با آغاز قرن بیستم، داستان‌نویسی در ایتالیا نیز همگام با تغییراتی که در منش نویسندگان آن دوران ظهور کرد، مسیر نوینی را تجربه کرد که زمینه‌ساز تحولات و جریان‌های اجتماعی و سیاسی شد. نویسندگان قرن بیستمی ایتالیا در مقایسه با گذشتگان کمترین توجهی به مضامین تغزلی و عرفانی نداشتند و معضلات اجتماعی و بحران‌های موجود در جامعه آسیب‌دیده را دستمایه آثار خود قرار می‌دادند. ظهور فاشیسم به سرپرستی «بنیتو موسیلینی» در سال 1919 را باید یکی از عمده دلایل پیدایش این طرز تفکر در میان نویسندگان سال‌های 1900 در ایتالیا دانست. نویسندگان آن دوران با ذهنیتی آنارشیستی، متمایل به تخریب و طغیان فردی و با لحنی جدی و نیز با استفاده از هجو و طنز می‌کوشیدند چاله‌های سیاسی برآمده از تولیت دولت موسیلینی را به نوعی پر و مشکلات ناشی از قدرت حاکم را مرتفع کنند.
یکی از نویسندگان آن دوران که فضای آنارشیستی پس از جنگ در داستان‌هایش به خوبی قابل مشاهده است، آلبرتو موراویا، داستان‌نویس شهیر رمی است که در ایران نیز به واسطه ترجمه‌های متعدد به خوبی توانسته فضای جنجال‌برانگیز و خسته از جنگ ایتالیا را در چشمان مخاطب پدیدار کند.
انگیزه موراویا در بیان دغدغه‌ها و مسائل اجتماعی به اندازه‌ای است که از او به عنوان منتقد اجتماعی یاد می‌کنند. او جز در دوره کوتاهی که به دلیل مبارزه با فاشیسم ممنوع‌القلم شد در تمام داستان‌هایش با بیانی طنز و سوررئال وضعیت ایتالیا را به باد هجو گرفت. او از سن 18 سالگی تقریبا به طور مرتب سالی یک کتاب نوشته و در تمام آنها فساد اخلاقی، ناکامی‌های اجتماعی و نکبت‌های دوران فاشیسم ایتالیا را منعکس کرده است و در داستان‌هایش چیزی را به اشاره و کنایه حوالت نمی‌دهد و همه آنچه را باید بگوید بیان می‌کند. زبان او خشن، بی‌پیرایه و از نظر روانشناسی تحلیلی است. موراویا خود می‌گوید مفهوم نویسندگی را در آثار داستایوفسکی جسته و از آن الگوبرداری کرده است. نکته حائز اهمیت در آثار موراویا این است که او شخصیت‌هایش را با تکیه بر فرویدیسم روانکاوی می‌کند، بنابراین می‌توان گفت داستان‌های موراویا بیانگر نوسانات رفتاری و کرداری جامعه ایتالیا بویژه در فاصله‌های میان جنگ بین‌الملل اول و دوم و بعد از آن حتی تا دهه 80 است.
از میان آثار موراویا که گویای شاخصه‌های فوق است، می‌توان به «داستان‌های رمی» اشاره کرد. او در این مجموعه که به شیوه روایی آن را نوشته و البته همین باعث شده به شهرتی جهانی دست یابد، راوى منش‌ها و رفتارهاى خاصى است که به دلیل شرایط خاص حاکم بر زندگى و روزگار قهرمان‌هایش به وجود آمده است؛ آدم‌هایى که در بوالهوسى، سرخوشى‌هاى بدلى یا افسردگى‌اى بسر مى‌برند که منشأ تمام آنها به شرایط زیستن در رم بازمى‌گردد؛ در این شرایط که بیکارى، در دسترس نبودن بسترها و فضاهاى عاطفى و از همه مهم‌تر روزمرگى، نوعى بطالت و پوچى را رقم زده است.
موراویا داستان‌های رمی را بر اساس توجه و علاقه به آثار جوآکینو بللی، غزلسرای معروف رمی نوشته است. بللی شاعری است که در استفاده از گویش رمی در تصویر کردن شهر رم پیشگام بود. در غزل‌های مردمی بللی طنز، تراژدی، ضرب‌المثل و بازی با کلمات مقام خاصی دارند و همراه با ترسیم رم باروک و رمی‌ها به اوج زبان شاعرانه خود می‌رسند. موراویا که خود شیفته شهر رم است همانطور که خود نیز می‌گوید با داستان‌های رمی یک رونویسی به نثر و سبک بللی با شیوه مخصوص خودش به وجود آورده است. البته واضح است که رم بعد از فاشیسم و بعد از جنگ، رم زمان بللی نیست و آدم‌هایش نیز متفاوتند. نظام اقتصادی ایتالیا در سال‌های 1950 به تازگی شکوفا شده و مردم آن به تدریج در حال هماهنگ شدن با وضعیت حاکم بر خود هستند، به همین دلیل موراویا برای توصیف رم سعی می‌کند گویش رمی را در درجه دوم داستان‌نویسی رعایت کند چرا که او معتقد است زبان گفت‌وگو در توصیف زندگی مردم اهمیت چندانی در داستان‌نویسی ندارد. آنچه برای موراویا اهمیت دارد محیط و شخصیت‌هایی است که در آن زندگی می‌کنند. داستان‌های موراویا آکنده از طنز هستند اما طنزی تلخ. آدم‌های موراویا آدم‌های حاشیه اجتماعند؛ آدم‌هایی که در روزمرگی غوطه‌ور هستند، از صدقه زندگی می‌کنند و بی‌سرپناهند.
از دیگر آثار موراویا که بسیار مورد توجه خوانندگان و جامعه ادبی آن زمان قرار گرفت، باید به رمان «بی‌تفاوت‌ها» اشاره کرد که در سال 1929 در سن 22 سالگی و با سرمایه شخصی‌اش به چاپ رساند. در این رمان موراویا به زندگی اجتماعی یک خانواده متوسط ایتالیایی می‌پردازد و فسادی را که در این خانواده وجود دارد به باد انتقاد می‌گیرد. «ماریا گراتسیا» نام مادر این خانواده است که زنی ظاهربین و در ورطه فساد درافتاده است. «کارلا» هم دختر این خانواده است که از این زندگی خسته شده و می‌خواهد به هر ترتیبی که شده از این فضا بیرون برود. از آن‌طرف هم «نیکله» پسر خانواده فقط به خیالپردازی می‌پردازد و می‌خواهد به چیزهایی دست بیابد که هرگز برایش امکان‌‌پذیر نیست. از سوی دیگر هم «لئو» که دوست مادر خانواده است وارد این زندگی می‌شود و قصد سوءاستفاده از ثروت و دارایی این خانواده را دارد. از ویژگی‌های موراویا این است که به مسائلی می‌پردازد که قبلاً هم به آن پرداخته شده ولی در عین حال دیدی مجزا دارد. این بی‌تفاوتی اخلاقی که موراویا به آن می‌پردازد نشان از فرومایگی شخصیت‌های داستان دارد. پایان‌بخش تیره این رمان هم تأییدی است بر ارزش‌های فروخته‌ای که در رمان وجود دارد. رمان موراویا که پیر پائولو پازولینی- فیلمساز - او را فرهیخته‌ترین نویسنده تاریخ ایتالیا می‌داند، در آغوش گرفتن ملت ایتالیایی است که تحت سیطره فاشیسم هستند. او علاوه بر نویسندگی و روزنامه‌نگاری در روزنامه میلانی «کوریره دلاسرا» به عنوان منتقد سینمایی با مجله «اسپرسو» نیز همکاری داشت.
مضامین محوری آثار موراویا همانند از خودبیگانگی اجتماعی و اگزیستانسیالیسم ناشی از شکوفایی اقتصادی دهه 60 میلادی، جنسیت مدرن و رابطه‌اش با گشایش‌های سیاسی به عنوان مهم‌ترین پارادیم‌های فرهنگی قرن بیستم اروپا و داستان‌های کوتاه و بلندی که موراویا در نمایش ملال، بی‌تفاوتی، نافرمانی، تحقیر، تزویر و ریا نوشته است، دستمایه کار بزرگ‌ترین فیلمسازان روزگار او شد. شاهکارهایی چون «دو زن» (ویتوریو دسیکا - 1961)، «ملا» (دامیانو دامیانی - 1964)، «تحقیر» (ژان لوک گدار - 1963) و «دنباله‌رو» که برناردو برتولوچی در سال 1970 آن را ساخت از جمله آثار سینمایی‌ای هستند که بر اساس مهم‌ترین داستان‌های موراویا خلق شده‌اند.
شیوه روایت داستان‌های «دیوار و شمعدانی» که ابتدای سال جاری در بیست و دومین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران از سوی نشر خورشید به چاپ رسید نیز مثل دیگر آثار او، اول شخص است؛ غیر از داستان آخری که از زبان یک سگ روایت می‌شود. «دیوار و شمعدانی» ترجمه دنباله مجموعه داستان«یک چیز به هر حال یک چیز است» سال گذشته از سوی همین مترجم منتشر شد. موراویا در این مجموعه با نثری درونکاوانه، احساسات درونی و پنهان انسان متوسط عصر حاضر را به نمایش می‌گذارد؛ انسانی که شهامت می‌یابد تا لحظه‌ای خود را از کرختی روزمرگی و شرایط رخوت‌انگیزی که حصاری سخت میان اندیشه و تخیل می‌کشند، رها کند و خیالپردازی‌های درون را که به ندرت مجال ظهور می‌یابند با واقعیات بی‌چون و چرا، ملموس و انکارناپذیر دنیای درون پیوند زند. کنجکاوی، حیرت و نارضایتی از هر آنچه در اطراف او است درونمایه‌های داستان‌هایی می‌شوند که خود راوی آنهاست. «محاسبات سرانگشتی»، «انریکا بایله»، «کی اینو گفته؟»، «دیوار و شمعدانی»، «ابهامات»،«کلمات گوسفندند»، «داستان‌های مصور»، «قمارباز»، «بوها و استخوان‌ها» و «قانون قانون‌ها» از جمله داستان‌هایی است که در این مجموعه آمده است.
«یک چیز به هر حال یک چیز است» نیز مجموعه ۲٠ داستان کوتاه است که به دوران جدیدی از حیات نویسندگی آلبرتو موراویا تعلق دارد. او در این رمان به سرگذشت انسانی می‌پردازد که درگیر سختی‌ها و پیچیدگی‌هاست و هر از گاهی به دنیای بیرون سرک می‌کشد تا فرصت تامل در دنیای دیگری را پیدا کند. موراویا نگاه خود را از دنیای بیرون به دنیای درون می‌کشاند تا در هر داستان، به معنا و مفهوم عمیق‌تری دست یابد.
تأملی بر آثار آلبرتو موراویا به بهانه انتشار«دیوار و شمعدانی»
دنیای وارونه وارونه
با آغاز قرن بیستم، داستان‌نویسی در ایتالیا نیز همگام با تغییراتی که در منش نویسندگان آن دوران ظهور کرد، مسیر نوینی را تجربه کرد که زمینه‌ساز تحولات و جریان‌های اجتماعی و سیاسی شد. نویسندگان قرن بیستمی ایتالیا در مقایسه با گذشتگان کمترین توجهی به مضامین تغزلی و عرفانی نداشتند و معضلات اجتماعی و بحران‌های موجود در جامعه آسیب‌دیده را دستمایه آثار خود قرار می‌دادند. ظهور فاشیسم به سرپرستی «بنیتو موسیلینی» در سال 1919 را باید یکی از عمده دلایل پیدایش این طرز تفکر در میان نویسندگان سال‌های 1900 در ایتالیا دانست. نویسندگان آن دوران با ذهنیتی آنارشیستی، متمایل به تخریب و طغیان فردی و با لحنی جدی و نیز با استفاده از هجو و طنز می‌کوشیدند چاله‌های سیاسی برآمده از تولیت دولت موسیلینی را به نوعی پر و مشکلات ناشی از قدرت حاکم را مرتفع کنند.
یکی از نویسندگان آن دوران که فضای آنارشیستی پس از جنگ در داستان‌هایش به خوبی قابل مشاهده است، آلبرتو موراویا، داستان‌نویس شهیر رمی است که در ایران نیز به واسطه ترجمه‌های متعدد به خوبی توانسته فضای جنجال‌برانگیز و خسته از جنگ ایتالیا را در چشمان مخاطب پدیدار کند.
انگیزه موراویا در بیان دغدغه‌ها و مسائل اجتماعی به اندازه‌ای است که از او به عنوان منتقد اجتماعی یاد می‌کنند. او جز در دوره کوتاهی که به دلیل مبارزه با فاشیسم ممنوع‌القلم شد در تمام داستان‌هایش با بیانی طنز و سوررئال وضعیت ایتالیا را به باد هجو گرفت. او از سن 18 سالگی تقریبا به طور مرتب سالی یک کتاب نوشته و در تمام آنها فساد اخلاقی، ناکامی‌های اجتماعی و نکبت‌های دوران فاشیسم ایتالیا را منعکس کرده است و در داستان‌هایش چیزی را به اشاره و کنایه حوالت نمی‌دهد و همه آنچه را باید بگوید بیان می‌کند. زبان او خشن، بی‌پیرایه و از نظر روانشناسی تحلیلی است. موراویا خود می‌گوید مفهوم نویسندگی را در آثار داستایوفسکی جسته و از آن الگوبرداری کرده است. نکته حائز اهمیت در آثار موراویا این است که او شخصیت‌هایش را با تکیه بر فرویدیسم روانکاوی می‌کند، بنابراین می‌توان گفت داستان‌های موراویا بیانگر نوسانات رفتاری و کرداری جامعه ایتالیا بویژه در فاصله‌های میان جنگ بین‌الملل اول و دوم و بعد از آن حتی تا دهه 80 است.
از میان آثار موراویا که گویای شاخصه‌های فوق است، می‌توان به «داستان‌های رمی» اشاره کرد. او در این مجموعه که به شیوه روایی آن را نوشته و البته همین باعث شده به شهرتی جهانی دست یابد، راوى منش‌ها و رفتارهاى خاصى است که به دلیل شرایط خاص حاکم بر زندگى و روزگار قهرمان‌هایش به وجود آمده است؛ آدم‌هایى که در بوالهوسى، سرخوشى‌هاى بدلى یا افسردگى‌اى بسر مى‌برند که منشأ تمام آنها به شرایط زیستن در رم بازمى‌گردد؛ در این شرایط که بیکارى، در دسترس نبودن بسترها و فضاهاى عاطفى و از همه مهم‌تر روزمرگى، نوعى بطالت و پوچى را رقم زده است.
موراویا داستان‌های رمی را بر اساس توجه و علاقه به آثار جوآکینو بللی، غزلسرای معروف رمی نوشته است. بللی شاعری است که در استفاده از گویش رمی در تصویر کردن شهر رم پیشگام بود. در غزل‌های مردمی بللی طنز، تراژدی، ضرب‌المثل و بازی با کلمات مقام خاصی دارند و همراه با ترسیم رم باروک و رمی‌ها به اوج زبان شاعرانه خود می‌رسند. موراویا که خود شیفته شهر رم است همانطور که خود نیز می‌گوید با داستان‌های رمی یک رونویسی به نثر و سبک بللی با شیوه مخصوص خودش به وجود آورده است. البته واضح است که رم بعد از فاشیسم و بعد از جنگ، رم زمان بللی نیست و آدم‌هایش نیز متفاوتند. نظام اقتصادی ایتالیا در سال‌های 1950 به تازگی شکوفا شده و مردم آن به تدریج در حال هماهنگ شدن با وضعیت حاکم بر خود هستند، به همین دلیل موراویا برای توصیف رم سعی می‌کند گویش رمی را در درجه دوم داستان‌نویسی رعایت کند چرا که او معتقد است زبان گفت‌وگو در توصیف زندگی مردم اهمیت چندانی در داستان‌نویسی ندارد. آنچه برای موراویا اهمیت دارد محیط و شخصیت‌هایی است که در آن زندگی می‌کنند. داستان‌های موراویا آکنده از طنز هستند اما طنزی تلخ. آدم‌های موراویا آدم‌های حاشیه اجتماعند؛ آدم‌هایی که در روزمرگی غوطه‌ور هستند، از صدقه زندگی می‌کنند و بی‌سرپناهند.
از دیگر آثار موراویا که بسیار مورد توجه خوانندگان و جامعه ادبی آن زمان قرار گرفت، باید به رمان «بی‌تفاوت‌ها» اشاره کرد که در سال 1929 در سن 22 سالگی و با سرمایه شخصی‌اش به چاپ رساند. در این رمان موراویا به زندگی اجتماعی یک خانواده متوسط ایتالیایی می‌پردازد و فسادی را که در این خانواده وجود دارد به باد انتقاد می‌گیرد. «ماریا گراتسیا» نام مادر این خانواده است که زنی ظاهربین و در ورطه فساد درافتاده است. «کارلا» هم دختر این خانواده است که از این زندگی خسته شده و می‌خواهد به هر ترتیبی که شده از این فضا بیرون برود. از آن‌طرف هم «نیکله» پسر خانواده فقط به خیالپردازی می‌پردازد و می‌خواهد به چیزهایی دست بیابد که هرگز برایش امکان‌‌پذیر نیست. از سوی دیگر هم «لئو» که دوست مادر خانواده است وارد این زندگی می‌شود و قصد سوءاستفاده از ثروت و دارایی این خانواده را دارد. از ویژگی‌های موراویا این است که به مسائلی می‌پردازد که قبلاً هم به آن پرداخته شده ولی در عین حال دیدی مجزا دارد. این بی‌تفاوتی اخلاقی که موراویا به آن می‌پردازد نشان از فرومایگی شخصیت‌های داستان دارد. پایان‌بخش تیره این رمان هم تأییدی است بر ارزش‌های فروخته‌ای که در رمان وجود دارد. رمان موراویا که پیر پائولو پازولینی- فیلمساز - او را فرهیخته‌ترین نویسنده تاریخ ایتالیا می‌داند، در آغوش گرفتن ملت ایتالیایی است که تحت سیطره فاشیسم هستند. او علاوه بر نویسندگی و روزنامه‌نگاری در روزنامه میلانی «کوریره دلاسرا» به عنوان منتقد سینمایی با مجله «اسپرسو» نیز همکاری داشت.
مضامین محوری آثار موراویا همانند از خودبیگانگی اجتماعی و اگزیستانسیالیسم ناشی از شکوفایی اقتصادی دهه 60 میلادی، جنسیت مدرن و رابطه‌اش با گشایش‌های سیاسی به عنوان مهم‌ترین پارادیم‌های فرهنگی قرن بیستم اروپا و داستان‌های کوتاه و بلندی که موراویا در نمایش ملال، بی‌تفاوتی، نافرمانی، تحقیر، تزویر و ریا نوشته است، دستمایه کار بزرگ‌ترین فیلمسازان روزگار او شد. شاهکارهایی چون «دو زن» (ویتوریو دسیکا - 1961)، «ملا» (دامیانو دامیانی - 1964)، «تحقیر» (ژان لوک گدار - 1963) و «دنباله‌رو» که برناردو برتولوچی در سال 1970 آن را ساخت از جمله آثار سینمایی‌ای هستند که بر اساس مهم‌ترین داستان‌های موراویا خلق شده‌اند.
شیوه روایت داستان‌های «دیوار و شمعدانی» که ابتدای سال جاری در بیست و دومین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران از سوی نشر خورشید به چاپ رسید نیز مثل دیگر آثار او، اول شخص است؛ غیر از داستان آخری که از زبان یک سگ روایت می‌شود. «دیوار و شمعدانی» ترجمه دنباله مجموعه داستان«یک چیز به هر حال یک چیز است» سال گذشته از سوی همین مترجم منتشر شد. موراویا در این مجموعه با نثری درونکاوانه، احساسات درونی و پنهان انسان متوسط عصر حاضر را به نمایش می‌گذارد؛ انسانی که شهامت می‌یابد تا لحظه‌ای خود را از کرختی روزمرگی و شرایط رخوت‌انگیزی که حصاری سخت میان اندیشه و تخیل می‌کشند، رها کند و خیالپردازی‌های درون را که به ندرت مجال ظهور می‌یابند با واقعیات بی‌چون و چرا، ملموس و انکارناپذیر دنیای درون پیوند زند. کنجکاوی، حیرت و نارضایتی از هر آنچه در اطراف او است درونمایه‌های داستان‌هایی می‌شوند که خود راوی آنهاست. «محاسبات سرانگشتی»، «انریکا بایله»، «کی اینو گفته؟»، «دیوار و شمعدانی»، «ابهامات»،«کلمات گوسفندند»، «داستان‌های مصور»، «قمارباز»، «بوها و استخوان‌ها» و «قانون قانون‌ها» از جمله داستان‌هایی است که در این مجموعه آمده است.
«یک چیز به هر حال یک چیز است» نیز مجموعه ۲٠ داستان کوتاه است که به دوران جدیدی از حیات نویسندگی آلبرتو موراویا تعلق دارد. او در این رمان به سرگذشت انسانی می‌پردازد که درگیر سختی‌ها و پیچیدگی‌هاست و هر از گاهی به دنیای بیرون سرک می‌کشد تا فرصت تامل در دنیای دیگری را پیدا کند. موراویا نگاه خود را از دنیای بیرون به دنیای درون می‌کشاند تا در هر داستان، به معنا و مفهوم عمیق‌تری دست یابد.
ارسال نظر
پربیننده