می‌خواهم پرسش نخستم را با محوریت پایان‌نامه دکترای شما با عنوان «صور خیال در شاهنامه» مطرح کنم. این رساله به راهنمایی زنده‌یاد دکتر خانلری و مشاوره دکتر مهدی محقق و دکتر خطیب‌رهبر تالیف شد. بعدها شما آن را با عنوان «تصویرآفرینی در شاهنامه» چاپ کردید که 2 بار هم تجدید چاپ شد. درباره انگیزه‌تان از انتخاب این مبحث در شاهنامه بگویید.
شاید بتوان گفت بهترین انگیزه برای انتخاب این موضوع رساله دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی بود. ایشان یک سال پیش از ما در دانشگاه رساله خود را در زمینه بررسی صورخیال تا قرن پنجم نوشته بودند. این رساله به معنای واقعی برای من تاثیرگذار بود و در شناخت معنای صورت‌های خیال که جزو مهم‌ترین جنبه‌های ادبی و هنری شعر است کمک فراوانی کرد. واقعیت این است که دکتر کدکنی در ادبیات امروز راهگشای خوبی در زمینه نقد شعر و شناسایی مضامین نو و امروزی است. در آن هنگام وقتی کار ایشان را مطالعه و در جلسه دفاعیه ایشان شرکت کردم، مصمم شدم با بینشی که از کار او داشتم کار متفاوتی در زمینه تالیف پایان‌نامه انجام دهم. کاری که دکتر شفیعی کدکنی در رساله خود انجام دادند برای من آغازگر اندیشه‌ها و نوآوری بیشتر شد، به اضافه مواردی که زنده‌یاد دکتر خانلری و خود من بر حسب ویژگی‌های شاهنامه می‌دیدیم. حاصل این دریافت‌ها، نظم بخشیدن به این مبحث بود.
با وجود اینکه این پایان‌نامه در قالب اثر مجزا 2 بار تجدید چاپ شده است اما امید دارم یک بار دیگر چاپ تازه‌ای از این کتاب منتشر شود. یک نکته درباره رساله‌های دکترا این است که این آثار در واقع سند اجتهاد برای فارغ‌التحصیلان است، البته پایان‌نامه همیشه به مثابه اول راه به شمار می‌رود؛ راهی که نیازمند پیگیری مداوم است. به هر حال حتی انتشار پایان‌نامه دکترای من درباره شاهنامه مدیون کمک‌های زنده‌یاد خانلری است. از این جهت که من توانستم به مدد این کمک‌ها با شاهنامه آشنا شوم و دیگر اینکه شوق شاهنامه‌پژوهی در من بیشتر افروخته شود، ضمن اینکه باز هم اشاره می‌کنم نگارش و انتشار این پایان‌نامه در درجه نخست مدیون جرقه‌های کتاب دکتر شفیعی کدکنی بوده است.
فعالیت‌های شما به‌طور کلی به 3 محور شاهنامه‌شناسی، فارسی‌‌شناسی و آموزش زبان و ادبیات فارسی اختصاص دارد. با توجه به فعالیت و سابقه طولانی در یکی از این شاخه‌ها، آیا فکر می‌کنید کار ناتمامی در این 3 حوزه باقی مانده که بخواهید انجام دهید؟
به قول شاعر «یک عمر می‌توان سخن از زلف یار گفت» (با خنده). واقعیت این است که مضمون همیشه هست و بام دانش گسترده است، به همین دلیل همیشه می‌توان کارهای دیروز را نگاه کرد و در آنها به تجدید نظر پرداخت یا به کارهای تازه‌تری مشغول شد. تصور می‌کنم از میان 3 محوری که من سال‌ها روی هر کدام کار کرده‌ام، این اواخر آموزش زبان فارسی به خارجی‌ها نیز اضافه شده است که می‌توانیم به مباحث تازه‌تری دست یابیم.
یا حتی افق‌های تازه.
دقیقاً، زیرا «هر کجا کشتی بود آب آنجا بود». خود من به شخصه همان‌طور که اشاره کردم فعالیت خود را در حیطه فردوسی و شاهنامه‌شناسی آغاز کردم و تاکنون بیش از 14 کتاب در این زمینه نوشته‌ام. تصورم این بود که تمام عمر خود را صرف شاهنامه و پژوهش روی آن کنم اما ناگهان به کتاب کهن «فارسنامه» برخوردم و تصمیم به تصحیح آن گرفتم. دیدم می‌شود کارهای دیگری هم انجام داد، فهمیدم میان فردوسی و حافظ یک دریا ارتباط است. ناگهان دیدم مشغول نگارش شرحی بر حافظ هستم. در این وادی کارهای زیادی کرده‌ام؛ موسیقی بیرونی- درونی و کناری اشعار حافظ را در آثاری مستقل بررسی کرده‌ام، غزل‌هایش را از منظر و دیدگاه‌های لفظی و معنوی آسیب‌شناسی کردم یا به عنوان مثال به بررسی رابطه خاقانی و حافظ، سعدی و حافظ و ... پرداختم. دروازه‌های تازه‌ای در تمام عرصه‌های ادبی- پژوهشی به روی من گشوده شد. کار کردن در عرصه ادبیات این حسن را دارد که آدم از مستی به هستی می‌رسد.
عربی که در ردیف زبان‌های جهانی قرار نمی‌گیرد.
درست است، ولی فراموش نکنید اگر سعدی همین زبان عربی را هم نمی‌دانست، نمی‌توانست به خلق «بوستان» و «گلستان» نائل شود. اشراف به زبان عربی و غنای فکری به او کمک کرد تا به گستره ارتباطات خود بپردازد و از این رهگذر موفق شود. چرا راه دور برویم. من شاعران نوپردازی چون «نیما» را برای شما مثال می‌زنم. او و شاعران هم‌دوره‌اش، جهان ایرانی و خارجی را شناختند و سعی کردند از جزئیات ادبیات کشورهای دیگر مطلع شوند.
شما پژوهشگری هستید که در کنار دیگر فعالیت‌هایتان به تصحیح آثار مختلفی از جمله تصحیح «فارسنامه» ابن‌بلخی، «تذکره دلگشا»ی علی‌اکبر نواب شیرازی و تحشیه «تاریخ ذوالقرنین» خاوری شیرازی را برعهده داشته‌اید. در اینجا 2 سؤال مطرح می‌شود؛ یکی اینکه ویژگی‌های یک تصحیح جامع چیست و دیگر اینکه آیا مصححان اروپایی در این امر موفقیت بیشتری داشته‌اند یا ما؟ ضمن اینکه دکتر اسلامی ندوشن در گفت‌وگویی که با هم داشته‌ایم بیان کرده تصحیح فنی است که از فرنگی‌ها به ما رسیده است.
ما بدون اینکه وارد احساسات شویم و بخواهیم به حاکم یا محکوم کردن چیزی بپردازیم باید بپذیریم همان‌طور که دکتر اسلامی ندوشن گفته است، تحقیقات روشمند و تصحیح متون، از غرب به ما رسیده و این فن را از آنها وام گرفته‌ایم که به نظرم هیچ عیبی هم ندارد. مگر نظام آموزشی ما مأخوذ از فرهنگ‌های دیگر نیست؟! واقعیت این است که ابزار فرهنگ تنها متعلق به یک جامعه خاص نیست. این ابزار، قابلیت اجرا در تمام ممالک را دارند. نظام آموزشی و نظام فرهنگی، جهانی هستند. حالا اینکه چطور یک نوع انطباق میان فرهنگ‌ها شکل بگیرد مهم است و اینکه چطور از آن استفاده کنیم.
می‌خواهید بگویید تصحیح ما با تصحیح آنها فاصله دارد؟
در این زمینه ما 3 اصطلاح تولیدکننده، منتقل‌کننده و مصرف‌کننده علم داریم. این 3 اصطلاح در همه جای دنیا وجود دارد. می‌خواهم بگویم ما که داعیه‌دار فرهنگ هستیم باید نخست خود را بشناسیم بعد به قدم‌های دیگر فکر کنیم وگرنه اصلا نمی‌خواهم جایی را با جای دیگر مقایسه کنم.
مدتی پیش در دانشگاه سانتیاگوی شیلی درباره ادبیات نو و کهن سخنرانی کردید و پیشنهاد دادید در این دانشگاه یک کرسی ادبیات تشکیل شود. در این راستا دانشگاه متروپولیتن نیز علاقه‌مندی خود را به ایجاد کرسی ادبیات نشان داد. سرنوشت این طرح چه شد؟
من پیش‌تر با صرف 2 سال و نیم وقت در کشور برزیل و قبل از آن دانشگاه توکیو به راه‌اندازی کرسی ادبیات پرداختم که با استقبال خوبی هم از جانب دست‌اندرکاران دانشگاهی روبه‌رو شد، به‌طوری که در عرض 2 سال، بیش از یکهزار دانشجو و 8 درس در دانشگاه برازیلیا به وجود آمدند. احساس کردم این استقبال ناشی از این است که جهان می‌خواهد ادبیات ما را بشناسد. من در برزیل 2 ناشر یافتم که یکی اهل سان‌پائولو و دیگری اهل ریودوژانیرو بود. از طریق این 2 ناشر، 10 کتاب فارسی را ترجمه کردیم؛ کتاب‌هایی مثل «کلیله و دمنه»، «گلستان» و... . آنها به خاطر چنین حرکتی مرا مورد تشویق قرار دادند و حتی بزرگداشتی هم در این راستا برگزار کردند. البته سفیر ایران در این میان نقش مهمی را ایفا کرد. در این زمینه، به درست کردن نشریه پرداختیم. امیدوارم این رویه ادامه یابد. بعد هم رفتم به شیلی و آنجا هم همان‌طور که شما اشاره کردید به پاره‌ای مبادلات فرهنگی پرداختم، اما متوجه شدم ایجاد کرسی صرف‌نظر از ایجاد مقدمات، حمایت لازم دارد. کسی باید باشد که از طریق نهادهای مرتبط و دولتی به سرمایه‌گذاری ادبیات در دانشگاه‌های خارج از کشور بپردازد.
مسائل سیاسی مانع از ایجاد کرسی در دانشگاه شیلی شد؟
نه اصلاً، همان‌طور که اشاره کردم انجام چنین کاری احتیاج به زمینه دارد. جالب است بدانید پیش از اینکه من به برزیل سفر کنم، زبان فارسی رفته بود. در حال حاضر در ایالت آریزونا با تعداد زیادی دانشجوی ادبیات فارسی مواجه هستیم. البته بحران‌های اخیر اقتصادی منجر به ترخیص استادان و در نهایت تعطیلی کرسی زبان و ادبیات فارسی شده است اما به‌طور کلی زبان فارسی به نسبت دیگر زبان‌ها زودتر از ما در کشورهای مختلف حرکت کرد. به نظرم، ما باید مدیون گذشتگان خود باشیم. امروز سهم ما شناسایی میراث گذشتگان است پس نباید از این امر قصور کرد بلکه باید کاری کنیم تا دنیای امروز ارزش‌های ما را بفهمد و این جز از طریق بنیان نهادن فرهنگ اصیل و ایجاد کرسی‌های زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه‌ها محقق نمی‌شود.
به زعم و عقیده منتقدان، بهترین اثر شما در حوزه شاهنامه‌شناسی، فرهنگ نام‌های شاهنامه است. درباره این اثر 2 جلدی توضیح دهید.
قبل از هر چیز این را بگویم که چاپ سوم این فرهنگ در یک جلد با شکل و طرح تازه‌تری زیر چاپ رفته که قرار است امسال از سوی نشر پژوهشگاه علوم انسانی منتشر می‌شود. من نگارش و انتشار این مجموعه را مدیون مرحوم دکتر خانلری هستم. ایشان وقتی گرایش و علاقه‌مندی مرا به کار کردن روی شاهنامه مشاهده کردند، به تشویق من پرداختند. من چیزی حدود 7 سال روی فرهنگ نام‌های شاهنامه کار کردم و در اوایل سال 1357 به چاپ رسید اما به دلایلی انتشار کتاب به تعویق افتاد و یک بار دیگر امسال منتشر شد. آرزو دارم این کتاب بتواند مورد استفاده قرار گیرد. من اعتقاد دارم جامعه ایرانی از 5 ویژگی خودشناسی، خردورزی، عدالت‌جویی، دادگری و شاهنامه تشکیل شده است. به نظرم باید نام را دریافت و به شیوه صاحب نام‌هایش اندیشید. من در این کتاب سعی کردم داستان هر نام را به طور کامل بیان کنم. می‌توان گفت بهترین کار در زمینه شاهنامه که طی این سال‌ها انجام دادم، 8 مجلد قصه‌های شاهنامه بود که آن را به نثر ساده نوشتم و از سوی نشر میراث مکتوب به چاپ رسید.
جایی از شما خواندم یکی از آرزوهای شما تهیه فرهنگ واژه‌های شاهنامه بوده است، درباره تالیف این کتاب چه کرده‌اید؟
هنوز هم آرزو می‌کنم ولی تهیه واژه واژه‌نامه‌های شاهنامه باید به شکل دقیق صورت گیرد و باید هر واژه را در متن و مفهوم تجزیه و تحلیل کرد. من در نمونه‌ای از آثارم (فردوسی و هویت‌شناسی در ایران) به این نکته اشاره کرده‌ام که از یک واژه در شاهنامه، گاه می‌توان 60 معنی برداشت کرد. در واقع شاهنامه علاوه بر داشتن کاربردهای مختلف، معنی‌های زیادی را نیز در پی خواهد داشت. نه‌تنها شاهنامه که دیوان حافظ هم دارای همین خصوصیت است. به هرحال برای نوشتن واژه‌نامه شاهنامه باید موارد زیادی را مورد بررسی قرار داد. به همین دلیل است که من به این نتیجه رسیدم تالیف این اثر، کار یک نفر نیست. من برای تالیف یک بخش آن چیزی حدود 4 ماه کار کردم. شاید طرح این مساله که پرسیدید از طریق خود شما در روزنامه«وطن‌امروز» باب شود و پژوهشگران دیگری برای انجام این کار فعالیت کنند. خواهش من از کسانی که می‌خواهند درباره واژه‌نامه سعدی یا حافظ کار کنند این است که واژه‌ها را در موضوعیت هر بیت ارائه دهند. در واقع یک فرهنگ مفهومی- معنایی توأم با تحلیل در این زمینه ارائه شود که بتوان تفسیر را به طور کامل از آن استخراج کرد.
می‌خواهید بگویید شاهنامه غیر از این بود و بیشتر بر اساس خیالپردازی بوده است؟
اصلا، می‌خواهم بگویم فردوسی هنر بزرگی داشت؛ اینکه توانست از منابع مکتوب به روایت اسطوره بپردازد یعنی درست همان‌طور که شنیده بود همان‌طور نقل کرد منتها با تکیه بر دید بهره‌گیری از مضامین و فرهنگ مردم ایران.
شما در سال 81 ، 3 هزار جلد کتاب و 2هزار جلد نشریه را از کتابخانه شخصیتان به کتابخانه میرزای شیرازی اهدا کردید. در این ارتباط می‌خواستم بپرسم وجه افتراق کتابخانه‌های ادبی ما با آن طرف مرزها چیست؟
امروز در اروپا، آمریکا، روسیه و حتی در چین کتابخانه‌هایی وجود دارد که میلیون‌ها کتاب مختلف در آنها به چشم می‌خورد. این کتاب‌ها مشتمل بر آثار معاصر و قدیمی و در عین حال نشان‌دهنده خلاقیت ذهنی انسان است. در ایران نیز کتابخانه‌های خوبی نظیر آیت‌الله مرعشی یا آستان قدس رضوی، دانشگاه تهران، مجلس و ... وجود دارد که حاوی کتاب‌های ارزشمند و معتبری است.
نکته اینجاست، کتابخانه‌های دنیا به تعدد کتاب‌هایشان اعتبار ندارند بلکه به دلیل بلندمنشی و آزادگی‌ای که برای جمع‌آوری کتاب‌های اساسی و منابع و مراجع داشته‌اند در خور اهمیت بوده‌اند. تصور می‌کنم امروز کتابخانه‌های ما باید به سمت کتاب‌هایی بروند که به آنها نیاز و احتیاج است؛ کتاب‌هایی که باید همسو با پیشرفت تکنولوژی و توسعه به‌روز شوند یا باشند بویژه اینکه امروز در مقایسه با سال‌های قبل، فاصله میان مخاطب و کتابخانه‌ها از میان برداشته شده است. یعنی شما همان‌طور که در اتاقتان نشسته‌اید، می‌توانید کتاب مورد علاقه‌تان را از اینترنت پیدا کنید و هر صفحه‌ای که خواستید را پرینت بگیرید اما در سال 1990 در کتابخانه دانشگاه هاروارد باید 20 راهروی مختلف را طی می‌کردی تا به کتاب مورد نظرت دست پیدا کنی، در واقع امروز آن ریاضت‌ها و فاصله‌ها برداشته شده است.
در سال‌های گذشته شما ریاست مرکز تحقیق زبان و ادبیات فارسی مسکو را برعهده داشتید. اهم فعالیت‌های شما در این مرکز حول محور چه موضوعاتی بود؟
متاسفانه مشکلی برای ویزای من به وجود آمد که نتوانستم مدت زیادی آنجا بمانم. به هرحال با همکاری رایزن فرهنگی ایران در مسکو که خیلی هم فعال بود، کارهای زیادی در آن مدت کوتاه انجام دادیم. فکر کردیم که بیاییم یک مرکز فرهنگی در دانشگاه مسکو تاسیس کنیم. همین‌طور قصد داشتیم مرکز تحقیقات فارسی را با همکاری دانشگاه مسکو و رایزن فرهنگی ایران در مسکو راه‌اندازی کنیم. اساسنامه و شرح وظایف را هم نوشتیم و پاره‌ای پژوهش هم انجام دادیم، حتی یک مجله ایران‌شناسی مشترک نیز درست کردیم اما متاسفانه در آن زمان تشریفات اداری که روسی بود و ویزای من با مشکل مواجه کرد و ناچار شدم به ایران برگردم. بعد از آن به پیشنهاد یک خاورشناس به دانشگاه آریزونا رفتم و ادامه فعالیت‌های ناتمام در این حوزه را آنجا از سر گرفتم.
شما طی سال‌های پژوهش، تحقیق و تفحص، فرصت‌های مطالعاتی بسیاری را تجربه کردید که نقش عمده‌ای در پرورش‌تان داشت. فکر نمی‌کنید مهم‌ترین ضعف دانشگاه‌های ادبیات ما در حال حاضر بهره نبردن از این امکانات و عدم گسترش اطلاعات و تجارب استادان است؟
مطمئنا وقتی ما به استادان خود فرصت مطالعاتی در خارج از کشور می‌دهیم در واقع به خودمان خدمت کرده‌ایم زیرا تجربه استاد در کشور دیگری برای سیستم آموزشی مملکت خودش راهگشاست و می‌تواند به اعتلای سطح دانش و تجربه او کمک کند. گذشته از اینها، تخصص استاد بالا می‌رود. به عنوان مثال من در طول اقامتم در آمریکا شاهد استفاده استادانی از فرصت‌های مطالعاتی کوتاه‌مدت هستم. آنها خیلی راحت در سمینارهای مختلف شرکت و دانش‌اندوزی می‌کنند. به نظرم اگر قرار باشد روزی در ایران رشته‌های درسی به کمال برسند، باید از تمام ظرفیت‌ها استفاده کرد تا بتوانند سالانه یا به شکل فصلی از امکانات علمی جهانی و کنگره‌های تخصصی استفاده کنند تا این رشد به دانشجویان نیز منتقل شود. نه تنها در ادبیات که درتمام رشته‌ها باید این امر صورت گیرد.
شما یک بار به خاطر کتاب«بسحق‌اطعمه» برنده جایزه حامیان نسخ خطی شده‌اید. به نظر شما اوضاع نسخ خطی در ایران چگونه است؟ آیا برای تصحیح این نسخ در ایران تمام امکانات فراهم است؟
مشکل کار در ایران اینجاست که برخی کتابخانه‌ها نسخ خطی را برای تصحیح به مصححان به گمان اینکه کتاب عتیقه است، امانت نمی‌دهند، در حالی که این تصور اشتباه است و کتاب باید از آن انزوای گرد گرفته خارج شود. گذشته از اینها باید تمام وسایل مدرن برای تصحیح یک کتاب به کار گرفته شود اما متاسفانه در ایران دستیابی به نسخ خطی تا حدودی مشکل است. بعضی نسخ خطی هم در کتابخانه شخصی افراد است که فاجعه است زیرا با مرگ این افراد ممکن است کتاب‌ها به دست افراد ناباب بیفتد، فروخته یا از کشور خارج شود.
وجه افتراق نسخ خطی ایران با خارج در این است که در خارج، کتاب راحت در اختیار علاقه‌مندان نسخ خطی قرار می‌گیرد اما در ایران نه‌تنها این امر ساده اتفاق نمی‌افتد که مراکز تحقیقی که مصححان ما بتوانند به انجام این کار بپردازند به آن شکل وجود ندارد. البته تهیه چنین مرکزی آسان است که سیاستگذاران فرهنگی می‌توانند این امر را محقق سازند. گفت‌وگوی «وطن‌امروز» با دکتر منصور رستگار فسایی، شاهنامه پژوه و استاد دانشگاه آریزونا
با ادبیات آدم از مستی به هستی می‌رسد
می‌خواهم پرسش نخستم را با محوریت پایان‌نامه دکترای شما با عنوان «صور خیال در شاهنامه» مطرح کنم. این رساله به راهنمایی زنده‌یاد دکتر خانلری و مشاوره دکتر مهدی محقق و دکتر خطیب‌رهبر تالیف شد. بعدها شما آن را با عنوان «تصویرآفرینی در شاهنامه» چاپ کردید که 2 بار هم تجدید چاپ شد. درباره انگیزه‌تان از انتخاب این مبحث در شاهنامه بگویید.
شاید بتوان گفت بهترین انگیزه برای انتخاب این موضوع رساله دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی بود. ایشان یک سال پیش از ما در دانشگاه رساله خود را در زمینه بررسی صورخیال تا قرن پنجم نوشته بودند. این رساله به معنای واقعی برای من تاثیرگذار بود و در شناخت معنای صورت‌های خیال که جزو مهم‌ترین جنبه‌های ادبی و هنری شعر است کمک فراوانی کرد. واقعیت این است که دکتر کدکنی در ادبیات امروز راهگشای خوبی در زمینه نقد شعر و شناسایی مضامین نو و امروزی است. در آن هنگام وقتی کار ایشان را مطالعه و در جلسه دفاعیه ایشان شرکت کردم، مصمم شدم با بینشی که از کار او داشتم کار متفاوتی در زمینه تالیف پایان‌نامه انجام دهم. کاری که دکتر شفیعی کدکنی در رساله خود انجام دادند برای من آغازگر اندیشه‌ها و نوآوری بیشتر شد، به اضافه مواردی که زنده‌یاد دکتر خانلری و خود من بر حسب ویژگی‌های شاهنامه می‌دیدیم. حاصل این دریافت‌ها، نظم بخشیدن به این مبحث بود.
با وجود اینکه این پایان‌نامه در قالب اثر مجزا 2 بار تجدید چاپ شده است اما امید دارم یک بار دیگر چاپ تازه‌ای از این کتاب منتشر شود. یک نکته درباره رساله‌های دکترا این است که این آثار در واقع سند اجتهاد برای فارغ‌التحصیلان است، البته پایان‌نامه همیشه به مثابه اول راه به شمار می‌رود؛ راهی که نیازمند پیگیری مداوم است. به هر حال حتی انتشار پایان‌نامه دکترای من درباره شاهنامه مدیون کمک‌های زنده‌یاد خانلری است. از این جهت که من توانستم به مدد این کمک‌ها با شاهنامه آشنا شوم و دیگر اینکه شوق شاهنامه‌پژوهی در من بیشتر افروخته شود، ضمن اینکه باز هم اشاره می‌کنم نگارش و انتشار این پایان‌نامه در درجه نخست مدیون جرقه‌های کتاب دکتر شفیعی کدکنی بوده است.
فعالیت‌های شما به‌طور کلی به 3 محور شاهنامه‌شناسی، فارسی‌‌شناسی و آموزش زبان و ادبیات فارسی اختصاص دارد. با توجه به فعالیت و سابقه طولانی در یکی از این شاخه‌ها، آیا فکر می‌کنید کار ناتمامی در این 3 حوزه باقی مانده که بخواهید انجام دهید؟
به قول شاعر «یک عمر می‌توان سخن از زلف یار گفت» (با خنده). واقعیت این است که مضمون همیشه هست و بام دانش گسترده است، به همین دلیل همیشه می‌توان کارهای دیروز را نگاه کرد و در آنها به تجدید نظر پرداخت یا به کارهای تازه‌تری مشغول شد. تصور می‌کنم از میان 3 محوری که من سال‌ها روی هر کدام کار کرده‌ام، این اواخر آموزش زبان فارسی به خارجی‌ها نیز اضافه شده است که می‌توانیم به مباحث تازه‌تری دست یابیم.
یا حتی افق‌های تازه.
دقیقاً، زیرا «هر کجا کشتی بود آب آنجا بود». خود من به شخصه همان‌طور که اشاره کردم فعالیت خود را در حیطه فردوسی و شاهنامه‌شناسی آغاز کردم و تاکنون بیش از 14 کتاب در این زمینه نوشته‌ام. تصورم این بود که تمام عمر خود را صرف شاهنامه و پژوهش روی آن کنم اما ناگهان به کتاب کهن «فارسنامه» برخوردم و تصمیم به تصحیح آن گرفتم. دیدم می‌شود کارهای دیگری هم انجام داد، فهمیدم میان فردوسی و حافظ یک دریا ارتباط است. ناگهان دیدم مشغول نگارش شرحی بر حافظ هستم. در این وادی کارهای زیادی کرده‌ام؛ موسیقی بیرونی- درونی و کناری اشعار حافظ را در آثاری مستقل بررسی کرده‌ام، غزل‌هایش را از منظر و دیدگاه‌های لفظی و معنوی آسیب‌شناسی کردم یا به عنوان مثال به بررسی رابطه خاقانی و حافظ، سعدی و حافظ و ... پرداختم. دروازه‌های تازه‌ای در تمام عرصه‌های ادبی- پژوهشی به روی من گشوده شد. کار کردن در عرصه ادبیات این حسن را دارد که آدم از مستی به هستی می‌رسد.
عربی که در ردیف زبان‌های جهانی قرار نمی‌گیرد.
درست است، ولی فراموش نکنید اگر سعدی همین زبان عربی را هم نمی‌دانست، نمی‌توانست به خلق «بوستان» و «گلستان» نائل شود. اشراف به زبان عربی و غنای فکری به او کمک کرد تا به گستره ارتباطات خود بپردازد و از این رهگذر موفق شود. چرا راه دور برویم. من شاعران نوپردازی چون «نیما» را برای شما مثال می‌زنم. او و شاعران هم‌دوره‌اش، جهان ایرانی و خارجی را شناختند و سعی کردند از جزئیات ادبیات کشورهای دیگر مطلع شوند.
شما پژوهشگری هستید که در کنار دیگر فعالیت‌هایتان به تصحیح آثار مختلفی از جمله تصحیح «فارسنامه» ابن‌بلخی، «تذکره دلگشا»ی علی‌اکبر نواب شیرازی و تحشیه «تاریخ ذوالقرنین» خاوری شیرازی را برعهده داشته‌اید. در اینجا 2 سؤال مطرح می‌شود؛ یکی اینکه ویژگی‌های یک تصحیح جامع چیست و دیگر اینکه آیا مصححان اروپایی در این امر موفقیت بیشتری داشته‌اند یا ما؟ ضمن اینکه دکتر اسلامی ندوشن در گفت‌وگویی که با هم داشته‌ایم بیان کرده تصحیح فنی است که از فرنگی‌ها به ما رسیده است.
ما بدون اینکه وارد احساسات شویم و بخواهیم به حاکم یا محکوم کردن چیزی بپردازیم باید بپذیریم همان‌طور که دکتر اسلامی ندوشن گفته است، تحقیقات روشمند و تصحیح متون، از غرب به ما رسیده و این فن را از آنها وام گرفته‌ایم که به نظرم هیچ عیبی هم ندارد. مگر نظام آموزشی ما مأخوذ از فرهنگ‌های دیگر نیست؟! واقعیت این است که ابزار فرهنگ تنها متعلق به یک جامعه خاص نیست. این ابزار، قابلیت اجرا در تمام ممالک را دارند. نظام آموزشی و نظام فرهنگی، جهانی هستند. حالا اینکه چطور یک نوع انطباق میان فرهنگ‌ها شکل بگیرد مهم است و اینکه چطور از آن استفاده کنیم.
می‌خواهید بگویید تصحیح ما با تصحیح آنها فاصله دارد؟
در این زمینه ما 3 اصطلاح تولیدکننده، منتقل‌کننده و مصرف‌کننده علم داریم. این 3 اصطلاح در همه جای دنیا وجود دارد. می‌خواهم بگویم ما که داعیه‌دار فرهنگ هستیم باید نخست خود را بشناسیم بعد به قدم‌های دیگر فکر کنیم وگرنه اصلا نمی‌خواهم جایی را با جای دیگر مقایسه کنم.
مدتی پیش در دانشگاه سانتیاگوی شیلی درباره ادبیات نو و کهن سخنرانی کردید و پیشنهاد دادید در این دانشگاه یک کرسی ادبیات تشکیل شود. در این راستا دانشگاه متروپولیتن نیز علاقه‌مندی خود را به ایجاد کرسی ادبیات نشان داد. سرنوشت این طرح چه شد؟
من پیش‌تر با صرف 2 سال و نیم وقت در کشور برزیل و قبل از آن دانشگاه توکیو به راه‌اندازی کرسی ادبیات پرداختم که با استقبال خوبی هم از جانب دست‌اندرکاران دانشگاهی روبه‌رو شد، به‌طوری که در عرض 2 سال، بیش از یکهزار دانشجو و 8 درس در دانشگاه برازیلیا به وجود آمدند. احساس کردم این استقبال ناشی از این است که جهان می‌خواهد ادبیات ما را بشناسد. من در برزیل 2 ناشر یافتم که یکی اهل سان‌پائولو و دیگری اهل ریودوژانیرو بود. از طریق این 2 ناشر، 10 کتاب فارسی را ترجمه کردیم؛ کتاب‌هایی مثل «کلیله و دمنه»، «گلستان» و... . آنها به خاطر چنین حرکتی مرا مورد تشویق قرار دادند و حتی بزرگداشتی هم در این راستا برگزار کردند. البته سفیر ایران در این میان نقش مهمی را ایفا کرد. در این زمینه، به درست کردن نشریه پرداختیم. امیدوارم این رویه ادامه یابد. بعد هم رفتم به شیلی و آنجا هم همان‌طور که شما اشاره کردید به پاره‌ای مبادلات فرهنگی پرداختم، اما متوجه شدم ایجاد کرسی صرف‌نظر از ایجاد مقدمات، حمایت لازم دارد. کسی باید باشد که از طریق نهادهای مرتبط و دولتی به سرمایه‌گذاری ادبیات در دانشگاه‌های خارج از کشور بپردازد.
مسائل سیاسی مانع از ایجاد کرسی در دانشگاه شیلی شد؟
نه اصلاً، همان‌طور که اشاره کردم انجام چنین کاری احتیاج به زمینه دارد. جالب است بدانید پیش از اینکه من به برزیل سفر کنم، زبان فارسی رفته بود. در حال حاضر در ایالت آریزونا با تعداد زیادی دانشجوی ادبیات فارسی مواجه هستیم. البته بحران‌های اخیر اقتصادی منجر به ترخیص استادان و در نهایت تعطیلی کرسی زبان و ادبیات فارسی شده است اما به‌طور کلی زبان فارسی به نسبت دیگر زبان‌ها زودتر از ما در کشورهای مختلف حرکت کرد. به نظرم، ما باید مدیون گذشتگان خود باشیم. امروز سهم ما شناسایی میراث گذشتگان است پس نباید از این امر قصور کرد بلکه باید کاری کنیم تا دنیای امروز ارزش‌های ما را بفهمد و این جز از طریق بنیان نهادن فرهنگ اصیل و ایجاد کرسی‌های زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه‌ها محقق نمی‌شود.
به زعم و عقیده منتقدان، بهترین اثر شما در حوزه شاهنامه‌شناسی، فرهنگ نام‌های شاهنامه است. درباره این اثر 2 جلدی توضیح دهید.
قبل از هر چیز این را بگویم که چاپ سوم این فرهنگ در یک جلد با شکل و طرح تازه‌تری زیر چاپ رفته که قرار است امسال از سوی نشر پژوهشگاه علوم انسانی منتشر می‌شود. من نگارش و انتشار این مجموعه را مدیون مرحوم دکتر خانلری هستم. ایشان وقتی گرایش و علاقه‌مندی مرا به کار کردن روی شاهنامه مشاهده کردند، به تشویق من پرداختند. من چیزی حدود 7 سال روی فرهنگ نام‌های شاهنامه کار کردم و در اوایل سال 1357 به چاپ رسید اما به دلایلی انتشار کتاب به تعویق افتاد و یک بار دیگر امسال منتشر شد. آرزو دارم این کتاب بتواند مورد استفاده قرار گیرد. من اعتقاد دارم جامعه ایرانی از 5 ویژگی خودشناسی، خردورزی، عدالت‌جویی، دادگری و شاهنامه تشکیل شده است. به نظرم باید نام را دریافت و به شیوه صاحب نام‌هایش اندیشید. من در این کتاب سعی کردم داستان هر نام را به طور کامل بیان کنم. می‌توان گفت بهترین کار در زمینه شاهنامه که طی این سال‌ها انجام دادم، 8 مجلد قصه‌های شاهنامه بود که آن را به نثر ساده نوشتم و از سوی نشر میراث مکتوب به چاپ رسید.
جایی از شما خواندم یکی از آرزوهای شما تهیه فرهنگ واژه‌های شاهنامه بوده است، درباره تالیف این کتاب چه کرده‌اید؟
هنوز هم آرزو می‌کنم ولی تهیه واژه واژه‌نامه‌های شاهنامه باید به شکل دقیق صورت گیرد و باید هر واژه را در متن و مفهوم تجزیه و تحلیل کرد. من در نمونه‌ای از آثارم (فردوسی و هویت‌شناسی در ایران) به این نکته اشاره کرده‌ام که از یک واژه در شاهنامه، گاه می‌توان 60 معنی برداشت کرد. در واقع شاهنامه علاوه بر داشتن کاربردهای مختلف، معنی‌های زیادی را نیز در پی خواهد داشت. نه‌تنها شاهنامه که دیوان حافظ هم دارای همین خصوصیت است. به هرحال برای نوشتن واژه‌نامه شاهنامه باید موارد زیادی را مورد بررسی قرار داد. به همین دلیل است که من به این نتیجه رسیدم تالیف این اثر، کار یک نفر نیست. من برای تالیف یک بخش آن چیزی حدود 4 ماه کار کردم. شاید طرح این مساله که پرسیدید از طریق خود شما در روزنامه«وطن‌امروز» باب شود و پژوهشگران دیگری برای انجام این کار فعالیت کنند. خواهش من از کسانی که می‌خواهند درباره واژه‌نامه سعدی یا حافظ کار کنند این است که واژه‌ها را در موضوعیت هر بیت ارائه دهند. در واقع یک فرهنگ مفهومی- معنایی توأم با تحلیل در این زمینه ارائه شود که بتوان تفسیر را به طور کامل از آن استخراج کرد.
می‌خواهید بگویید شاهنامه غیر از این بود و بیشتر بر اساس خیالپردازی بوده است؟
اصلا، می‌خواهم بگویم فردوسی هنر بزرگی داشت؛ اینکه توانست از منابع مکتوب به روایت اسطوره بپردازد یعنی درست همان‌طور که شنیده بود همان‌طور نقل کرد منتها با تکیه بر دید بهره‌گیری از مضامین و فرهنگ مردم ایران.
شما در سال 81 ، 3 هزار جلد کتاب و 2هزار جلد نشریه را از کتابخانه شخصیتان به کتابخانه میرزای شیرازی اهدا کردید. در این ارتباط می‌خواستم بپرسم وجه افتراق کتابخانه‌های ادبی ما با آن طرف مرزها چیست؟
امروز در اروپا، آمریکا، روسیه و حتی در چین کتابخانه‌هایی وجود دارد که میلیون‌ها کتاب مختلف در آنها به چشم می‌خورد. این کتاب‌ها مشتمل بر آثار معاصر و قدیمی و در عین حال نشان‌دهنده خلاقیت ذهنی انسان است. در ایران نیز کتابخانه‌های خوبی نظیر آیت‌الله مرعشی یا آستان قدس رضوی، دانشگاه تهران، مجلس و ... وجود دارد که حاوی کتاب‌های ارزشمند و معتبری است.
نکته اینجاست، کتابخانه‌های دنیا به تعدد کتاب‌هایشان اعتبار ندارند بلکه به دلیل بلندمنشی و آزادگی‌ای که برای جمع‌آوری کتاب‌های اساسی و منابع و مراجع داشته‌اند در خور اهمیت بوده‌اند. تصور می‌کنم امروز کتابخانه‌های ما باید به سمت کتاب‌هایی بروند که به آنها نیاز و احتیاج است؛ کتاب‌هایی که باید همسو با پیشرفت تکنولوژی و توسعه به‌روز شوند یا باشند بویژه اینکه امروز در مقایسه با سال‌های قبل، فاصله میان مخاطب و کتابخانه‌ها از میان برداشته شده است. یعنی شما همان‌طور که در اتاقتان نشسته‌اید، می‌توانید کتاب مورد علاقه‌تان را از اینترنت پیدا کنید و هر صفحه‌ای که خواستید را پرینت بگیرید اما در سال 1990 در کتابخانه دانشگاه هاروارد باید 20 راهروی مختلف را طی می‌کردی تا به کتاب مورد نظرت دست پیدا کنی، در واقع امروز آن ریاضت‌ها و فاصله‌ها برداشته شده است.
در سال‌های گذشته شما ریاست مرکز تحقیق زبان و ادبیات فارسی مسکو را برعهده داشتید. اهم فعالیت‌های شما در این مرکز حول محور چه موضوعاتی بود؟
متاسفانه مشکلی برای ویزای من به وجود آمد که نتوانستم مدت زیادی آنجا بمانم. به هرحال با همکاری رایزن فرهنگی ایران در مسکو که خیلی هم فعال بود، کارهای زیادی در آن مدت کوتاه انجام دادیم. فکر کردیم که بیاییم یک مرکز فرهنگی در دانشگاه مسکو تاسیس کنیم. همین‌طور قصد داشتیم مرکز تحقیقات فارسی را با همکاری دانشگاه مسکو و رایزن فرهنگی ایران در مسکو راه‌اندازی کنیم. اساسنامه و شرح وظایف را هم نوشتیم و پاره‌ای پژوهش هم انجام دادیم، حتی یک مجله ایران‌شناسی مشترک نیز درست کردیم اما متاسفانه در آن زمان تشریفات اداری که روسی بود و ویزای من با مشکل مواجه کرد و ناچار شدم به ایران برگردم. بعد از آن به پیشنهاد یک خاورشناس به دانشگاه آریزونا رفتم و ادامه فعالیت‌های ناتمام در این حوزه را آنجا از سر گرفتم.
شما طی سال‌های پژوهش، تحقیق و تفحص، فرصت‌های مطالعاتی بسیاری را تجربه کردید که نقش عمده‌ای در پرورش‌تان داشت. فکر نمی‌کنید مهم‌ترین ضعف دانشگاه‌های ادبیات ما در حال حاضر بهره نبردن از این امکانات و عدم گسترش اطلاعات و تجارب استادان است؟
مطمئنا وقتی ما به استادان خود فرصت مطالعاتی در خارج از کشور می‌دهیم در واقع به خودمان خدمت کرده‌ایم زیرا تجربه استاد در کشور دیگری برای سیستم آموزشی مملکت خودش راهگشاست و می‌تواند به اعتلای سطح دانش و تجربه او کمک کند. گذشته از اینها، تخصص استاد بالا می‌رود. به عنوان مثال من در طول اقامتم در آمریکا شاهد استفاده استادانی از فرصت‌های مطالعاتی کوتاه‌مدت هستم. آنها خیلی راحت در سمینارهای مختلف شرکت و دانش‌اندوزی می‌کنند. به نظرم اگر قرار باشد روزی در ایران رشته‌های درسی به کمال برسند، باید از تمام ظرفیت‌ها استفاده کرد تا بتوانند سالانه یا به شکل فصلی از امکانات علمی جهانی و کنگره‌های تخصصی استفاده کنند تا این رشد به دانشجویان نیز منتقل شود. نه تنها در ادبیات که درتمام رشته‌ها باید این امر صورت گیرد.
شما یک بار به خاطر کتاب«بسحق‌اطعمه» برنده جایزه حامیان نسخ خطی شده‌اید. به نظر شما اوضاع نسخ خطی در ایران چگونه است؟ آیا برای تصحیح این نسخ در ایران تمام امکانات فراهم است؟
مشکل کار در ایران اینجاست که برخی کتابخانه‌ها نسخ خطی را برای تصحیح به مصححان به گمان اینکه کتاب عتیقه است، امانت نمی‌دهند، در حالی که این تصور اشتباه است و کتاب باید از آن انزوای گرد گرفته خارج شود. گذشته از اینها باید تمام وسایل مدرن برای تصحیح یک کتاب به کار گرفته شود اما متاسفانه در ایران دستیابی به نسخ خطی تا حدودی مشکل است. بعضی نسخ خطی هم در کتابخانه شخصی افراد است که فاجعه است زیرا با مرگ این افراد ممکن است کتاب‌ها به دست افراد ناباب بیفتد، فروخته یا از کشور خارج شود.
وجه افتراق نسخ خطی ایران با خارج در این است که در خارج، کتاب راحت در اختیار علاقه‌مندان نسخ خطی قرار می‌گیرد اما در ایران نه‌تنها این امر ساده اتفاق نمی‌افتد که مراکز تحقیقی که مصححان ما بتوانند به انجام این کار بپردازند به آن شکل وجود ندارد. البته تهیه چنین مرکزی آسان است که سیاستگذاران فرهنگی می‌توانند این امر را محقق سازند. ارسال نظر
پربیننده