صدمه زدن ناآگاهانه به پوشش درختی این عرصه‌ها و استفاده از چوب جنگل برای تهیه آتش است که یک خطر جدی برای جنگل محسوب می‌شود و صدمات وارده ناشی از آتش‌سوزی جبران ناپذیر بوده و اطفای حریق گاهی با هزینه زیاد و درگیر شدن طیف وسیعی از مسؤولان و مردم محلی و به سختی صورت می‌گیرد. البته می‌توان به اثر دیگري که
طبیعت‌گردی بر عرصه‌های جنگلی دارد و در جنگل‌های شمال ملموس نیست ولی به‌عنوان یک تهدید در دیگر مناطق تفرجی دنیا مشاهده شده اشاره كرد كه آن ورود گونه‌های گیاهی و جانوری غیربومی عمدا یا سهوا توسط طبعیت‌گردان به زیستگاه‌های جنگلی است که می‌تواند با ورود عوامل بیماری‌زای جدید و غیربومی یا رقابت مستقیم و غیرمستقیم با گونه‌های گیاهی یا جانوری سبب اثرات سوئی بر گونه‌های گیاهی و جانوری بومی منطقه شود. با این اوصاف از یک طرف اهمیت و ارزش ملی و جهانی جنگل‌های شمال کشور و از طرف دیگر با توسعه صنعت طبیعت‌گردی که برای شمال کشور ضروری و لازم است مواجهیم که تنها در قالب برنامه‌ریزی و مدیریت صحیح به همراه مسؤولیت‌پذیری و فرهنگ‌سازی طبیعت گردی استفاده معقول و خردمندانه از عرصه‌های جنگلی تضمین خواهد شد. در این راستا نخستین و مهم‌ترین فرم تمرکز طبیعت‌گردان در مراکز خاص تحت عنوان تفرجگاه‌ها یا پارک‌های جنگلی است تا امکان برنامه‌ریزی و مدیریت استفاده معقول از عرصه‌های جنگلی توسط طبیعت‌گردان وجود داشته باشد. یکی از ابتکارات در دولت نهم که در همین‌باره بوده است انتخاب مناطق نمونه گردشگری در استان‌هاست.
* معاون محيط طبيعي استان مازندران ارسال نظر
پربیننده