کاهش تعداد افراد در یک خانواده، امروزه در بسیاری از کشورهای جهان از جمله ایران امری عادی است تا آنجا که خانواده‌های امروزی برای داشتن فرزند گاهی با تردید مواجه می‌شوند و حتی بسیاری از آنها به داشتن یک فرزند قناعت می‌کنند. اگرچه شاید این تصمیم با توجه به تغییرات در نحوه اداره خانواده‌ها، سهیم نبودن کودکان در تامین هزینه‌های خانواده و پیدایش دوره‌ای به نام کودکی از سده میانی بتدریج بروز پیدا کرده است اما امروزه در کنار توجیهات اقتصادی با افزایش آگاهی همسران و اشتغال زنان که امکان حضور در خانه و رسیدگی به فرزندان را کاهش می‌دهد تک‌فرزندی ابعاد دیگری یافته است. بسیاری از خانواده‌ها معتقدند اگر یک فرزند داشته باشند و بتوانند امکانات مورد نیاز وی را به بهترین شکل تامین کنند زندگی بدون ریسکی خواهند داشت و این امر تمام تردیدهای آنها را در برابر تولد چند کودک که شاید به دلایل مختلف قادر به تضمین آینده‌ای روشن برای آنها نباشند برطرف می‌کند؛ اما درکنار تمام موارد بیان شده بسیاری از روانشناسان تک‌فرزندی را عامل مهمی در بروز اختلال کمبود توجه، اختلال‌نافرمانی و اختلال سلوک می‌دانند که نه‌تنها کودک و خانواده فرد را در زمان حال درگیر می‌کند بلکه تاثیرات نامطلوب آن تا پایان عمر با فرزندان و والدین است. کارولین وبستر استراتون رئیس کلینیک تربیت واشنگتن در کتاب «روانشناسی ناهنجاری‌های پیشرفته کودکان» در این‌باره می نویسد:«تعداد فرزندان و رتبه تولد 2عامل مهم در شکل‌گیری اختلال سلوک در افراد است.» حتی این امر در مثل‌های ایرانی نیز به وضوح بیان شده تا به آنجا که از تک‌فرزندی به عنوان مهم‌ترین عامل در بروز مشکلات رفتاری و خلقی یاد شده است.
بدرالسادات بهرامی، روانشناس و مشاور خانواده معتقد است، تک‌فرزندی معضلات خانوادگی و اجتماعی متعددی را به دنبال دارد که هم برای والدین و هم برای فرزندان مشکل‌آفرین است. به گفته این مدرس دانشگاه شهید بهشتی از آنجا که فرد بخش عمده‌ای از مهارت‌ها را در خانواده و از خواهران و برادران خود می‌آموزد، افرادی که به دلیل تک‌فرزند بودن از یادگیری این مهارت‌ها به‌طور کامل محروم هستند تلاش می‌کنند تا آن را از دوستان بیاموزند، به همین دلیل در بیشتر مواقع دست به انجام کارهایی می‌زنند که توجه اطرافیان را به خود جلب کنند. از سوی دیگر چون همواره امکانات زیادی در دسترس تک‌فرزندان در خانواده قرار دارد اگر خواسته‌هایشان برآورده نشود بشدت ناراحت و حتی دچار رفتارهای پاتولوژیک(آسیب‌زا) می‌شوند که در نهایت به اختلال در رفتار منتهی می‌شود. بنابراین می‌توان گفت وجود همبازی که در یک گروه سنی با کودک قرار دارد شاید نخستین و مهم‌ترین موضوعی باشد که این کودکان با آن مواجه می‌شوند و پیامدهای برآورده نشدن چنین نیازی تا پایان عمر فرد را همراهی می‌کند.
پرویز مظاهر، دبیر انجمن روانپزشکان ایران نیز معتقد است، تک‌فرزندی از بعد روانشناسی مقوله‌ای قابل قبول نیست زیرا در این شرایط هم فرزند و هم پدر و مادر با مشکلاتی مواجه می‌شوند. از نظر مظاهر، فرد در دوران کودکی نیاز به همبازی دارد که این نیاز را خواهر یا برادر وی می‌تواند برآورده کند. از سوی دیگر والدین در تربیت این قبیل کودکان دچار اختلاف سلیقه می‌شوند و گاهی به دلیل بی‌حوصلگی و تفاوت سنی نمی‌توانند نیاز فرزندشان را از جهت هم‌صحبتی و عاطفی برآورده کنند که تبعات این امر در تمام مراحل زندگی با فرد است.
با این وجود مهدی دوایی عضو سازمان نظام روانشناسی و مشاوره کشور می‌گوید: تک‌فرزندی می‌تواند مزیت‌هایی برای فرد و خانواده‌اش داشته باشد. به گفته وی این افراد نصیحت‌پذیرتر از دیگران هستند و بیشتر با بزرگ‌ترها ارتباط برقرار می‌کنند به همین دلیل سطح مهارت‌هایشان نیز می‌تواند افزایش یابد. همانطور که می‌دانیم امروزه نقش گروه‌های همسالان و دوستان در جامعه‌پذیری فرد و انتقال هنجارها و ارزش‌های موجود در جامعه به مراتب پررنگ‌تر از دیگر عوامل جامعه‌پذیر است، بنابراین تعدد فرزندان در خانوداه می‌تواند به نوعی به انتقال الگوهای قابل قبول در خانواده کمک کند زیرا در غیر این صورت فرد این خواسته خود را در قالب برقراری رابطه با دوستان دنبال می‌کند که گاه تبعات ناخوشایندی را برای فرد به دنبال دارد. بهرامی در این رابطه می‌گوید: این افراد همواره تلاش می‌کنند برای جبران نداشتن خواهر و برادر و نبود این‌گونه تعاملات در خانواده به دوستان خود نزدیک شوند تا احساسی را که دیگران از رابطه با خواهران و برادران خود دارند از این طریق به دست آورند و برای این تعامل حتی حاضرند هزینه‌هایی چون وقت و عاطفه و هزینه‌های مالی را برای خرید عاطفه بپردازند. ایجاد فضای تک‌بعدی و نبود شرایط مقایسه‌ای که کودک را در جهت رشد شخصیت، رفتار و ایجاد تعادل در خواسته‌ها یاری کند از دیگر مواردی است که تک‌فرزندان همواره با آن مواجه هستند. از نظر مصطفی اقلیما رئیس انجمن علمی مددکاران اجتماعی ایران، داشتن برادر و خواهر در خانواده به دلیل ایجاد تعادل رفتاری و برخوردی نقش تعیین‌کننده‌ای در رشد مناسب و استاندارد کودکان دارد چرا که عدم وجود هر یک از دو جنس موجب ایجاد فضای تک‌بعدی و یکنواخت در خانواده می‌شود.
تک فرزندی و تضعیف سلامت روانی والدین
جدا از بحث مشکلات و اختلالات رفتاری و شخصیتی که تک‌فرزند بودن برای فرد به دنبال دارد، تولد تنها یک کودک در خانواده می‌تواند تاثیرات زیادی در سلامت روانی والدین داشته باشد. به گفته بهرامی وقتی والدین تنها یک فرزند دارند و چشم امید و آرزوهایشان به این بچه است، نمی‌توانند قاطعیت لازم را در برخورد با این کودک داشته باشند و به همین دلیل برخلاف آنچه تصور می‌کنند فرزندشان را از دست می‌دهند زیرا نه‌تنها وی با خواسته‌ها و ایده‌آل‌هایی که در ذهن دارند مطابقت نمی‌کند بلکه به دلیل توجه یا توقع زیاد، سلامت روانی خود و فرزندشان را به مخاطره می‌اندازند. ترس از آسیب دیدن فرزند از دیگر موضوعاتی است که این روانشناس و مشاور خانواده از آن به عنوان عاملی در تضعیف سلامت روانی والدین نام می‌برد. وی ادامه می‌دهد: از سوی دیگر چون والدین می‌ترسند فرزندشان آسیب ببیند به او اجازه انجام بسیاری از فعالیت‌های آزاد با دوستان مانند شرکت در اردو‌ها را نمی‌دهند و علاوه بر اینکه خود مدام ترس از دست دادن وی را تجربه می‌کنند موجب می‌شوند کودکشان از نظر اجتماعی و فردی آسیب ببیند و به دلیل محرومیت از حضور در فعالیت‌های جمعی و گروهی دچار تعارض رفتاری و شخصیتی شود. نارضایتی از وضعیت موجود و انتظارات بیش از حد از خانواده و جامعه شاید ملموس‌ترین پیامدهای تک‌فرزندی برای فرد باشد، با این وجود همانطور که گفته شد تولد تنها یک کودک در خانواده تبعات دیگری را برای خانواده و جامعه به دنبال دارد که به عنوال مثال می‌توان به ناتوانی این افراد برای شرکت در فعالیت‌های جمعی و کار گروهی اشاره کرد. مظاهر با اشاره به اینکه تحقیقات انجام شده نشان می‌دهد بیش از 70درصد افرادی که تنها فرزند خانواده خود هستند از موقعیت‌شان ناراضی‌اند و همواره آرزو می‌کنند که ای کاش خواهر یا برادری نیز داشتند و این حسرت تا پایان امر با آنها باقی می‌ماند، ادامه می‌دهد: این بچه‌ها در دوران کودکی و حتی بزرگسالی به دلیل اینکه همه امکانات برایشان فراهم بوده است تحمل سختی‌ها را ندارند، بنابراین توقعاتشان از جامعه بیشتر است، به عبارتی در خانه از پدر و مادر، در محل کار ازکارفرما و زمانی که تشکیل خانواده می‌دهند از همسرانشان خواسته‌های غیر متعارفی دارند. از سوی دیگر دوایی معتقد است: این افراد چون کمتر در کارهای گروهی شرکت داشته‌اند قادر به انجام فعالیت‌های جمعی نبوده و حتی در مواجهه با افراد و شرایط گستاخ‌تر هستند، اما حس مالکیت بالایی دارند. با این وجود، از نظر وی به طور قاطع نمی‌توان گفت تک‌فرزندی موجب بروز مشکلات رفتاری در فرد و خانواده می‌شود بلکه این امر بیشتر به شرایط اقتصادی، اجتماعی، نحوه مدیریت والدین در خانواده و نگرش و باورهای افراد و جامعه بستگی دارد اما باید گفت هرچه تعداد اعضای خانواده بیشتر باشد روابط در درون خانواده صمیمی‌تر است و در صورت عدم وجود ارتباط دوستانه تعداد فرزندان هیچ تاثیری بر سلامت روانی اعضا ندارد. نتایج به دست آمده از یک تحقیق در کشور نشان می‌دهد رشد کودکان در خانواده‌های تک‌فرزند یا دارای فرزندان تک‌جنس، کمتر و غیر متعادل است وکودکان خانواده‌هایی که بیش از یک فرزند دارند دارای روحیاتی شادتر و وضعیت رشد متعادل‌تری هستند، بنابراین به نظر می‌رسد اگرچه بسیاری از افراد مشکلات اقتصادی و مشغله‌های کاری والدین را علت اصلی تمایل والدین به داشتن تنها یک فرزند می‌دانند، عواقب و مسائل روانی که این خانواده‌ها را تهدید می‌کند به مراتب بزرگ‌تر از مشکلاتی است که با کاهش بعد خانواده قابل حل است. 70 درصد کودکان از موقعیت خود در خانواده‌های 3 نفره رضایت ندارند
تک فرزندی و دغدغه‌های والدین
کاهش تعداد افراد در یک خانواده، امروزه در بسیاری از کشورهای جهان از جمله ایران امری عادی است تا آنجا که خانواده‌های امروزی برای داشتن فرزند گاهی با تردید مواجه می‌شوند و حتی بسیاری از آنها به داشتن یک فرزند قناعت می‌کنند. اگرچه شاید این تصمیم با توجه به تغییرات در نحوه اداره خانواده‌ها، سهیم نبودن کودکان در تامین هزینه‌های خانواده و پیدایش دوره‌ای به نام کودکی از سده میانی بتدریج بروز پیدا کرده است اما امروزه در کنار توجیهات اقتصادی با افزایش آگاهی همسران و اشتغال زنان که امکان حضور در خانه و رسیدگی به فرزندان را کاهش می‌دهد تک‌فرزندی ابعاد دیگری یافته است. بسیاری از خانواده‌ها معتقدند اگر یک فرزند داشته باشند و بتوانند امکانات مورد نیاز وی را به بهترین شکل تامین کنند زندگی بدون ریسکی خواهند داشت و این امر تمام تردیدهای آنها را در برابر تولد چند کودک که شاید به دلایل مختلف قادر به تضمین آینده‌ای روشن برای آنها نباشند برطرف می‌کند؛ اما درکنار تمام موارد بیان شده بسیاری از روانشناسان تک‌فرزندی را عامل مهمی در بروز اختلال کمبود توجه، اختلال‌نافرمانی و اختلال سلوک می‌دانند که نه‌تنها کودک و خانواده فرد را در زمان حال درگیر می‌کند بلکه تاثیرات نامطلوب آن تا پایان عمر با فرزندان و والدین است. کارولین وبستر استراتون رئیس کلینیک تربیت واشنگتن در کتاب «روانشناسی ناهنجاری‌های پیشرفته کودکان» در این‌باره می نویسد:«تعداد فرزندان و رتبه تولد 2عامل مهم در شکل‌گیری اختلال سلوک در افراد است.» حتی این امر در مثل‌های ایرانی نیز به وضوح بیان شده تا به آنجا که از تک‌فرزندی به عنوان مهم‌ترین عامل در بروز مشکلات رفتاری و خلقی یاد شده است.
بدرالسادات بهرامی، روانشناس و مشاور خانواده معتقد است، تک‌فرزندی معضلات خانوادگی و اجتماعی متعددی را به دنبال دارد که هم برای والدین و هم برای فرزندان مشکل‌آفرین است. به گفته این مدرس دانشگاه شهید بهشتی از آنجا که فرد بخش عمده‌ای از مهارت‌ها را در خانواده و از خواهران و برادران خود می‌آموزد، افرادی که به دلیل تک‌فرزند بودن از یادگیری این مهارت‌ها به‌طور کامل محروم هستند تلاش می‌کنند تا آن را از دوستان بیاموزند، به همین دلیل در بیشتر مواقع دست به انجام کارهایی می‌زنند که توجه اطرافیان را به خود جلب کنند. از سوی دیگر چون همواره امکانات زیادی در دسترس تک‌فرزندان در خانواده قرار دارد اگر خواسته‌هایشان برآورده نشود بشدت ناراحت و حتی دچار رفتارهای پاتولوژیک(آسیب‌زا) می‌شوند که در نهایت به اختلال در رفتار منتهی می‌شود. بنابراین می‌توان گفت وجود همبازی که در یک گروه سنی با کودک قرار دارد شاید نخستین و مهم‌ترین موضوعی باشد که این کودکان با آن مواجه می‌شوند و پیامدهای برآورده نشدن چنین نیازی تا پایان عمر فرد را همراهی می‌کند.
پرویز مظاهر، دبیر انجمن روانپزشکان ایران نیز معتقد است، تک‌فرزندی از بعد روانشناسی مقوله‌ای قابل قبول نیست زیرا در این شرایط هم فرزند و هم پدر و مادر با مشکلاتی مواجه می‌شوند. از نظر مظاهر، فرد در دوران کودکی نیاز به همبازی دارد که این نیاز را خواهر یا برادر وی می‌تواند برآورده کند. از سوی دیگر والدین در تربیت این قبیل کودکان دچار اختلاف سلیقه می‌شوند و گاهی به دلیل بی‌حوصلگی و تفاوت سنی نمی‌توانند نیاز فرزندشان را از جهت هم‌صحبتی و عاطفی برآورده کنند که تبعات این امر در تمام مراحل زندگی با فرد است.
با این وجود مهدی دوایی عضو سازمان نظام روانشناسی و مشاوره کشور می‌گوید: تک‌فرزندی می‌تواند مزیت‌هایی برای فرد و خانواده‌اش داشته باشد. به گفته وی این افراد نصیحت‌پذیرتر از دیگران هستند و بیشتر با بزرگ‌ترها ارتباط برقرار می‌کنند به همین دلیل سطح مهارت‌هایشان نیز می‌تواند افزایش یابد. همانطور که می‌دانیم امروزه نقش گروه‌های همسالان و دوستان در جامعه‌پذیری فرد و انتقال هنجارها و ارزش‌های موجود در جامعه به مراتب پررنگ‌تر از دیگر عوامل جامعه‌پذیر است، بنابراین تعدد فرزندان در خانوداه می‌تواند به نوعی به انتقال الگوهای قابل قبول در خانواده کمک کند زیرا در غیر این صورت فرد این خواسته خود را در قالب برقراری رابطه با دوستان دنبال می‌کند که گاه تبعات ناخوشایندی را برای فرد به دنبال دارد. بهرامی در این رابطه می‌گوید: این افراد همواره تلاش می‌کنند برای جبران نداشتن خواهر و برادر و نبود این‌گونه تعاملات در خانواده به دوستان خود نزدیک شوند تا احساسی را که دیگران از رابطه با خواهران و برادران خود دارند از این طریق به دست آورند و برای این تعامل حتی حاضرند هزینه‌هایی چون وقت و عاطفه و هزینه‌های مالی را برای خرید عاطفه بپردازند. ایجاد فضای تک‌بعدی و نبود شرایط مقایسه‌ای که کودک را در جهت رشد شخصیت، رفتار و ایجاد تعادل در خواسته‌ها یاری کند از دیگر مواردی است که تک‌فرزندان همواره با آن مواجه هستند. از نظر مصطفی اقلیما رئیس انجمن علمی مددکاران اجتماعی ایران، داشتن برادر و خواهر در خانواده به دلیل ایجاد تعادل رفتاری و برخوردی نقش تعیین‌کننده‌ای در رشد مناسب و استاندارد کودکان دارد چرا که عدم وجود هر یک از دو جنس موجب ایجاد فضای تک‌بعدی و یکنواخت در خانواده می‌شود.
تک فرزندی و تضعیف سلامت روانی والدین
جدا از بحث مشکلات و اختلالات رفتاری و شخصیتی که تک‌فرزند بودن برای فرد به دنبال دارد، تولد تنها یک کودک در خانواده می‌تواند تاثیرات زیادی در سلامت روانی والدین داشته باشد. به گفته بهرامی وقتی والدین تنها یک فرزند دارند و چشم امید و آرزوهایشان به این بچه است، نمی‌توانند قاطعیت لازم را در برخورد با این کودک داشته باشند و به همین دلیل برخلاف آنچه تصور می‌کنند فرزندشان را از دست می‌دهند زیرا نه‌تنها وی با خواسته‌ها و ایده‌آل‌هایی که در ذهن دارند مطابقت نمی‌کند بلکه به دلیل توجه یا توقع زیاد، سلامت روانی خود و فرزندشان را به مخاطره می‌اندازند. ترس از آسیب دیدن فرزند از دیگر موضوعاتی است که این روانشناس و مشاور خانواده از آن به عنوان عاملی در تضعیف سلامت روانی والدین نام می‌برد. وی ادامه می‌دهد: از سوی دیگر چون والدین می‌ترسند فرزندشان آسیب ببیند به او اجازه انجام بسیاری از فعالیت‌های آزاد با دوستان مانند شرکت در اردو‌ها را نمی‌دهند و علاوه بر اینکه خود مدام ترس از دست دادن وی را تجربه می‌کنند موجب می‌شوند کودکشان از نظر اجتماعی و فردی آسیب ببیند و به دلیل محرومیت از حضور در فعالیت‌های جمعی و گروهی دچار تعارض رفتاری و شخصیتی شود. نارضایتی از وضعیت موجود و انتظارات بیش از حد از خانواده و جامعه شاید ملموس‌ترین پیامدهای تک‌فرزندی برای فرد باشد، با این وجود همانطور که گفته شد تولد تنها یک کودک در خانواده تبعات دیگری را برای خانواده و جامعه به دنبال دارد که به عنوال مثال می‌توان به ناتوانی این افراد برای شرکت در فعالیت‌های جمعی و کار گروهی اشاره کرد. مظاهر با اشاره به اینکه تحقیقات انجام شده نشان می‌دهد بیش از 70درصد افرادی که تنها فرزند خانواده خود هستند از موقعیت‌شان ناراضی‌اند و همواره آرزو می‌کنند که ای کاش خواهر یا برادری نیز داشتند و این حسرت تا پایان امر با آنها باقی می‌ماند، ادامه می‌دهد: این بچه‌ها در دوران کودکی و حتی بزرگسالی به دلیل اینکه همه امکانات برایشان فراهم بوده است تحمل سختی‌ها را ندارند، بنابراین توقعاتشان از جامعه بیشتر است، به عبارتی در خانه از پدر و مادر، در محل کار ازکارفرما و زمانی که تشکیل خانواده می‌دهند از همسرانشان خواسته‌های غیر متعارفی دارند. از سوی دیگر دوایی معتقد است: این افراد چون کمتر در کارهای گروهی شرکت داشته‌اند قادر به انجام فعالیت‌های جمعی نبوده و حتی در مواجهه با افراد و شرایط گستاخ‌تر هستند، اما حس مالکیت بالایی دارند. با این وجود، از نظر وی به طور قاطع نمی‌توان گفت تک‌فرزندی موجب بروز مشکلات رفتاری در فرد و خانواده می‌شود بلکه این امر بیشتر به شرایط اقتصادی، اجتماعی، نحوه مدیریت والدین در خانواده و نگرش و باورهای افراد و جامعه بستگی دارد اما باید گفت هرچه تعداد اعضای خانواده بیشتر باشد روابط در درون خانواده صمیمی‌تر است و در صورت عدم وجود ارتباط دوستانه تعداد فرزندان هیچ تاثیری بر سلامت روانی اعضا ندارد. نتایج به دست آمده از یک تحقیق در کشور نشان می‌دهد رشد کودکان در خانواده‌های تک‌فرزند یا دارای فرزندان تک‌جنس، کمتر و غیر متعادل است وکودکان خانواده‌هایی که بیش از یک فرزند دارند دارای روحیاتی شادتر و وضعیت رشد متعادل‌تری هستند، بنابراین به نظر می‌رسد اگرچه بسیاری از افراد مشکلات اقتصادی و مشغله‌های کاری والدین را علت اصلی تمایل والدین به داشتن تنها یک فرزند می‌دانند، عواقب و مسائل روانی که این خانواده‌ها را تهدید می‌کند به مراتب بزرگ‌تر از مشکلاتی است که با کاهش بعد خانواده قابل حل است. ارسال نظر
پربیننده