رابطه میان انسان و جهان متغیر است و هر جامعه انسانی نسبت به فلسفه، جهان‌بینی، تجربیات و تفکرات اکتسابی خاص خویش جهان اطراف خود را مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌دهد و در طول این جریان درونی و ژرف به تفسیر و تعبیر عقاید، افکار و اندیشه‌های خویش می‌پردازد. انسان در تلاش برای یافتن ارتباطی غیرمادی و بینشی میان خویش در مقام یک انسان و جهان پیرامونش، در حال یافتن جریانی میان یک عنصر انسانی و یک عنصر غیرانسانی است که به واسطه یک رابط سوم در قالب‌هایی همچون اسطوره، دین، علم و... آن را جست‌وجو می‌کند و محقق می‌سازد. در حقیقت او برای یافتن پاسخ خویش به آغوش معنویات پناه می‌برد، در دامان این نیاز عمیق انسانی، راه حل ارتباطی خویش را می‌یابد و در طول این جریان هرچه ارتباط وی با دنیای معنویات اصولی‌تر، عمیق‌تر و درونی‌تر شود، مسیر اتصال وی با مرکز احدیت و یگانگی پروردگار کوتاه‌تر و محکم‌تر می‌شود و در سایه این ارتباط همه وجوه زندگی، اندیشه و تعقل وی ترجمان و مفهومی جدید می‌یابد و در این میان «هنر» یکی از تجلیگاه‌های این درک و فهم متعالی است که درونیات وی را در قالبی عینی اما مأخوذ از معنویات، متمرکز و جلوه‌گر می‌سازد.
تاثیر این دیدگاه در «هنرهای اسلامی» کاملا قابل مشاهده و عینیت یافته است زیرا اساس و بنیان این هنر از دیدگاه‌های هنرمند مسلمان در شناخت و درک دنیای اطراف خویش در دریافت جوهره «جهان بینی اسلامی» محقق شده و البته در تمام شاخه‌های متعدد و متنوع آن اعم از خوشنویسی، نگارگری، سفالگری، فلزکاری و... قابل شناسایی و مشاهده است، اما «معماری اسلامی» در این میان دارای جایگاهی خاص به لحاظ شأن و منزلت است زیرا بیش از دیگر مظاهر هنرهای اسلامی در تلاش برای خلق «یک فضای روحانی برای تبدیل یک فضای مادی به یک فضای کاملا معنوی و درونی» است و در طول این استحاله ژرف از درون به بیرون و بالعکس، نقش هنرمند در جایگاهی موثر و خاص قرار می‌گیرد زیرا در این میان تنها اندیشه و ایمان او به حقایق است که این رابطه و معامله را نقش آفرین می‌سازد. وی با قرار دادن هنر خویش در گفتمان با اصل «توحید» حقیقتی متعالی را در قالبی زمینی اما معنوی بیان می‌کند و این حالت نه فقط در بدنه و ساختمان کلی این معماری که در تمام وجوه آن حتی عوامل و عناصر ظاهرا تزئینی نیز متجلی است به طوری که می‌توان جلوه احدیت ذات پروردگار را در آینه تک‌تک کاشی‌های معماری اسلامی مشاهده و درک کرد. تجلیات این هنر در تعامل با اصل «وحدت در کثرت و کثرت در وحدت» به قالب نمادین و واسطه‌ای موثر برای بیان مفاهیمی عمیق در بینش و حکمت اسلامی در هنر و معماری آن بدل شده است. بنابراین کاشیکاری اسلامی علاوه بر آفرینش جسم زیبای بدنه معماری اسلامی، جلوه‌گاه روح بنیادی‌ترین اندیشه فلسفی – معنوی در آن نیز هست. در بررسی کاشیکاری اسلامی، همانگونه که شاهد وحدتی یکدست و یکپارچه از شکل‌ها و فرم‌ها هستیم که ریشه در وحدت و یگانگی پروردگار دارد، نوعی استقلال و کثرت نیز در عناصر شاکله آن قابل بازشناسایی و درک است. در واقع عدم یک نقطه تمرکز در سطح کاشیکاری اسلامی در اکثر موارد نشان از وحدتی ابدی در سایه تفکری کثرت‌اندیش دارد که اشارتی غیرمستقیم به حضور مستمر و ابدی در پیشگاه پروردگار است و در این میان هر نقش و جزء دارای معنایی نمادین، منفرد و خاص است که انسان را متوجه ذات مجرد خویش زیر لوای یگانگی خداوند می‌کند و در راستای نیل به این «وحدت وکثرت» توامان که دارای دیدگاهی ساختاری و مهم در جهان‌بینی هنرهای اسلامی است هنرمند مسلمان با رویکردی منحصر به‌فرد مشغول به‌کارگیری نمادها و معانی تمثیلی از اشکال هندسی و ترکیب آنها برای دستیابی به یک تعریف نوین غیرهندسی می‌شود تا جایی که اشکال و نقوش از موقعیت تک بعدی و تکثرگرای خویش خارج شده و به یک تعامل بینابین میان مادیات و معنویات و جایگاهی وحدت‌آفرین بدل می‌شود به‌طوری که دایره برای وی، جلوه‌ای از امتداد ازلی هستی در پرتو حق می‌یابد؛ جایگاهی که آغاز و پایان هستی و دنیا و آخرت انسان را در کلامی بی‌واسطه و تصویری به هم می‌پیوندد و نقش و حضوری جدی و اساسی در خلق اسلیمی‌های انتزاعی می‌یابد و تجلی مفهومی و در عین حال کاربردی را رقم می‌زند یا نقش‌های چهارگوشی که یادآور زمین خاکی و نگاهی از عرش به زمین مادی هستند و همین طور است نقوش هشت وجهی که از گذر زمین خاکی مربع شکل، به سوی عرش دایره‌گون در حرکتند و نماد گذر از بیرون به درونند. بدین ترتیب، هرچه بر چهره معماری اسلامی و در ساختار زیبایی‌شناسی عناصر تشکیل دهنده آن مشاهده می‌شود به نوعی در استحاله مادیات به معنویات است که نگاهی جدی به «وحدت در کثرت و کثرت در وحدت» دارد که بدان غایتی شایسته و منحصر به‌فرد در میان دیگر هنرهای دینی و مذهبی در سراسر جهان بخشیده است و نگاه تحسین‌آفرین هنرمندان گیتی را به خود معطوف ساخته است.
*کارشناس ارشد نقاشی و استاد دانشگاه وحدتی محقق در تکثر
رابطه میان انسان و جهان متغیر است و هر جامعه انسانی نسبت به فلسفه، جهان‌بینی، تجربیات و تفکرات اکتسابی خاص خویش جهان اطراف خود را مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌دهد و در طول این جریان درونی و ژرف به تفسیر و تعبیر عقاید، افکار و اندیشه‌های خویش می‌پردازد. انسان در تلاش برای یافتن ارتباطی غیرمادی و بینشی میان خویش در مقام یک انسان و جهان پیرامونش، در حال یافتن جریانی میان یک عنصر انسانی و یک عنصر غیرانسانی است که به واسطه یک رابط سوم در قالب‌هایی همچون اسطوره، دین، علم و... آن را جست‌وجو می‌کند و محقق می‌سازد. در حقیقت او برای یافتن پاسخ خویش به آغوش معنویات پناه می‌برد، در دامان این نیاز عمیق انسانی، راه حل ارتباطی خویش را می‌یابد و در طول این جریان هرچه ارتباط وی با دنیای معنویات اصولی‌تر، عمیق‌تر و درونی‌تر شود، مسیر اتصال وی با مرکز احدیت و یگانگی پروردگار کوتاه‌تر و محکم‌تر می‌شود و در سایه این ارتباط همه وجوه زندگی، اندیشه و تعقل وی ترجمان و مفهومی جدید می‌یابد و در این میان «هنر» یکی از تجلیگاه‌های این درک و فهم متعالی است که درونیات وی را در قالبی عینی اما مأخوذ از معنویات، متمرکز و جلوه‌گر می‌سازد.
تاثیر این دیدگاه در «هنرهای اسلامی» کاملا قابل مشاهده و عینیت یافته است زیرا اساس و بنیان این هنر از دیدگاه‌های هنرمند مسلمان در شناخت و درک دنیای اطراف خویش در دریافت جوهره «جهان بینی اسلامی» محقق شده و البته در تمام شاخه‌های متعدد و متنوع آن اعم از خوشنویسی، نگارگری، سفالگری، فلزکاری و... قابل شناسایی و مشاهده است، اما «معماری اسلامی» در این میان دارای جایگاهی خاص به لحاظ شأن و منزلت است زیرا بیش از دیگر مظاهر هنرهای اسلامی در تلاش برای خلق «یک فضای روحانی برای تبدیل یک فضای مادی به یک فضای کاملا معنوی و درونی» است و در طول این استحاله ژرف از درون به بیرون و بالعکس، نقش هنرمند در جایگاهی موثر و خاص قرار می‌گیرد زیرا در این میان تنها اندیشه و ایمان او به حقایق است که این رابطه و معامله را نقش آفرین می‌سازد. وی با قرار دادن هنر خویش در گفتمان با اصل «توحید» حقیقتی متعالی را در قالبی زمینی اما معنوی بیان می‌کند و این حالت نه فقط در بدنه و ساختمان کلی این معماری که در تمام وجوه آن حتی عوامل و عناصر ظاهرا تزئینی نیز متجلی است به طوری که می‌توان جلوه احدیت ذات پروردگار را در آینه تک‌تک کاشی‌های معماری اسلامی مشاهده و درک کرد. تجلیات این هنر در تعامل با اصل «وحدت در کثرت و کثرت در وحدت» به قالب نمادین و واسطه‌ای موثر برای بیان مفاهیمی عمیق در بینش و حکمت اسلامی در هنر و معماری آن بدل شده است. بنابراین کاشیکاری اسلامی علاوه بر آفرینش جسم زیبای بدنه معماری اسلامی، جلوه‌گاه روح بنیادی‌ترین اندیشه فلسفی – معنوی در آن نیز هست. در بررسی کاشیکاری اسلامی، همانگونه که شاهد وحدتی یکدست و یکپارچه از شکل‌ها و فرم‌ها هستیم که ریشه در وحدت و یگانگی پروردگار دارد، نوعی استقلال و کثرت نیز در عناصر شاکله آن قابل بازشناسایی و درک است. در واقع عدم یک نقطه تمرکز در سطح کاشیکاری اسلامی در اکثر موارد نشان از وحدتی ابدی در سایه تفکری کثرت‌اندیش دارد که اشارتی غیرمستقیم به حضور مستمر و ابدی در پیشگاه پروردگار است و در این میان هر نقش و جزء دارای معنایی نمادین، منفرد و خاص است که انسان را متوجه ذات مجرد خویش زیر لوای یگانگی خداوند می‌کند و در راستای نیل به این «وحدت وکثرت» توامان که دارای دیدگاهی ساختاری و مهم در جهان‌بینی هنرهای اسلامی است هنرمند مسلمان با رویکردی منحصر به‌فرد مشغول به‌کارگیری نمادها و معانی تمثیلی از اشکال هندسی و ترکیب آنها برای دستیابی به یک تعریف نوین غیرهندسی می‌شود تا جایی که اشکال و نقوش از موقعیت تک بعدی و تکثرگرای خویش خارج شده و به یک تعامل بینابین میان مادیات و معنویات و جایگاهی وحدت‌آفرین بدل می‌شود به‌طوری که دایره برای وی، جلوه‌ای از امتداد ازلی هستی در پرتو حق می‌یابد؛ جایگاهی که آغاز و پایان هستی و دنیا و آخرت انسان را در کلامی بی‌واسطه و تصویری به هم می‌پیوندد و نقش و حضوری جدی و اساسی در خلق اسلیمی‌های انتزاعی می‌یابد و تجلی مفهومی و در عین حال کاربردی را رقم می‌زند یا نقش‌های چهارگوشی که یادآور زمین خاکی و نگاهی از عرش به زمین مادی هستند و همین طور است نقوش هشت وجهی که از گذر زمین خاکی مربع شکل، به سوی عرش دایره‌گون در حرکتند و نماد گذر از بیرون به درونند. بدین ترتیب، هرچه بر چهره معماری اسلامی و در ساختار زیبایی‌شناسی عناصر تشکیل دهنده آن مشاهده می‌شود به نوعی در استحاله مادیات به معنویات است که نگاهی جدی به «وحدت در کثرت و کثرت در وحدت» دارد که بدان غایتی شایسته و منحصر به‌فرد در میان دیگر هنرهای دینی و مذهبی در سراسر جهان بخشیده است و نگاه تحسین‌آفرین هنرمندان گیتی را به خود معطوف ساخته است.
*کارشناس ارشد نقاشی و استاد دانشگاه ارسال نظر
پربیننده