سجاد صفارهرندی: معمولا برای ورود به پاسخ به چنین پرسش‌هایی باید از یادآوری لایه‌لایه بودن واقعیت اجتماعی و پیچیدگی‌ها و ظرافت‌های بی‌پایان آن آغاز کرد و اینکه هیچ توضیح و تبیینی قادر به منعکس کردن تمام این پیچیدگی‌ها و ظرافت‌ها نیست. با این یادآوری به سراغ پاسخ می‌روم. از نظر من پاسخ به این پرسش اصلی دارد و فرعی که بی ارتباط با هم نیستند:
فرع ماجرا:طی 15 روز گذشته به صورت مستقیم و غیرمستقیم درگیر بحث‌های متعددی با قائلان به افسانه تقلب 11 میلیونی بوده‌ام. در اکثریت قریب به اتفاق موارد بحث راجع به فرآیند انتخابات و تقلب احتمالی صورت گرفته در آن عمری بین 5 تا 7 دقیقه دارد و بلافاصله به بحثی سیاسی، مدیریتی و اخلاقی درباره خوب یا بد بودن دکتر احمدی‌نژاد منتهی می‌شود؛ «من کاری به این حرفا ندارم ولی آخه احمدی‌نژاد... هاله نور... تورم... کردان...». واقعیت امر آن است که بخش قابل‌توجهی از ناباوری طبقه متوسط جدید تهران‌نشین(1) نسبت به نتایج انتخابات، نه محصول شواهد و دلایل ذکر شده برای تقلب (کدام شواهد؟) و نه حتی شگفت انگیز بودن خود نتیجه، بلکه محملی جدید برای امتداد خشم و کدورت برانگیخته شده در این طبقه است. باری! آنها از دست احمدی‌نژاد خیلی دلخور و عصبانی‌اند و این دلخوری وجوه مختلفی دارد. بخشی از مطلب این است که به هر حال طبقه متوسط جدید تهران‌نشین، به لحاظ ارزش‌ها، ایستار‌ها و سبک زندگی، نزدیک‌ترین نیروی اجتماعی ایران به گزاره‌های مدرنیستی است و از این جهت به طور طبیعی همین طبقه می‌تواند تکیه‌گاه جریانات سیاسی تجددطلب باشد. کما اینکه حتی در منازعات سیاسی سال‌های آغازین انقلاب همین طبقه (که البته به مراتب کوچک‌تر از حال حاضر بود) خاستگاه اغلب هواداران جریانات معارض بود. اما این تمام مطلب نیست و در «مورد عجیب محمود احمدی‌نژاد» این خشم و کدورت وجه دیگری هم دارد. عباس عبدی در فاصله چند روز مانده به انتخابات سوم تیر 84 نامه‌ای به عطریانفر نوشته بود . در آن نامه عبدی گفته بود با توجه به صحنه انتخابات تنها شانسی که برای پیروزی آقای هاشمی داریم این است که در مردم نسبت به احمدی‌نژاد نفرت ایجاد کنیم. شاید همین خط بود که به آن حجم عظیم تهمت، توهین و تخریب در چند روز منتهی به سوم تیر انجامید. نسبت‌هایی چون شلاق زن، تیر خلاص زن، فاشیست، متحجر و ایده‌هایی چون دیوار کشیدن در پیاده رو‌ها و تعطیل کردن بورس و تغییر نام سمند به ذوالجناح و... . اتفاقی که عبدی به آن علاقه‌مند بود تا قبل از انتخابات 1384 به موفقیت چندانی نرسید و حتی بعضا اثر عکس - در افزایش محبوبیت احمدی‌نژاد - به جا گذاشت. اما این پروژه به نحوی مداوم طی 4 سال ریاست‌جمهوری احمدی‌نژاد هم ادامه یافت و به لطف استمرار 4 ساله، موفقیت قابل ملاحظه‌ای در میان طبقه متوسط جدید تهران‌نشین کسب کرد. از حق نباید گذشت که خود دکتر، اطرافیان او و بسیاری از ما (به عنوان هواداران احمدی‌نژاد) نیز در مواردی با پاره‌ای رفتارها و گفتارها به تکمیل پازل مدیران «پروژه تولید نفرت» پرداختیم! «پروژه تولید نفرت» در 3 ماه منتهی به انتخابات ریاست‌جمهوری 1388 به نقطه اوج رسید و اگر چه با زیرکی باور نکردنی دکتر احمدی‌نژاد امکان گسترش عرضی در ایران پهناور 70 میلیونی را نیافت ولی در جریان مبارزات انتخاباتی به لحاظ عمقی در طبقه متوسط جدید تهران‌نشین بشدت توسعه پیدا کرد. برای آنها این باور عمیقا درونی شد که دولت نهم و رئیس آن از هر لحاظ بدترین و واجد جمیع رذایل و خصايل منفی است. به شیوه سال 84 در این مسیر همه آنچه که می‌شد احمدی‌نژاد را با آن مورد اهانت و تحقیر قرار داد، حتی ویژگی‌های ظاهری و فیزیکی مجددا مورد استفاده قرار گرفت. برای شهروند طبقه متوسط جدید تهران‌نشین با چنین حال و هوایی، خبر پیروزی قاطع احمدی‌نژاد در انتخابات چیزی از جنس خبر از دست دادن همه بستگان درجه اول در یک سانحه رانندگی است! (برای رعایت قوانین کپی رایت باید بگویم که این تشبیه را از برادر هوشمندم، مهدی شاه آبادی وام گرفته ام). علاقه‌مندی به باور نکردن این خبر مهیب ارتباط چندانی با عدم احتمال وقوع یا شواهد مخالف آن ندارد. فریاد فرد داغدیده بر سر حامل خبر: «محاله!... تو داری دروغ می‌گی!» در حقیقت حاکی از عمق اندوه حاصل از دریافت خبر است و پناه بردن موقت به انکار برای به تعویق انداختن مواجهه با داغ
توصیف ناشدنی آن. دوستان روانشناسی خوانده بهتر می‌توانند توضیح دهند در مواردی که این انکار و پرهیز از مواجهه با واقعیت تداوم یابد، چگونه باید مورد تعامل قرار گیرد.
اصل ماجرا: انتخابات دوم خرداد 76، در کنار همه پیامد‌های ریز و درشتی که داشت، به شکل‌گیری ذهنیتی در ناخودآگاه جمعی طبقه متوسط جدید تهران‌نشین منجر شد. این ذهنیت عبارت بود از تصور (خیلی وسوسه شده‌ام که بنویسم توهم!) خود به عنوان تمام یا بخش اصلی ایران و بلندگوی عام و صدای واقعی جامعه ایرانی. این البته درست است که در انتخابات دوم خرداد طبقه متوسط جدید تهران‌نشین به نحوی مؤثر در رقم خوردن پیروزی تاریخی خاتمی نقش داشت اما علاوه بر آنان، رأی 20 میلیونی شامل بخش‌های وسیعی از حاشیه‌نشینان و فرودستان شهری، روستايیان، ساکنان بخش‌ها و شهر‌های کوچک دور از مرکز و حتی متدینان سنتی و انقلابیون ناراضی (آمار صندوق‌های شهرک شهید محلاتی که از یاد نرفته است؟) می‌شد. اما در عمل این مطالبات طبقه متوسط جدید تهران‌نشین (بگذریم که آن هم اقلیتی از این طبقه) بود که به مثابه «پیام دوم خرداد» تفسیر شد. انتخابات ریاست‌جمهوری سال 84 و شکست معین در دور اول و هاشمی در دور دوم به‌رغم حمایت چشمگیر طبقه متوسط جدید تهران‌نشین از آنان می‌توانست به معنای بطلان ذهنیت نادرست بر آمده از دوم خرداد 76 باشد. در وضعیت طبیعی فردای انتخابات سوم تیر باید این حقیقت روشن می‌شد که طبقه متوسط جدید تهران‌نشین فقط بخشی از ایران بزرگ است و نه همه یا حتی اکثریت آن. ولی آنان با خلق یک افسانه از پذیرفتن این معنا طفره رفتند: افسانه تحریم؛«ما نیامده بودیم...».
موسوی در انتخابات 22 خرداد 88 در شرایطی که طبقه متوسط جدید تهران‌نشین تمام هستی خود را بر سر پیروزی او قمار کرده بود، شکست خورد. در مشارکتی فوق تصورات، «افسانه تحریم» دود شد و به هوا رفت. طبقه متوسط جدید تهران‌نشین به افسانه‌ای جدید تمسک کرد: «افسانه تقلب 11 میلیونی!».
۱- استفاده از تعبیر «طبقه متوسط جدید تهران‌نشین» آنگونه که در این متن صورت گرفته خالی از پاره‌ای سهل انگاری‌ها نیست. سهل انگاری‌هایی از این جنس که این طبقه به لحاظ جغرافیایی صرفا به تهران و حتی کلانشهر‌های کشور تعلق ندارد و با شدت و ضعف در سراسر جغرافیای ایران گسترده است یا اینکه چنین طبقه‌ای آنچنان که از دعاوی این متن بر می‌آید، یکدست و منسجم نیست و خود واجد تنوعی از رویکردها و سلایق فرهنگی و سیاسی است. چنانکه بنا بر برخی تخمین‌ها 25-20 درصد از شهروندان «طبقه متوسط...» در انتخابات 22 خرداد آرای خود را به نام دکتر احمدی‌نژاد به صندوق ریخته‌اند. امید است که چنین ساده‌گیری‌هایی جانمایه بحث را در پوشیدگی قرار ندهد.
چرا طبقه متوسط جدید تهران‌نشین افسانه را باور کرد؟
سجاد صفارهرندی: معمولا برای ورود به پاسخ به چنین پرسش‌هایی باید از یادآوری لایه‌لایه بودن واقعیت اجتماعی و پیچیدگی‌ها و ظرافت‌های بی‌پایان آن آغاز کرد و اینکه هیچ توضیح و تبیینی قادر به منعکس کردن تمام این پیچیدگی‌ها و ظرافت‌ها نیست. با این یادآوری به سراغ پاسخ می‌روم. از نظر من پاسخ به این پرسش اصلی دارد و فرعی که بی ارتباط با هم نیستند:
فرع ماجرا:طی 15 روز گذشته به صورت مستقیم و غیرمستقیم درگیر بحث‌های متعددی با قائلان به افسانه تقلب 11 میلیونی بوده‌ام. در اکثریت قریب به اتفاق موارد بحث راجع به فرآیند انتخابات و تقلب احتمالی صورت گرفته در آن عمری بین 5 تا 7 دقیقه دارد و بلافاصله به بحثی سیاسی، مدیریتی و اخلاقی درباره خوب یا بد بودن دکتر احمدی‌نژاد منتهی می‌شود؛ «من کاری به این حرفا ندارم ولی آخه احمدی‌نژاد... هاله نور... تورم... کردان...». واقعیت امر آن است که بخش قابل‌توجهی از ناباوری طبقه متوسط جدید تهران‌نشین(1) نسبت به نتایج انتخابات، نه محصول شواهد و دلایل ذکر شده برای تقلب (کدام شواهد؟) و نه حتی شگفت انگیز بودن خود نتیجه، بلکه محملی جدید برای امتداد خشم و کدورت برانگیخته شده در این طبقه است. باری! آنها از دست احمدی‌نژاد خیلی دلخور و عصبانی‌اند و این دلخوری وجوه مختلفی دارد. بخشی از مطلب این است که به هر حال طبقه متوسط جدید تهران‌نشین، به لحاظ ارزش‌ها، ایستار‌ها و سبک زندگی، نزدیک‌ترین نیروی اجتماعی ایران به گزاره‌های مدرنیستی است و از این جهت به طور طبیعی همین طبقه می‌تواند تکیه‌گاه جریانات سیاسی تجددطلب باشد. کما اینکه حتی در منازعات سیاسی سال‌های آغازین انقلاب همین طبقه (که البته به مراتب کوچک‌تر از حال حاضر بود) خاستگاه اغلب هواداران جریانات معارض بود. اما این تمام مطلب نیست و در «مورد عجیب محمود احمدی‌نژاد» این خشم و کدورت وجه دیگری هم دارد. عباس عبدی در فاصله چند روز مانده به انتخابات سوم تیر 84 نامه‌ای به عطریانفر نوشته بود . در آن نامه عبدی گفته بود با توجه به صحنه انتخابات تنها شانسی که برای پیروزی آقای هاشمی داریم این است که در مردم نسبت به احمدی‌نژاد نفرت ایجاد کنیم. شاید همین خط بود که به آن حجم عظیم تهمت، توهین و تخریب در چند روز منتهی به سوم تیر انجامید. نسبت‌هایی چون شلاق زن، تیر خلاص زن، فاشیست، متحجر و ایده‌هایی چون دیوار کشیدن در پیاده رو‌ها و تعطیل کردن بورس و تغییر نام سمند به ذوالجناح و... . اتفاقی که عبدی به آن علاقه‌مند بود تا قبل از انتخابات 1384 به موفقیت چندانی نرسید و حتی بعضا اثر عکس - در افزایش محبوبیت احمدی‌نژاد - به جا گذاشت. اما این پروژه به نحوی مداوم طی 4 سال ریاست‌جمهوری احمدی‌نژاد هم ادامه یافت و به لطف استمرار 4 ساله، موفقیت قابل ملاحظه‌ای در میان طبقه متوسط جدید تهران‌نشین کسب کرد. از حق نباید گذشت که خود دکتر، اطرافیان او و بسیاری از ما (به عنوان هواداران احمدی‌نژاد) نیز در مواردی با پاره‌ای رفتارها و گفتارها به تکمیل پازل مدیران «پروژه تولید نفرت» پرداختیم! «پروژه تولید نفرت» در 3 ماه منتهی به انتخابات ریاست‌جمهوری 1388 به نقطه اوج رسید و اگر چه با زیرکی باور نکردنی دکتر احمدی‌نژاد امکان گسترش عرضی در ایران پهناور 70 میلیونی را نیافت ولی در جریان مبارزات انتخاباتی به لحاظ عمقی در طبقه متوسط جدید تهران‌نشین بشدت توسعه پیدا کرد. برای آنها این باور عمیقا درونی شد که دولت نهم و رئیس آن از هر لحاظ بدترین و واجد جمیع رذایل و خصايل منفی است. به شیوه سال 84 در این مسیر همه آنچه که می‌شد احمدی‌نژاد را با آن مورد اهانت و تحقیر قرار داد، حتی ویژگی‌های ظاهری و فیزیکی مجددا مورد استفاده قرار گرفت. برای شهروند طبقه متوسط جدید تهران‌نشین با چنین حال و هوایی، خبر پیروزی قاطع احمدی‌نژاد در انتخابات چیزی از جنس خبر از دست دادن همه بستگان درجه اول در یک سانحه رانندگی است! (برای رعایت قوانین کپی رایت باید بگویم که این تشبیه را از برادر هوشمندم، مهدی شاه آبادی وام گرفته ام). علاقه‌مندی به باور نکردن این خبر مهیب ارتباط چندانی با عدم احتمال وقوع یا شواهد مخالف آن ندارد. فریاد فرد داغدیده بر سر حامل خبر: «محاله!... تو داری دروغ می‌گی!» در حقیقت حاکی از عمق اندوه حاصل از دریافت خبر است و پناه بردن موقت به انکار برای به تعویق انداختن مواجهه با داغ
توصیف ناشدنی آن. دوستان روانشناسی خوانده بهتر می‌توانند توضیح دهند در مواردی که این انکار و پرهیز از مواجهه با واقعیت تداوم یابد، چگونه باید مورد تعامل قرار گیرد.
اصل ماجرا: انتخابات دوم خرداد 76، در کنار همه پیامد‌های ریز و درشتی که داشت، به شکل‌گیری ذهنیتی در ناخودآگاه جمعی طبقه متوسط جدید تهران‌نشین منجر شد. این ذهنیت عبارت بود از تصور (خیلی وسوسه شده‌ام که بنویسم توهم!) خود به عنوان تمام یا بخش اصلی ایران و بلندگوی عام و صدای واقعی جامعه ایرانی. این البته درست است که در انتخابات دوم خرداد طبقه متوسط جدید تهران‌نشین به نحوی مؤثر در رقم خوردن پیروزی تاریخی خاتمی نقش داشت اما علاوه بر آنان، رأی 20 میلیونی شامل بخش‌های وسیعی از حاشیه‌نشینان و فرودستان شهری، روستايیان، ساکنان بخش‌ها و شهر‌های کوچک دور از مرکز و حتی متدینان سنتی و انقلابیون ناراضی (آمار صندوق‌های شهرک شهید محلاتی که از یاد نرفته است؟) می‌شد. اما در عمل این مطالبات طبقه متوسط جدید تهران‌نشین (بگذریم که آن هم اقلیتی از این طبقه) بود که به مثابه «پیام دوم خرداد» تفسیر شد. انتخابات ریاست‌جمهوری سال 84 و شکست معین در دور اول و هاشمی در دور دوم به‌رغم حمایت چشمگیر طبقه متوسط جدید تهران‌نشین از آنان می‌توانست به معنای بطلان ذهنیت نادرست بر آمده از دوم خرداد 76 باشد. در وضعیت طبیعی فردای انتخابات سوم تیر باید این حقیقت روشن می‌شد که طبقه متوسط جدید تهران‌نشین فقط بخشی از ایران بزرگ است و نه همه یا حتی اکثریت آن. ولی آنان با خلق یک افسانه از پذیرفتن این معنا طفره رفتند: افسانه تحریم؛«ما نیامده بودیم...».
موسوی در انتخابات 22 خرداد 88 در شرایطی که طبقه متوسط جدید تهران‌نشین تمام هستی خود را بر سر پیروزی او قمار کرده بود، شکست خورد. در مشارکتی فوق تصورات، «افسانه تحریم» دود شد و به هوا رفت. طبقه متوسط جدید تهران‌نشین به افسانه‌ای جدید تمسک کرد: «افسانه تقلب 11 میلیونی!».
۱- استفاده از تعبیر «طبقه متوسط جدید تهران‌نشین» آنگونه که در این متن صورت گرفته خالی از پاره‌ای سهل انگاری‌ها نیست. سهل انگاری‌هایی از این جنس که این طبقه به لحاظ جغرافیایی صرفا به تهران و حتی کلانشهر‌های کشور تعلق ندارد و با شدت و ضعف در سراسر جغرافیای ایران گسترده است یا اینکه چنین طبقه‌ای آنچنان که از دعاوی این متن بر می‌آید، یکدست و منسجم نیست و خود واجد تنوعی از رویکردها و سلایق فرهنگی و سیاسی است. چنانکه بنا بر برخی تخمین‌ها 25-20 درصد از شهروندان «طبقه متوسط...» در انتخابات 22 خرداد آرای خود را به نام دکتر احمدی‌نژاد به صندوق ریخته‌اند. امید است که چنین ساده‌گیری‌هایی جانمایه بحث را در پوشیدگی قرار ندهد.
ارسال نظر
پربیننده