آیین‌ها و سنت‌ها هویت فکری و اندیشگی یک ملت را تشکیل می‌دهند به‌طوری که با رجوع به آیین‌ها و سنت‌های جاری در یک کشور می‌توان به لایه‌های پنهان و درونی جامعه دست یافت و می‌توان فهمید آنان چگونه به جهان نگاه می‌کنند و به پیرامون خود می‌اندیشند.
نمایشی که تعریف ندارد!
آیین‌ها و سنت‌ها گاهی آنقدر از زندگی روزمره دور می‌شوند که مورد توجه بودنشان نیز زیر سؤال می‌رود. از این رو تعریفی که باید از آیین‌ها و سنت‌ها و در ادامه آن نمایش‌های آیینی- سنتی ارائه کنیم دچار سردرگمی و ناهماهنگی فاحشی است تا جایی که برخی وجود چنین نمایش‌هایی را انکار می‌کنند. اما حمیدرضا آذرنگ، بازیگر، نویسنده و کارگردان پرکار تئاتر در این باره می‌گوید: «با بستر وسیع و حجم گسترده‌ای که درباره آیین‌ها و سنت‌هایمان وجود دارد هنوز نتوانسته‌ایم تعریف خاصی از نمایش‌های آیینی و سنتی‌مان ارائه بدهیم». این بستر وسیع در حقیقت تمام سرزمین را تشکیل می‌دهد. محمدحسین ناصربخت که دبیری 2 دوره از جشنواره بین‌المللی نمایش‌های آیینی- سنتی را برعهده دارد بر این باور است که «اگر یک فرد ایرانی در زمینه تئاتر حتی از تکنیک‌های غربی برای رسیدن به هدفش استفاده کند، طوری‌که در آن روحیات و تجارب ملی‌اش به هم گره خورده باشد، یک نمایش ملی خلق کرده است. در نتیجه نمی‌شود گفت چون شکل نمایش آثار اکبر رادی غربی است جزو تئاتر ملی نیست، به نظر من چون او هم از انسان ایرانی حرف می‌زند و به انسانی ایرانی در آثارش می‌اندیشد آثارش جزو تئاتر ملی است».
در معرض خطر فراموشی
اما نکته‌ای که اینجا باید آن را مطرح کرد اظهاراتی است که درباره نابود شدن آیین‌ها و سنت‌ها شنیده می‌شود. برخی از فعالان تئاتر این هشدار را بارها و بارها بر زبان جاری کرده‌اند. از جمله قطب‌الدین صادقی، استاد دانشگاه، نویسنده و کارگردان برجسته تئاتر بر این اعتقاد است که «ایجاد گروه‌های حرفه‌ای و ماهر در کنار ساخت یک محل دائمی و در کنار آنها برگزاری کارگاه‌های تجربی دائمی، تمام ظرایف و دقایق آیین‌ها و سنت‌های ما را هم به شکل موزه‌ای حفظ می‌کند و هم در جوارش تجربه‌هایی نو انجام می‌شود. به این ترتیب دستاوردهای فرهنگی نسل‌های پیش را پاس خواهیم داشت، از آنها در کارهایمان استفاده و از نابودی و فراموشی آن جلوگیری خواهیم کرد». در اینجا این سؤال مطرح است که آیا آیین‌ها و سنت‌های ما صرفا در هنر و هنری چون تئاتر تبلور دارد و تنها وظیفه تئاتر است که از آیین‌ها و سنت‌ها دفاع کند؟ اما سیروس همتی، بازیگر و کارگردان تئاتر نیز اعتقادی نزدیک به اعتقاد صادقی دارد: «اساسا ترویج آیین و فرهنگ در نمایش‌ها می‌تواند با بعدی ماورایی به نمایش جان ببخشد و همچنین ما را با مراسم، آیین‌ها و سننی که در معرض فراموشی و نابودی قرار دارند آشنا کند». رضا حامدی‌خواه، کارگردان تئاتر که نمایش «شهر شطرنجی» را این روزها روی صحنه برده است نظر دیگری دارد: «اینکه نمایش‌های آیینی- سنتی را با برگزاری یک جشنواره از دیگر نمایش‌ها تفکیک می‌کنیم به معنای آن است که قصد داریم نگاه موزه‌ای به آن داشته باشیم و ویترینی از نمایش‌ها و آیین‌های منسوخ‌شده را در این جشنواره نشان دهیم، در حالی که این نوع نمایش باید در بدنه تئاتر ما استمرار یابد». هادی عامل، دیگر کارگردان تئاتر هم به در خطر بودن آیین‌ها و سنت‌ها اعتقاد دارد: «چراغ تئاتر ما را اینگونه نمایش‌ها می‌توانند روشن نگه دارند و اگر از بین بروند چیزی از آیین‌ها و سنت‌های ما باقی نمی‌ماند، بنابراین در این باره باید چاره‌ای اساسی اندیشیده شود». اما آیا واقعا آیین‌ها و سنت‌های کشوری چون ایران در معرض خطر فراموشی و نابودی است؟
وقتی تئاتر سنتی نداریم
برای عرضه هنر، مکانی لازم است. «تکیه دولت» از جمله مکان‌های به‌یادماندنی اجرای نمایش‌های تعزیه و سنتی ایران بود که در دوره قاجار شهرتی جهانی داشت. این مکان با توجه به گرفتار شدن در مسائل سیاسی روز به نابودی کشیده شد اما همچنان نام و آوازه‌اش را همه هنرمندان و بسیاری از مردم ما می‌شناسند. در اینجا یک مکان مناسب برای اجرای آثار نمایشی آیینی - سنتی بسیار بااهمیت و کارساز جلوه می‌کند، بنابراین با اجرای نمایش‌های آیینی- سنتی در سالن‌های قاب عکسی نتیجه مطلوبی نخواهیم گرفت. این نکته‌ای است که حسن عظیمی، پیشکسوت تئاتر سنتی نیز بر آن تاکید می‌کند: «باید مکانی برای اجرای دائمی نمایش‌های سنتی تاسیس شود تا آثاری که در این زمینه تولید می‌شود امکان اجرای عمومی بیابند. به این ترتیب هم اشتغالزایی صورت می‌گیرد و هم تئاتر سنتی زنده می‌ماند، اما هم‌اکنون تئاتر سنتی به معنای واقعی نداریم و متولیان فرهنگی نیز به فکر این موضوع نیستند». با توجه به این گفته‌ها، اما همچنان به نظر می‌رسد مسؤولان هیچ انگیزه‌ای برای جدی گرفتن این موضوع ندارند.
محتاج اجرای منظم نمایش‌های آیینی
و سنتی هستیم
سالن برای اجرا کم است بنابراین وضعیت اجرای عمومی آثار نمایشی برگرفته از آیین و سنن ما نکته دیگری است؛ نکته‌ای که هم اهالی تئاتر از آن گله‌مندند و هم کارشناسان به عنوان آسیبی جدی از آن یاد می‌کنند. تعطیلی سالن‌هایی که چند دهه پرچم‌دار نمایش‌های ایرانی بود جای خالی آن را بیش از پیش در جامعه نمایان کرد. جامعه تئاتر همچنان تعطیلی سالن‌هایی همچون تئاتر نصر و تئاتر پارس به عنوان سالن‌های اسطوره‌ای نمایش‌های ایرانی را از وقایع تلخ تاریخ تئاتر ایران می‌دانند. هرچند مشابه نمایش‌هایی که در این سالن‌ها روی صحنه می‌رفت هم‌اکنون در سئانس آخر برخی از سالن‌های سینما اجرا می‌شود - که معمولا با استقبال خوبی روبه‌رو است - اما هیچگاه این نمایش‌ها جدی گرفته نشده‌اند و به عنوان تئاتر آماتوری از آنها یاد می‌شود. علی شمس، نویسنده و کارگردان جوان تئاتر بر این نکته پافشاری می‌کند که «ما قطعا محتاج اجرای منظم نمایش‌های آیینی و سنتی هستیم و باید به شکل منسجم و مستمر در شاخه‌های مختلف نمایش‌های آیینی و سنتی نمایش اجرا کنیم تا این نمایش‌ها تبدیل به جاذبه‌ای برای توریسم شود و در عین حال به بقای این نمایش کمک کند». همین‌طور علی یداللهی، نویسنده و کارگردان تئاتر هم معتقد است: «ما باید سالنی داشته باشیم که به صورت مستمر در آن آثار آیینی - سنتی تولید و اجرا شود و تماشاگران و دانشجویان بدانند که چنین جایی هست تا بتوانند در این باره پرس و جو و تحقیق و بررسی کنند».
تغییرات همچنان ادامه خواهد داشت
اما امروز، ما در دهکده جهانی با هجوم مدرنیته و انقلاب اینترنتی مواجه هستیم. در روزگاری زندگی می‌کنیم که هر تعریف و قانونی دائما در معرض خطر کهنگی و بی‌خاصیتی قرار دارد و همچنان تعاریفی نو و قوانینی تازه را می‌طلبد. در اینجا پاسخ به این سؤال حائز اهمیت است که آیا آیین‌ها و سنت‌های ما که همگان بر این نکته اذعان دارند که نگاهدارنده هویت و شخصیت ملی هر کشوری است، تحت‌تاثیر مدرنیته و تغییرات پیرامونی خود قرار دارد یا اینکه تغییرات و تحولات جهان بر اساس آیین‌ها و سنت‌های حاکم بر کشورهای توسعه‌گر صورت می‌گیرد؟ آیین‌ها و سنت‌های سرزمین ما طی قرن‌ها و هزاره‌ها به وجود آمده‌اند، شکل گرفته‌اند، تغییر یافته‌اند و گاهی نیز از دور خارج شده‌اند.
اینها بر اساس پیروزی‌ها و شکست‌های ملت ما و تهاجمات و مورد هجوم قرار گرفتن سرزمین و مردم ما طی تاریخ شکل گرفته‌اند. تغییرات همچنان- چه بخواهیم و چه نخواهیم- ادامه خواهد داشت اما توجه به این نکته اهمیت دارد که آیا ما می‌توانیم در خود تغییر ایجاد کنیم یا دیگران بر ما تغییراتی تحمیل خواهند کرد؟ شاید تفاوت یک ملت پویا با یک ملت دنباله‌رو در همین نکته باشد.
نگاهی به نمایش‌های آیینی - سنتی، پس از برپایی جشنواره چهاردهم
در معرض خطر فراموشی...؟!
آیین‌ها و سنت‌ها هویت فکری و اندیشگی یک ملت را تشکیل می‌دهند به‌طوری که با رجوع به آیین‌ها و سنت‌های جاری در یک کشور می‌توان به لایه‌های پنهان و درونی جامعه دست یافت و می‌توان فهمید آنان چگونه به جهان نگاه می‌کنند و به پیرامون خود می‌اندیشند.
نمایشی که تعریف ندارد!
آیین‌ها و سنت‌ها گاهی آنقدر از زندگی روزمره دور می‌شوند که مورد توجه بودنشان نیز زیر سؤال می‌رود. از این رو تعریفی که باید از آیین‌ها و سنت‌ها و در ادامه آن نمایش‌های آیینی- سنتی ارائه کنیم دچار سردرگمی و ناهماهنگی فاحشی است تا جایی که برخی وجود چنین نمایش‌هایی را انکار می‌کنند. اما حمیدرضا آذرنگ، بازیگر، نویسنده و کارگردان پرکار تئاتر در این باره می‌گوید: «با بستر وسیع و حجم گسترده‌ای که درباره آیین‌ها و سنت‌هایمان وجود دارد هنوز نتوانسته‌ایم تعریف خاصی از نمایش‌های آیینی و سنتی‌مان ارائه بدهیم». این بستر وسیع در حقیقت تمام سرزمین را تشکیل می‌دهد. محمدحسین ناصربخت که دبیری 2 دوره از جشنواره بین‌المللی نمایش‌های آیینی- سنتی را برعهده دارد بر این باور است که «اگر یک فرد ایرانی در زمینه تئاتر حتی از تکنیک‌های غربی برای رسیدن به هدفش استفاده کند، طوری‌که در آن روحیات و تجارب ملی‌اش به هم گره خورده باشد، یک نمایش ملی خلق کرده است. در نتیجه نمی‌شود گفت چون شکل نمایش آثار اکبر رادی غربی است جزو تئاتر ملی نیست، به نظر من چون او هم از انسان ایرانی حرف می‌زند و به انسانی ایرانی در آثارش می‌اندیشد آثارش جزو تئاتر ملی است».
در معرض خطر فراموشی
اما نکته‌ای که اینجا باید آن را مطرح کرد اظهاراتی است که درباره نابود شدن آیین‌ها و سنت‌ها شنیده می‌شود. برخی از فعالان تئاتر این هشدار را بارها و بارها بر زبان جاری کرده‌اند. از جمله قطب‌الدین صادقی، استاد دانشگاه، نویسنده و کارگردان برجسته تئاتر بر این اعتقاد است که «ایجاد گروه‌های حرفه‌ای و ماهر در کنار ساخت یک محل دائمی و در کنار آنها برگزاری کارگاه‌های تجربی دائمی، تمام ظرایف و دقایق آیین‌ها و سنت‌های ما را هم به شکل موزه‌ای حفظ می‌کند و هم در جوارش تجربه‌هایی نو انجام می‌شود. به این ترتیب دستاوردهای فرهنگی نسل‌های پیش را پاس خواهیم داشت، از آنها در کارهایمان استفاده و از نابودی و فراموشی آن جلوگیری خواهیم کرد». در اینجا این سؤال مطرح است که آیا آیین‌ها و سنت‌های ما صرفا در هنر و هنری چون تئاتر تبلور دارد و تنها وظیفه تئاتر است که از آیین‌ها و سنت‌ها دفاع کند؟ اما سیروس همتی، بازیگر و کارگردان تئاتر نیز اعتقادی نزدیک به اعتقاد صادقی دارد: «اساسا ترویج آیین و فرهنگ در نمایش‌ها می‌تواند با بعدی ماورایی به نمایش جان ببخشد و همچنین ما را با مراسم، آیین‌ها و سننی که در معرض فراموشی و نابودی قرار دارند آشنا کند». رضا حامدی‌خواه، کارگردان تئاتر که نمایش «شهر شطرنجی» را این روزها روی صحنه برده است نظر دیگری دارد: «اینکه نمایش‌های آیینی- سنتی را با برگزاری یک جشنواره از دیگر نمایش‌ها تفکیک می‌کنیم به معنای آن است که قصد داریم نگاه موزه‌ای به آن داشته باشیم و ویترینی از نمایش‌ها و آیین‌های منسوخ‌شده را در این جشنواره نشان دهیم، در حالی که این نوع نمایش باید در بدنه تئاتر ما استمرار یابد». هادی عامل، دیگر کارگردان تئاتر هم به در خطر بودن آیین‌ها و سنت‌ها اعتقاد دارد: «چراغ تئاتر ما را اینگونه نمایش‌ها می‌توانند روشن نگه دارند و اگر از بین بروند چیزی از آیین‌ها و سنت‌های ما باقی نمی‌ماند، بنابراین در این باره باید چاره‌ای اساسی اندیشیده شود». اما آیا واقعا آیین‌ها و سنت‌های کشوری چون ایران در معرض خطر فراموشی و نابودی است؟
وقتی تئاتر سنتی نداریم
برای عرضه هنر، مکانی لازم است. «تکیه دولت» از جمله مکان‌های به‌یادماندنی اجرای نمایش‌های تعزیه و سنتی ایران بود که در دوره قاجار شهرتی جهانی داشت. این مکان با توجه به گرفتار شدن در مسائل سیاسی روز به نابودی کشیده شد اما همچنان نام و آوازه‌اش را همه هنرمندان و بسیاری از مردم ما می‌شناسند. در اینجا یک مکان مناسب برای اجرای آثار نمایشی آیینی - سنتی بسیار بااهمیت و کارساز جلوه می‌کند، بنابراین با اجرای نمایش‌های آیینی- سنتی در سالن‌های قاب عکسی نتیجه مطلوبی نخواهیم گرفت. این نکته‌ای است که حسن عظیمی، پیشکسوت تئاتر سنتی نیز بر آن تاکید می‌کند: «باید مکانی برای اجرای دائمی نمایش‌های سنتی تاسیس شود تا آثاری که در این زمینه تولید می‌شود امکان اجرای عمومی بیابند. به این ترتیب هم اشتغالزایی صورت می‌گیرد و هم تئاتر سنتی زنده می‌ماند، اما هم‌اکنون تئاتر سنتی به معنای واقعی نداریم و متولیان فرهنگی نیز به فکر این موضوع نیستند». با توجه به این گفته‌ها، اما همچنان به نظر می‌رسد مسؤولان هیچ انگیزه‌ای برای جدی گرفتن این موضوع ندارند.
محتاج اجرای منظم نمایش‌های آیینی
و سنتی هستیم
سالن برای اجرا کم است بنابراین وضعیت اجرای عمومی آثار نمایشی برگرفته از آیین و سنن ما نکته دیگری است؛ نکته‌ای که هم اهالی تئاتر از آن گله‌مندند و هم کارشناسان به عنوان آسیبی جدی از آن یاد می‌کنند. تعطیلی سالن‌هایی که چند دهه پرچم‌دار نمایش‌های ایرانی بود جای خالی آن را بیش از پیش در جامعه نمایان کرد. جامعه تئاتر همچنان تعطیلی سالن‌هایی همچون تئاتر نصر و تئاتر پارس به عنوان سالن‌های اسطوره‌ای نمایش‌های ایرانی را از وقایع تلخ تاریخ تئاتر ایران می‌دانند. هرچند مشابه نمایش‌هایی که در این سالن‌ها روی صحنه می‌رفت هم‌اکنون در سئانس آخر برخی از سالن‌های سینما اجرا می‌شود - که معمولا با استقبال خوبی روبه‌رو است - اما هیچگاه این نمایش‌ها جدی گرفته نشده‌اند و به عنوان تئاتر آماتوری از آنها یاد می‌شود. علی شمس، نویسنده و کارگردان جوان تئاتر بر این نکته پافشاری می‌کند که «ما قطعا محتاج اجرای منظم نمایش‌های آیینی و سنتی هستیم و باید به شکل منسجم و مستمر در شاخه‌های مختلف نمایش‌های آیینی و سنتی نمایش اجرا کنیم تا این نمایش‌ها تبدیل به جاذبه‌ای برای توریسم شود و در عین حال به بقای این نمایش کمک کند». همین‌طور علی یداللهی، نویسنده و کارگردان تئاتر هم معتقد است: «ما باید سالنی داشته باشیم که به صورت مستمر در آن آثار آیینی - سنتی تولید و اجرا شود و تماشاگران و دانشجویان بدانند که چنین جایی هست تا بتوانند در این باره پرس و جو و تحقیق و بررسی کنند».
تغییرات همچنان ادامه خواهد داشت
اما امروز، ما در دهکده جهانی با هجوم مدرنیته و انقلاب اینترنتی مواجه هستیم. در روزگاری زندگی می‌کنیم که هر تعریف و قانونی دائما در معرض خطر کهنگی و بی‌خاصیتی قرار دارد و همچنان تعاریفی نو و قوانینی تازه را می‌طلبد. در اینجا پاسخ به این سؤال حائز اهمیت است که آیا آیین‌ها و سنت‌های ما که همگان بر این نکته اذعان دارند که نگاهدارنده هویت و شخصیت ملی هر کشوری است، تحت‌تاثیر مدرنیته و تغییرات پیرامونی خود قرار دارد یا اینکه تغییرات و تحولات جهان بر اساس آیین‌ها و سنت‌های حاکم بر کشورهای توسعه‌گر صورت می‌گیرد؟ آیین‌ها و سنت‌های سرزمین ما طی قرن‌ها و هزاره‌ها به وجود آمده‌اند، شکل گرفته‌اند، تغییر یافته‌اند و گاهی نیز از دور خارج شده‌اند.
اینها بر اساس پیروزی‌ها و شکست‌های ملت ما و تهاجمات و مورد هجوم قرار گرفتن سرزمین و مردم ما طی تاریخ شکل گرفته‌اند. تغییرات همچنان- چه بخواهیم و چه نخواهیم- ادامه خواهد داشت اما توجه به این نکته اهمیت دارد که آیا ما می‌توانیم در خود تغییر ایجاد کنیم یا دیگران بر ما تغییراتی تحمیل خواهند کرد؟ شاید تفاوت یک ملت پویا با یک ملت دنباله‌رو در همین نکته باشد.
ارسال نظر
پربیننده