لیلا شوقی: چند سالی می‌شود کارشناسان از کم‌آبی و بحران خشکسالی در کشور میگویند. بحران خشکسالی تا جایی نگرانکننده بوده که حتی کار به بارورسازی ابرها هم کشیده است. موضوع اما زمانی نگرانکنندهتر می‌شود که بدانیم از ۴۳۰ میلیارد مترمکعب آب ورودی در کشور در سال 96، تنها ۵ درصد آن به گیاهان رسیده و مابقی اتلاف شده است.
مطالعات علمی نشان می‌دهد از کل ۴۳۰میلیارد مترمکعب آب ورودی کشور، چیزی حدود ۷۰ میلیارد مترمکعب (6/59 درصد از آب تجدیدپذیر کشور) صرف کشاورزی می‌شود اما بخش عمده‌ای از آب قبل از اینکه به زمین زراعی برسد، هدر رفته و ۷۰ درصد نزولات آسمانی از طریق تبخیر اتلاف می‌شود. به باور تعدادی از کارشناسان حوزه محیط‌زیست ایران با مشکل کمبود آب مواجه نیست، بلکه مشکل اصلی کشور مدیریت نامناسب منابع آبی است. در حال حاضر با مصرف ۹۰ میلیارد مترمکعب آب در بخش کشاورزی حدود ۱۰۰ میلیون تن انواع محصولات کشاورزی تولید می‌شود که با افزایش بهره‌وری آب، میتوان با نیمی از حجم آب یاد شده، عملکرد را به بیش از 2 برابر ارتقا داد و برای جمعیتی بالغ بر ۲۵۰ میلیون نفر در کشور غذا تولید کرد. به همین دلیل کارشناسان معتقدند برای حفاظت همزمان از منابع آب و خاک و بهره‌برداری صیانتی از منابع طبیعی، بهتر است نگاه سازه‌ای در مدیریت منابع آب را به نگاهی مبتنی بر «آبخیزداری» تغییر داد.
مفهوم «آبخیزداری»
آبخیزداری به تمام اقدامات اجرایی (مکانیکی و بیولوژیک) و مدیریتی گفته می‌شود که برای ذخیره‌سازی زیرزمینی آب باران در مبدأ بارش و جلوگیری هرچه بیشتر از روان شدن و تبخیر آب انجام می‌شود. با اجرای هر هکتار عملیات آبخیزداری میتوان ۵۰۰ مترمکعب آب جدید تولید و از 5/6 تن فرسایش خاک و رسوب جلوگیری کرد. آبخیزداری در کشور ما سابقه‌ای ۸۰۰ ساله دارد اما آبخیزداری نوین و علمی در نیم قرن گذشته در کشور راهاندازی شده است. با افزایش راندمان آبیاری مزارع از طریق مکانیزاسیون و گسترش سیستمهای آبیاری تحت فشار و احداث گلخانه‌ها میتوان با آب کم هم تولید زیاد داشت. امروز با ۱۰ درصد آبی که در گذشته در بیرون از گلخانه‌ها برای تولید محصولاتی مانند خیار، گوجه و بادنجان استفاده می‌شد، میتوان همان محصولات را در گلخانه‌ها تولید کرد. راندمان آبیاری سنتی حدود ۶۰ درصد، آبیاری بارانی ۷۰ تا۹۰ درصد و آبیاری قطره‌ای بالای ۹۰درصد است اما متأسفانه روش‌های نادرست بسیاری از کشاورزان در آبیاری زمین‌های کشاورزی باعث شده است حتی راندمان همان آبیاری سنتی به ۲۵ تا ۳۰ درصد تنزل پیدا کند و این نشان می‌دهد کشاورزان ما درباره نحوه آبیاری مناسب زمین‌های خود توجیه نشده‌اند.
نگاه سخت‌افزاری به آب
نگاه مدیران به آب سخت‌افزاری است و با آن مانند یک ماده برخورد می‌شود، در حالی که آب تنها یک ماده نیست، بلکه با موضوعات فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و حتی امنیتی نیز ارتباط دارد، همین موضوع ارزشگذاری و توجه به آن را دوچندان می‌کند. با مدیریت صحیح آب میتوان بسیاری از مشکلات احتمالی آبی کشور را از بین برد. تأمین منابع آب شیرین برای مردم شهرها و روستاها، تنظیم جریان منابع آبی، حفظ کیفیت آب، حفاظت از منابع طبیعی (آب، خاک و پوشش گیاهی) برای تأمین معیشت مردم محلی، تأمین انرژی (برای مثال انرژی حاصل از آب)، حفاظت از تنوع زیستی و احیای آن و جلوگیری از بیابانزدایی از تأثیرات مدیریت آب به روش آبخیزداری است. با ایجاد سدهای مخزنی (ذخیره سیلاب در مخزن و کاهش پیک سیلاب)، سیل‌بندها (محدود کردن سیلاب)، مخازن تأخیری (کاهش پیک سیلاب و افزایش زمان تمرکز)، اصلاح و بهسازی مسیر (افزایش سرعت جریان و گذردهی رودخانه و حفاظت از کناره‌ها و بستر آن) و انحراف سیلاب (کاهش میزان سیلاب در یک بازه از رودخانه) میتوان برکات الهی را مدیریت کرد.