جنجال سازهاي شجريان

آزاده صالحی: نخستین‌بار که خبر رونمایی از سازهای محمدرضا شجریان منتشر شد، کمتر کسی فکر می‌کرد این ابداعات چنین واکنش‌هایی را به دنبال داشته باشد. در نخستین شب از دومین کنسرت گروه «شهناز» بود که ساز «صراحی» رونمایی شد. 10 ماه از این اتفاق مي‌گذرد و هنوز واکنش‌ها به این اتفاق ادامه دارد. خود شجریان اعتقاد دارد از دهه 40 روی سنتور و زیبا کردن صدای آن کار کرده و این اواخر با تحقیق و تشخیص و تخصصی که بر آن داشته به نتایج مطلوبی مبنی بر کیفیت صدای این ساز رسیده است. در این میان یک نکته وجود دارد و آن ایجاد اختلاف‌نظر‌های مختلف میان اهالی موسیقی درباره سازهاي جديد شجريان است. سازسازی تخصص می‌خواهد رضا عبادی که در کارنامه سازسازی‌اش 478 ساز به چشم می‌خورد ، به صراحت با سازسازی شجریان مخالفت می‌کند.این سازساز در این‌باره معتقد است: ساختن یک ساز به دست یک خواننده مثل این است که کسی به نوازندگی اشراف نداشته باشد اما به ابداع ردیف بپردازد و تنها به این هم اکتفا نکند. این حیطه را شخم بزند و هر طور که خود مایل است آن را زیر و رو کند. بنابراین من اصولا با سازسازی شخصیت‌هایی چون استاد شجریان یا حافظ ناظری مخالف هستم. او ادامه می‌دهد: ساختن یک ساز، زمانی خوب است که سازنده، نوازنده سازی که ساخته است، باشد. باید این را در نظر بگیریم که سال‌ها طول کشیده تا هر سازی بنا به اقتضای روزگار خود صیقل بخورد و به جایگاه ویژه‌ای دست یابد. مثلا سال‌ها طول کشیده تا کمانچه کمانچه شود، سنتور، سنتور و... عبادی سخنان خود را اینگونه پی می‌گیرد: تصور من بر این است که لازمه هر نوآوری «احتیاج» است و من به جرأت با سابقه ساختن 478 ساز می‌توانم بگویم در حال حاضر احتیاجی به نوآوری در ساز‌های ایرانی نیست. شاید به این خاطر که اساسا سازسازی، مقوله‌ای تخصصی و ظریف است و تخصص می‌طلبد. او این عقیده را با ذکر مثالی تشریح می‌کند: به‌عنوان نمونه «نیما» شاعر غزلسرای نوگرایی بود که شعر کلاسیک را خوب می‌شناخت یا حتی اخوان‌ ثالث. اینها شاعرانی بودند که نخست به حیطه ادبیات کلاسیک احاطه و اشراف داشتند و بعد به نوآوری پرداختند اما امروز مشاهده می‌کنیم بعضی شاعران چون از سرودن شعر کهن ناتوان هستند‌، می‌گویند ما شعر سپید می‌گوییم. «صراحی» یا شترگاوپلنگ؟! عبادی بعد از ذکر این مثال دوباره نقبی می‌زند به بحث اصلی: درباره ساز شجریان نیز باید گفت ساز ایشان شاید به درد گروه بزرگ بخورد. ایشان 3 ساز کمانچه، قیچک و ویلون را با یکدیگر تلفیق کرده و نام «صراحی» را بر آن گذاشته است اما عملا همان اصطلاح شترگاوپلنگ به عمل آمده است! این ساز ساز ادامه می‌دهد: جالب این است که خود ایشان عقیده دارند این ساز صدای موسیقی خراسان را می‌دهد و من اینجا سوال می‌کنم کدام ارکستر به صدای موسیقی خراسان احتیاج دارد؟ عبادی می‌گوید: من 10 سال نقاشی کردم. فرم و حجم را خوب می‌شناسم. کتاب شعر هم چاپ کرده‌ام و همانطور که گفتم 478 ساز ساخته‌ام اما به خودم اجازه نداده‌ام کوچک‌ترین تغییری در سازهای تنبور، سه‌تار و... صورت دهم. او با ذکر مثالی ادامه می‌دهد: مثل اینکه بخواهیم روی گبه و گلیم، طرح میز و صندلی بکشیم که خب نشدنی است. هر کس در حیطه تخصصی خود فعالیت کند این سازساز با سابقه در پاسخ به اینکه با این وجود تکلیف نوآوری چه می‌شود، پاسخ می‌دهد:من قبول دارم که باید به سمت نوگرايي برویم اما با اصولی پیش رفتن موافقم. نظر من این است که ما امروز بیش از دخل و تصرف در سازهای ایرانی به ردیف‌های نو احتیاج داریم و استاد شجریان با داشتن سابقه طولانی و درخشان می‌توانند به نحو احسن به انجام این کار بپردازند یا حتی گوشه جدیدی ابداع کنند. من همیشه بر این باور بوده‌ام که در عرصه موسیقی باید کاری را تولید کنیم که دارای تاریخ مصرف نباشد بلکه بدون چشمداشت و توقع آن را با کیفیت مطلوب عرضه کنیم. مشروط بر اینکه هر کس در حیطه تخصصی خود فعالیت کند. نوآوری زمانی مطلوب است که به کار بیاید اردوان کامکار یکی از اعضای خانواده کامکار‌ها و نوازنده سنتور است. او با اینکه معتقد است سازسازی کاری تخصصی است، شجریان را در این امر محق می‌داند: هرچند معتقدم سازسازی کاری اصولی است که باید به دست سازساز انجام شود اما تا جایی که سنم قد می‌دهد، به‌خاطر دارم شجریان به این کار مبادرت داشته است و به نظرم کار ایشان در این حیطه خوب هم بوده است. این نوازنده نظر خود را درباره سازهای شجریان چنین بیان می‌کند: من با «هم‌ساز» اندکی مشکل دارم و تصور می‌کنم اگر قطر سیم‌ها به جای طول آن افزایش یابد بهتر است. از اینها گذشته فکر می‌کنم ساز ایشان، زیادی بزرگ است و برای گروه‌نوازی، حجیم به نظر می‌آید. مثل اینکه بخواهی در هر اجرا، یک پیانو را با خود حمل کنی اما واقعیت این است که ایشان در زمینه ساز سنتور، تحقیقات بسیاری کرده است و کار او بی‌تردید در ردیف نوآوری محسوب می‌شود، اما فراموش نکنیم که بستگی دارد این کار در چه حدودی ارائه شود.کامکار ادامه می‌دهد: نوآوری زمانی مطلوب است که به کار بیاید. البته من اين ساز را نديده‌ام و تا ساز را از نزدیک مشاهده نکنم نمی‌توانم بگویم اشکالات آن دقیقا چیست. همان‌طور که اشاره کردم،‌ اندازه این ساز بزرگ است. سازسازی متکی به دانش ویژه است کامکار معتقد است سازسازی متکی به دانش ویژه است و هر کس نمی‌تواند از عهده آن بربیاید. یعنی اگر هم که بخواهد سازی را بسازد، باید خیلی دقیق و حساب شده پیش رود.او صحبت هایش را با ذکر این مثال به پایان می‌رساند: به عنوان مثال، اگر من به شخصه بخواهم چیزی به ساز سنتور اضافه کنم باید خیلی مهارت داشته باشم یا همین‌طور اگر بخواهم حجم صدایی را تغییر دهم،‌باید کاردان باشم. سازندگان ساز بیشتر کاریکاتور سازند تا سازساز یوسف پوریا دیگر سازسازی است که می‌گوید: به نظر من، هر کس می‌تواند به ساختن ساز بپردازد. حتی اگر در عرصه موسیقی فعالیت نکند اما فراموش نکنیم ساختن ساز در درجه نخست، بستگی به ذوق و شوق سازنده دارد و از همه مهم‌تر اینکه از برآیند این سازها چه نتایجی تحویل جامعه داده می‌شود.او ادامه می‌دهد: به نظرمی‌رسد برای ساختن یک ساز به این فکر کنیم که آیا آن ساز در ارکستر جایگاهی خواهد یافت یا نه! پوریا می‌گوید:اما درباره ساز استاد شجریان نمی‌توان به ارائه یک نظر قطعی پرداخت بلکه تصور می‌کنم باید دید جامعه و تاریخ چه تاثیراتی روی این ساز خواهند گذاشت یا متقابلاً این ساز چگونه می‌تواند جامعه و تاریخ زمان خود را متحول کند. این ساز ساز سخن خود را اینگونه پی می‌گیرد: برخی اعتقاد دارند سازسازی باید به دست اهل فن خویش یعنی سازنده ساز صورت گیرد اما متاسفانه در برخی موارد دیده می‌شود سازندگان ساز بیشتر کاریکاتور سازند تا ساز‌ساز، بنابراین باز هم تکرار می‌کنم محدودیتی برای ساخت یک ساز وجود ندارد و مهم نیست چه کسی آن را بسازد. مهم این است که این ساز چه کاربردی قرار است داشته باشد.پوریا متذکر می‌شود: نکته دیگر این است که ضرورت دارد سازسازی، دانشگاهی شود و شکل آکادمیک به خود گیرد.توجه داشته باشیم پیش از آقای شجریان هم افرادی بودند که ساز ساختند اما این سازها با اقبال چندانی مواجه نشد اما ساز ایشان چون استاد آواز ایران هستند و شهرت زیادی در عرصه موسیقی دارند، معروفیت یافته است. قضاوت درباره سازهای شجریان زود است محمدرضا ژاله، سازنده ساز با سابقه کشور نیز در این‌باره می‌گوید: وقتی می‌گوییم نوآوری، در درجه نخست باید به این فکر کنیم که به چه چیز نوآوری می‌گویند؟! از نظر من هر چیزی که نخستین‌بار با خواص، عناصر، لحن و صدای منحصر به فرد ارائه شود در ردیف ابداع و نوآوری به شمار می‌آید. درست مثل ساز استاد شجریان که تمام این موارد را رعایت کرده و توانسته به بهترین شکل ارائه شود. او ادامه می‌دهد:برخی اعتقاد دارند سازسازی کار هر کسی نیست اما نظر من این است که هیچ محدودیتی برای گرایش به این شغل وجود ندارد. به عنوان مثال، خود من سال‌ها کارمند بانک ملی بودم و ناگهان شوق و علاقه‌مندی در خود نسبت به سازسازی یافتم. پس آمدم و سازساز شدم. این ساز ساز توضیح می‌دهد:به بیان ساده‌تر، سازسازی مجوز مخصوصی نمی‌خواهد. بستگی به نوع تمایل و برداشت از این هنر دارد. تصور می‌کنم هر سازی که برای نخستین‌بار ساخته و در معرض نمایش قرار می‌گیرد را نمی‌توان به سرعت مورد قضاوت قرار داد. ژاله در پایان می‌گوید:هر پدیده یا فرآیند هنری بی‌تردید مستلزم گذشت زمان است تا بتواند در لایه‌های اجتماعی، کارکرد‌های خود را نشان دهد. ساز شجریان نیز به همین ترتیب است. هیچ اشکالی هم ندارد اگر ایشان این ساز را در 3،2 کنسرت امتحان کنند تا نواقص کار دستشان بیاید یا حتی ساز میان مردم جا بیفتد. ذوالفنون و تأکید دوباره بر عدم نوآوری شجریان یکی از منتقدان جدی سازسازی محمد رضا شجریان‌، جلال ذوالفنون است.این پیشکسوت سه‌تار سازی پیش‌تر و در شماره ویژه نوروزی «وطن امروز» در گفت‌وگویی مبسوط به انتقاد از شجریان پرداخت و کارهای او را فاقد نوآوری دانست. ذوالفنون با تاکید بر اینکه از عقیده‌اش ذره‌ای عقب ننشسته، تاکید می‌کند: سازی که مثلا آقای شجریان ابداع و راجع به آن صحبت کرده‌اند اساسا نو‌آوری به شمار نمی‌رود. او مي‌گويد هركس مي‌تواند ساز اختراع كند اما حرف زدن ایشان درباره ساز مثل این است که من بیایم جلوی یک متخصص کامپیوتر از کامپیوتر صحبت کنم؛ دفاع هم بكنم، اين حماقت است. به نظر من سازهاي او بسيار مزخرف است.