شاید روزی...
ما از تئاتر ملی چه می‌خواهیم؟ شاید بهتر باشد در ابتدا بپرسیم «تئاتر ملی» یعنی چه؟ با برگزاری دوازده جشنواره به صورت ملی و یک جشنواره به صورت بین‌المللی (که امسال دومین‌اش برگزار شد) تحت عنوان «نمایش‌های آیینی- سنتی»، این بحث در محافل تئاتری گل انداخته که امروز«تئاتر ملی» از اوجب واجبات است. در همان نخست ماجرا، ترسی به دل می‌افتد که مبادا این لفظ ملی همانی است که درباره «سينما» سال‌هاست به کار می‌برند. با این حال، آرزو بر جوانان و دیگران نه‌تنها عیب نیست که خود راهگشاست. در اینجا لازم است بررسی کوتاهی در این معنا داشته باشیم؛ مگر حضرت دوست عنایت کند و راه را برای رسیدن به تئاتر ملی هموار فرماید.
احوالات
«اگر در واپسین نقطه ادبیات پیش از اسلام بایستیم و برای کشف دورنمایی از نخستین بارقه‌های ادبیات نمایشی پس از اسلام چشم بگردانیم بی‌تردید عصر مشروطه نگاه ما را به خود می‌خواند... ظهور مشروطه مبانی فکری تازه‌ای را وارد فضای اندیشه ایرانی کرد. این مبانی فکری که به طور کلی تحت لوای تجددطلبی شناخته می‌شوند، بیشتر با برداشت از آرای متفکران غربی شکل گرفتند... تجددطلبی که با مشروطه به ایران آمد با پیروی از آبای خود، عملا همه دشمنان را تحت یک عنوان کلی می‌شناخت: «سنت.»1 بله، هنوز در جامعه هنر ما مشخص نیست سالنی که یک عده آدم به نام بازیگر برای سرگرمی یا انتقال مفاهیمی به عده‌ای دیگر با نام تماشاگر حرکاتی انجام می‌دهند را باید «نمایش» نامید یا «تئاتر». نکته اینجاست که ما آثاری را در جشنواره «نمایش»های آیینی- سنتی می‌بینیم که در جشنواره بزرگی چون جشنواره «تئاتر» فجر شاهدیم. حالا ما گرفتار این لفظ هستیم که بگویيم «تئاتر ملی» یا «نمایش ملی». از همان اول هم افتاد مشکل‌ها.
انتقادات
«... روی صحنه آمدن تئاتر روحوضی، خودش یکی از بیماری‌های غرب‌زدگی است؛ یعنی وقتی قرار شد تئاتر روحوضی رو به تکامل برود، آمدند با گرته‌برداری از تئاترهای لاله‌زاری، روحوضی را روی سن تئاتر بردند... همه اینها برای این بود که فکر می‌کردند با این کار باعث می‌شوند جامعه، آنها را عقب‌مانده و واپس‌زده تصور نکند.»2 ما هنوز هم محلی برای اجرای «نمایش ایرانی» نداریم. می‌گویند تماشاخانه سنگلج مخصوص اجرای نمایش‌های ایرانی است. اما من نویسنده، با توجه به اینکه بارها به این تماشاخانه زیبا و باکلاس رفته‌ام، تفاوتی بین این تماشاخانه با مثلا تالار اصلی مجموعه تئاترشهر از لحاظ ساختاری ندیده‌ام. شاید هم سواد بیشتری می‌خواهد اما باید باور داشت که نان سنگک را نمی‌توان در تنور نان باگت پخت.
پیشنهادات
«برای ملت ما آن روز فرا رسیده است که در رشته تئاتر، هنر ملی خود را ایجاد کند، تحولات عظیمی که در این چند ساله در شؤون اجتماعی و فرهنگی و نیز در طرز تفکر عناصر مترقی کشور ما روی داده سبب شده است دیگر تنها ترجمه آثار دراماتیک مغرب زمین تشنگی روحی ملت ما را ارضا نكند. مردم پیشرو، خواهان آثاری هستند که از روحیه و خصال ملی‌شان مایه گیرد و بیان‌کننده زندگی گذشته و حال و بشارت‌دهنده آینده درخشان ملت باشد. در اینجا روی سخن تنها با شاعران و نویسندگانی است که نیروی فکر و هنر خود را به خدمت مردم گمارده‌اند، زیرا از دیگران چنین کاری ساخته نیست.»3 دانشجویان ما - البته برخی از آنان- هنوز ترم اول را پاس نکرده به سراغ نمایش‌های تجربی می‌روند؛ نمایش‌هایی که... بگذریم! دیگر باقی قصه را خودتان حدس خواهید زد. همانطور که بزرگان تئاتر گفته‌اند، تاسیس رشته نمایش‌های ایرانی در دانشگاه‌ها، الزامی است.
تهدیدات
در دورانی که جهان را توفانی از برنامه‌های تلویزیونی ارزان قیمت که با معیارهای تجاری ساخته‌شده‌اند فراگرفته است، تئاتر زنده؛ نگاهبان سنت‌ها و ویژگی فرهنگ‌ها که خطر سیلاب مبتذلات آن را تهدید می‌کند بیش از پیش در تاریخ بشریت، برای دوام غنا و تنوع فرهنگ انسانی، امری اساسی است. آینده فرزندان ما با اوضاع و احوال امروز چگونه رقم خواهد خورد؟ هجوم تهدیدات تبلیغاتی بیگانگان، اسفندیار رویین‌تن را هم از پا خواهد انداخت چه رسد به دیگران. در این میان، تعریف و اشاعه «تئاتر ملی» یا همان «نمایش ملی» که برهمگان ثابت شده که این هنر والا، تاثیری شگرف بر مخاطب دارد، ضروری به نظر می‌رسد. این هشدار را جدی بگیرید.
تغییرات
جهان امروز فقط در صورتی برای انسان امروز توصیف‌پذیر خواهد بود که آن را چون جهانی تغییرپذیر توصیف کنیم. مردم امروز برای سوال ارزش قائلند؛ به‌خاطر جوابش. مردم امروز به اوضاع و اتفاقاتی علاقه‌مند هستند که بتوانند در قبالشان به اقدامی دست بزنند... شاید همین کافی باشد که عقیده‌ام را ابراز کنم و بگویم که جهان امروز را در تئاتر هم می‌توان تصویر کرد، اما فقط در صورتی که تغییرپذیرش بدانیم. برای رسیدن به جهان آرمانی، همواره باید نقطه‌ای آرمانی را در ذهن و نظر پروراند. از این‌رو دائما باید در خود، نگاه خود، شرایط خود و توانایی خود تغییر ایجاد کنیم تا مگر به جهانی بهتر و زیباتر و انسانی‌تر رهسپار شویم. «تئاتر»، «نمایش»، «آیین»، «سنت» و هر چیز دیگری از این دست ابزاری هستند که جاده آرمان را صاف و هموار خواهند کرد؛ اگر بخواهیم!
پی‌نوشت‌ها
1- تماشاخانه اساطیر، نغمه ثمینی، نشر نی، ص 196.
2- زمینه، زمانه و عناصر خنده‌ساز، محمدباقر انصاری، سوره مهر، ص 109.
3- هنر تئاتر، عبدالحسین نوشین، انتشارات نگاه، صص 77و 78. دیدگاه
شاید روزی...
ما از تئاتر ملی چه می‌خواهیم؟ شاید بهتر باشد در ابتدا بپرسیم «تئاتر ملی» یعنی چه؟ با برگزاری دوازده جشنواره به صورت ملی و یک جشنواره به صورت بین‌المللی (که امسال دومین‌اش برگزار شد) تحت عنوان «نمایش‌های آیینی- سنتی»، این بحث در محافل تئاتری گل انداخته که امروز«تئاتر ملی» از اوجب واجبات است. در همان نخست ماجرا، ترسی به دل می‌افتد که مبادا این لفظ ملی همانی است که درباره «سينما» سال‌هاست به کار می‌برند. با این حال، آرزو بر جوانان و دیگران نه‌تنها عیب نیست که خود راهگشاست. در اینجا لازم است بررسی کوتاهی در این معنا داشته باشیم؛ مگر حضرت دوست عنایت کند و راه را برای رسیدن به تئاتر ملی هموار فرماید.
احوالات
«اگر در واپسین نقطه ادبیات پیش از اسلام بایستیم و برای کشف دورنمایی از نخستین بارقه‌های ادبیات نمایشی پس از اسلام چشم بگردانیم بی‌تردید عصر مشروطه نگاه ما را به خود می‌خواند... ظهور مشروطه مبانی فکری تازه‌ای را وارد فضای اندیشه ایرانی کرد. این مبانی فکری که به طور کلی تحت لوای تجددطلبی شناخته می‌شوند، بیشتر با برداشت از آرای متفکران غربی شکل گرفتند... تجددطلبی که با مشروطه به ایران آمد با پیروی از آبای خود، عملا همه دشمنان را تحت یک عنوان کلی می‌شناخت: «سنت.»1 بله، هنوز در جامعه هنر ما مشخص نیست سالنی که یک عده آدم به نام بازیگر برای سرگرمی یا انتقال مفاهیمی به عده‌ای دیگر با نام تماشاگر حرکاتی انجام می‌دهند را باید «نمایش» نامید یا «تئاتر». نکته اینجاست که ما آثاری را در جشنواره «نمایش»های آیینی- سنتی می‌بینیم که در جشنواره بزرگی چون جشنواره «تئاتر» فجر شاهدیم. حالا ما گرفتار این لفظ هستیم که بگویيم «تئاتر ملی» یا «نمایش ملی». از همان اول هم افتاد مشکل‌ها.
انتقادات
«... روی صحنه آمدن تئاتر روحوضی، خودش یکی از بیماری‌های غرب‌زدگی است؛ یعنی وقتی قرار شد تئاتر روحوضی رو به تکامل برود، آمدند با گرته‌برداری از تئاترهای لاله‌زاری، روحوضی را روی سن تئاتر بردند... همه اینها برای این بود که فکر می‌کردند با این کار باعث می‌شوند جامعه، آنها را عقب‌مانده و واپس‌زده تصور نکند.»2 ما هنوز هم محلی برای اجرای «نمایش ایرانی» نداریم. می‌گویند تماشاخانه سنگلج مخصوص اجرای نمایش‌های ایرانی است. اما من نویسنده، با توجه به اینکه بارها به این تماشاخانه زیبا و باکلاس رفته‌ام، تفاوتی بین این تماشاخانه با مثلا تالار اصلی مجموعه تئاترشهر از لحاظ ساختاری ندیده‌ام. شاید هم سواد بیشتری می‌خواهد اما باید باور داشت که نان سنگک را نمی‌توان در تنور نان باگت پخت.
پیشنهادات
«برای ملت ما آن روز فرا رسیده است که در رشته تئاتر، هنر ملی خود را ایجاد کند، تحولات عظیمی که در این چند ساله در شؤون اجتماعی و فرهنگی و نیز در طرز تفکر عناصر مترقی کشور ما روی داده سبب شده است دیگر تنها ترجمه آثار دراماتیک مغرب زمین تشنگی روحی ملت ما را ارضا نكند. مردم پیشرو، خواهان آثاری هستند که از روحیه و خصال ملی‌شان مایه گیرد و بیان‌کننده زندگی گذشته و حال و بشارت‌دهنده آینده درخشان ملت باشد. در اینجا روی سخن تنها با شاعران و نویسندگانی است که نیروی فکر و هنر خود را به خدمت مردم گمارده‌اند، زیرا از دیگران چنین کاری ساخته نیست.»3 دانشجویان ما - البته برخی از آنان- هنوز ترم اول را پاس نکرده به سراغ نمایش‌های تجربی می‌روند؛ نمایش‌هایی که... بگذریم! دیگر باقی قصه را خودتان حدس خواهید زد. همانطور که بزرگان تئاتر گفته‌اند، تاسیس رشته نمایش‌های ایرانی در دانشگاه‌ها، الزامی است.
تهدیدات
در دورانی که جهان را توفانی از برنامه‌های تلویزیونی ارزان قیمت که با معیارهای تجاری ساخته‌شده‌اند فراگرفته است، تئاتر زنده؛ نگاهبان سنت‌ها و ویژگی فرهنگ‌ها که خطر سیلاب مبتذلات آن را تهدید می‌کند بیش از پیش در تاریخ بشریت، برای دوام غنا و تنوع فرهنگ انسانی، امری اساسی است. آینده فرزندان ما با اوضاع و احوال امروز چگونه رقم خواهد خورد؟ هجوم تهدیدات تبلیغاتی بیگانگان، اسفندیار رویین‌تن را هم از پا خواهد انداخت چه رسد به دیگران. در این میان، تعریف و اشاعه «تئاتر ملی» یا همان «نمایش ملی» که برهمگان ثابت شده که این هنر والا، تاثیری شگرف بر مخاطب دارد، ضروری به نظر می‌رسد. این هشدار را جدی بگیرید.
تغییرات
جهان امروز فقط در صورتی برای انسان امروز توصیف‌پذیر خواهد بود که آن را چون جهانی تغییرپذیر توصیف کنیم. مردم امروز برای سوال ارزش قائلند؛ به‌خاطر جوابش. مردم امروز به اوضاع و اتفاقاتی علاقه‌مند هستند که بتوانند در قبالشان به اقدامی دست بزنند... شاید همین کافی باشد که عقیده‌ام را ابراز کنم و بگویم که جهان امروز را در تئاتر هم می‌توان تصویر کرد، اما فقط در صورتی که تغییرپذیرش بدانیم. برای رسیدن به جهان آرمانی، همواره باید نقطه‌ای آرمانی را در ذهن و نظر پروراند. از این‌رو دائما باید در خود، نگاه خود، شرایط خود و توانایی خود تغییر ایجاد کنیم تا مگر به جهانی بهتر و زیباتر و انسانی‌تر رهسپار شویم. «تئاتر»، «نمایش»، «آیین»، «سنت» و هر چیز دیگری از این دست ابزاری هستند که جاده آرمان را صاف و هموار خواهند کرد؛ اگر بخواهیم!
پی‌نوشت‌ها
1- تماشاخانه اساطیر، نغمه ثمینی، نشر نی، ص 196.
2- زمینه، زمانه و عناصر خنده‌ساز، محمدباقر انصاری، سوره مهر، ص 109.
3- هنر تئاتر، عبدالحسین نوشین، انتشارات نگاه، صص 77و 78. ارسال نظر
پربیننده