«65 درصد از جامعه ما را افراد زیر 25 سال تشکیل می‌دهند، پس من نمی‌توانم نسبت به این بخش جامعه و حس آنها به مملکت و سرنوشت آنها بی‌تفاوت باشم. در «خاک آشنا» هم برایم مهم بود که با این نسل مکالمه کنم و اکنون هم فیلمنامه دیگری را در ارتباط با همین موضوع آماده کرده‌ام که مربوط به یک معلم ادبیات دبیرستان می‌شود که صاحب فرزندی جوان است. با توجه به اینکه بخش عظیمی از مخاطبان این فیلم را جوانان تشکیل می‌دهند، در «خاک آشنا» سعی کرده‌ام برخی حرف‌ها را به صورت مستقیم مطرح کنم».
اینها صحبت‌هایی است که بهمن فرمان‌آرا درباره آخرین اثرش «خاک آشنا» می‌گوید؛ اثری که 2 سال به دلایلی اجازه اکران نیافت تا سرانجام اواخر تیرماه امسال با اعمال حذفیاتی (حدود 9 دقیقه و با حذف یک نقش از کل فیلم) اجازه اکران یابد. فرمان‌آرا پیش از اکران فیلم درباره حذفیات فیلم خود گفته بود: «اگر بخواهیم به صورت خرده خرده حساب کنیم، 4 سکانس فیلم به طور کامل و 90 درصد از یک سکانس دیگر آن مورد حذف قرار گرفته‌اند. بدون شک حذف این سکانس‌ها به فیلم لطمه زده است. با حذفیات صورت گرفته «خاک آشنا» همچون عکسی شده که چشم‌های آن را درآورده‌اند.» اما باید دید این چشم‌های درآمده (که نباید و نمی‌توان در گلایه‌مندی از کیفیت و کمیت حذف آنها، صاحب اثر را محق ندانست) تا چه حد صورت فیلم را مخدوش کرده و در برقراری ارتباط مخاطب با آن ایجاد سد کرده است.
روایت تنهایی روشنفکرانه
«خاک آشنا» روایت «نامدار»؛ روشنفکر، نقاش و هنرمندی است که در گریز از هیاهوی شهر به روستایی در کردستان پناه برده و در پیله تنهایی خود به خلق اثر مشغول است. ورود «بابک»، خواهرزاده جوان «نامدار» به محیط روستا، در کنار وقایعی که در محیط روستا به همراه دارد، سبب تغییری شگرف در زندگی وی شده و او را وادار میکند تا در شیوه زندگی خود بازنگری داشته باشد. این روایت البته دغدغه اصلی داستانگوی «خاک آشنا» نیست و آنگونه که خود فرمان‌آرا تاکید دارد، مخاطب در این فیلم به تماشای تقابل نسل‌ها هم می‌نشیند. جالب اینکه یکی از مهم‌ترین ضعف‌های «خاک آشنا» را همین تقابل کلیشه‌ای نسل‌ها رقم می‌زند؛ تقابلی که صرفاً در قالب بیان حرف‌های ناگهانی و فیلسوفانه، از زبان «نامدار» مطرح شده و مخاطب گویی ملزم به پذیرش آن می‌شود.
حرف‌هایی آن قدر بسته‌بندی شده که چندان هم به دل نمی‌نشیند؛ شنیدن جملاتی چون «نسل شما افسارگسیخته است»، «نمی‌خواهم شاهد خودکشی نسل شما باشم»، «شما همه چیز را راحت به‌دست آورده‌اید و به همین دلیل قدرش را نمی‌دانید» و حرف‌هایی از این دست، بیشتر شبیه نصیحت کردن است تا دیالوگ‌های یک دایی(هرچند روشنفکر) و برادرزاده.
فیلمی بعید از کارگردان
البته اصرار کارگردان- نویسنده بر اشاره مستقیم، تنها دلیل این بیان ناپخته نیست چراکه نویسنده می‌توانست با کمی پرداخت بیشتر روی شخصیت «نامدار» و دامنه‌دار کردن لایه‌های شخصیتی او، کاراکتری خلق کند که حتی شعارهایش در لفافه شنیده شود و از همین معبر، تغییر ناگهانی «بابک» احتمالا باورپذیرتر تصویر شود. «مام نامدار»، چنان عجول و ناپخته در معرفی شخصیت خود از دیالوگ‌ها و ری‌اکشن‌های «تابلو» و البته «دکوری» استفاده میکند که گویی اگر تعجیل به خرج ندهد، زمان مخاطب برای شناختش از بین می‌رود و از نگاه‌ها بازمی‌ماند؛ اتفاقی که متأسفانه با انتخاب همین دیالوگ‌ها و نوع شخصیت‌پردازی باز هم به مخاطب القا می‌شود و در نهایت در شناخت کامل او ناکام می‌ماند. این البته یکی از نقاط ضعفی است که جای خالی چشم‌ها در آن بی‌‌تأثیر نیست، اما به عقیده نگارنده، امکان پرداخت کامل این شخصیت، در تمام آن 9 دقیقه محذوف(به استناد حرف‌های کارگردان) باز هم کار چندان راحتی نیست و رجوع به نسخه اصلی (که یکی از دوستان، پیش‌تر فرصت تماشای آن را در جشنواره تهیه‌کنندگان یافته بود)، مهر تأییدی بر این نظر است. اینگونه است که ضعف شخصیت‌پردازی و بیان شعاری در «خاک آشنا» (به مدد حذفیات خارج از اراده کارگردان) آن را به فیلمی بعید از فرمان‌آرا تبدیل کرده است.
حکایت «عشق سریع»!
مدت‌هاست از عشق‌های ماندگار و خاکستر شده دهه 40 نه در فیلم‌ها خبری است و نه آنگونه که باید در صفحات کتاب‌ها. اما این بار فرمان‌آرا بشدت شیفته روایت کردن گنگ و مبهم عشقی دور، میان یک هنرمند نقاش و دخترکی چشم سبز می‌شود؛ عشقی که بی هوا میان قصه دویده و ناگاه سرانجامش با خبری در هم می‌پیچد؛ «شبنم سرطان دارد و در بیمارستان بستری است».
در «خاک آشنا» شخصیت اصلی، فردی دلزده از شهر و هر چه مربوط به دنیای مدرن است، به روستایی در اطراف کردستان پناه می‌برد و قرار است سنت‌های مورد احترام او که در زادگاهش پذیرفته شده‌اند، در مواجهه با «بابک» (جوانی بی‌قید و بند و بدون اعتقاد به هیچ موجودی الا خود) که کلکسیونی از افسارگسیختگی نسل امروز است به نبرد برخیزند. البته در دنیای بی‌قید«بابک» عشق معنای دوری ندارد و همیشه در دسترس است تا اینکه دختر کدخدا سر راهش سبز شده و او دقیقا با لفظ «سرعت» به وی دل می‌بندد و به ناگاه حاضر به تحمل هر تحقیر و زجری می‌شود. در کنار این «عشق سریع(!)» معشوق «مام نامدار» هم نمونه بارز یک عاشق پشیمان است که در جوانی (و مطابق با نسخه سنتی همین عشق سریع!) به خاطر پول با مردی دیگر ازدواج کرده و به خارج از کشور رفته است. نشانه‌هایی هم به آن افزوده می‌شود تا مخاطب دریابد که گویی این ازدواج نه‌تنها به دلیل پول که تا حدودی برای یافتن آزادی هم بوده است. سرانجام اما «شبنم» می‌آید و بدون اینکه به «مام نامدار» بگوید برای چه آمده، بیماری سرطان خود را پنهان میکند تا شاید برای آخرین بار هم که شده عشق خود را ببیند و برای همیشه برود. «مام نامدار» هم بالاخره از این موضوع مطلع می‌شود و به بهانه همین بیماری معشوق و نیز کشته شدن دوستی محبوس (از مفاهیم کلیدی فیلم در پایان داستان که با حذف کامل لطمه جدی به درک مخاطب از آن وارد کرده است) از پیله «تنهایی» خود بیرون می‌آید و راه «جمع» در پیش می‌گیرد. این شکست تنهایی و هبوط از «برج عاج روشنفکری» البته مفهومی قابل تأمل در روایت فرمان‌آراست اما باز هم دام شعارزدگی (که حذفیات به وضوح در تشدید آن نقش داشته است)، مانع از تحقق کامل آن می‌شود و از ته‌نشین شدن این پیام هم در ذهن مخاطب جلوگیری میکند؛ انگار «خاک» سرزمین فیلم در این دقایق پایانی بیشتر برای مخاطب «ناآشنا» می‌شود.
شخصیت‌هایی فقط برای شنیدن
در «خاک‌آشنا» اگرچه بدسلیقگی در اعمال حذفیات، قابل بیان، تأکید و حتی گلایه است اما نباید فراموش کرد که این همه هرچه باشد، بازهم حاصل کار کارگردان را از تاثیر بد حضور شخصیت‌هایی ناآشنا و غریبه در داستان تبرئه نمی‌کند؛ شخصیت‌هایی که نه آمدنشان سودی برای داستان دارد و نه رفتنشان با نتیجه‌ای پیش‌برنده همراه است. به نظر می‌رسد فرمان‌آرا پیش از نوشتن، جملاتی زیبا (و در برخی موارد حتی ناپخته) را انتخاب کرده و سپس درمانده از چگونگی طرح این پیام‌های زیبا و روشنفکرانه که به زعم خود «باید» در فیلم حضور داشته باشند، شخصیت‌هایی را فقط برای شنیدن آفریده تا به فراخور موضوع بیایند، «مام نامدار» را ملاقات کنند و حرف‌هایش را بشنوند. گرچه از سابقه فرمان‌آرا بعید بود، اما به نظر می‌رسد شخصیت‌های حاضر در «خاک آشنا» با کم‌حوصلگی انتخاب و پرداخته شده‌اند و ای کاش این کارگردان و فیلمساز شناخته شده، برای بیان حرف‌ها و دغدغه‌هایش قدری بیشتر تامل به خرج می‌داد و از سر حوصله شخصیت‌ها را می‌آفرید.
این همه گفتیم اما...
در کنار این تحلیل‌ها و اشاره به نقاط ضعف اما پرداختن به عارضه‌ای دیرپا در سینمای ایران به بهانه اکران ناقص «خاک آشنا» هم خالی از لزوم نیست. «سانسور» پدیده‌ای است که بی‌تردید صحبت درباره حذف کامل یا سیطره کامل آن بر هنر و تولیدات فرهنگی، بستری فراخ و مجالی دیگر می‌طلبد، اما کیفیت اعمال و پایبندی به آن، دیگر داستانی هزاربار خوانده است. البته درباره «خاک آشنا» احتمالا همان‌گونه که خود فرمان‌آرا هم تاکید دارد، کارگردانش به سانسور و ممیزی عادت کرده اما سکانس‌های این فیلم، آنچنان غیرحرفه‌ای کات و حذف شده‌اند که مخاطب در برخی مقاطع فیلم، احساس میکند به تماشای یک فیلم تلویزیونی نشسته و احتمالا کودکی کنترل آن را به دست گرفته و برای شیطنت و منحرف کردن توجه دیگران، آن را خاموش میکند و مثلا 5 دقیقه بعد دوباره روشن میکند! تعداد این دست جهش‌ها در فیلم قابل ملاحظه است؛ «خاتون با حالتی مضطرب به آتلیه مام نامدار رفته و می‌گوید ستوان با او کار دارد و... (حذف) ناگهان نیمه شب است، دوستان بابک وارد خانه می‌شوند...!!» این تقطیع‌های غیرحرفه‌ای و در برخی موارد مضحک، شاید برای کارگردان تبدیل به عادت شده باشد و نهایت تاسف او را به این جمله محدود کند که «با حذفیات صورت گرفته، «خاک آشنا» همچون عکسی شده که چشم‌های آن را درآورده‌اند» اما در این دایره عادت و اعتراض، مخاطب چه جایگاهی دارد و آیا حقی (حداقل به ازای هزینه‌ای که بابت بلیت پرداخته) برایش محفوظ هست؟ داستان دنباله‌دار یادآوری این نکته که مگر فیلمنامه پیش از ساخت مجوز نداشته و مگر بر مراحل تولید اثر نظارت نیست که حاصل کار اینگونه چندپاره می‌شود و به مخاطب ارائه می‌شود را هم که باید گذاشت و گذشت... . نگاهی به «خاک آشنا» تازه‌ترین ساخته بهمن فرمان‌آرا
این خاکِ نا آشنا
«65 درصد از جامعه ما را افراد زیر 25 سال تشکیل می‌دهند، پس من نمی‌توانم نسبت به این بخش جامعه و حس آنها به مملکت و سرنوشت آنها بی‌تفاوت باشم. در «خاک آشنا» هم برایم مهم بود که با این نسل مکالمه کنم و اکنون هم فیلمنامه دیگری را در ارتباط با همین موضوع آماده کرده‌ام که مربوط به یک معلم ادبیات دبیرستان می‌شود که صاحب فرزندی جوان است. با توجه به اینکه بخش عظیمی از مخاطبان این فیلم را جوانان تشکیل می‌دهند، در «خاک آشنا» سعی کرده‌ام برخی حرف‌ها را به صورت مستقیم مطرح کنم».
اینها صحبت‌هایی است که بهمن فرمان‌آرا درباره آخرین اثرش «خاک آشنا» می‌گوید؛ اثری که 2 سال به دلایلی اجازه اکران نیافت تا سرانجام اواخر تیرماه امسال با اعمال حذفیاتی (حدود 9 دقیقه و با حذف یک نقش از کل فیلم) اجازه اکران یابد. فرمان‌آرا پیش از اکران فیلم درباره حذفیات فیلم خود گفته بود: «اگر بخواهیم به صورت خرده خرده حساب کنیم، 4 سکانس فیلم به طور کامل و 90 درصد از یک سکانس دیگر آن مورد حذف قرار گرفته‌اند. بدون شک حذف این سکانس‌ها به فیلم لطمه زده است. با حذفیات صورت گرفته «خاک آشنا» همچون عکسی شده که چشم‌های آن را درآورده‌اند.» اما باید دید این چشم‌های درآمده (که نباید و نمی‌توان در گلایه‌مندی از کیفیت و کمیت حذف آنها، صاحب اثر را محق ندانست) تا چه حد صورت فیلم را مخدوش کرده و در برقراری ارتباط مخاطب با آن ایجاد سد کرده است.
روایت تنهایی روشنفکرانه
«خاک آشنا» روایت «نامدار»؛ روشنفکر، نقاش و هنرمندی است که در گریز از هیاهوی شهر به روستایی در کردستان پناه برده و در پیله تنهایی خود به خلق اثر مشغول است. ورود «بابک»، خواهرزاده جوان «نامدار» به محیط روستا، در کنار وقایعی که در محیط روستا به همراه دارد، سبب تغییری شگرف در زندگی وی شده و او را وادار میکند تا در شیوه زندگی خود بازنگری داشته باشد. این روایت البته دغدغه اصلی داستانگوی «خاک آشنا» نیست و آنگونه که خود فرمان‌آرا تاکید دارد، مخاطب در این فیلم به تماشای تقابل نسل‌ها هم می‌نشیند. جالب اینکه یکی از مهم‌ترین ضعف‌های «خاک آشنا» را همین تقابل کلیشه‌ای نسل‌ها رقم می‌زند؛ تقابلی که صرفاً در قالب بیان حرف‌های ناگهانی و فیلسوفانه، از زبان «نامدار» مطرح شده و مخاطب گویی ملزم به پذیرش آن می‌شود.
حرف‌هایی آن قدر بسته‌بندی شده که چندان هم به دل نمی‌نشیند؛ شنیدن جملاتی چون «نسل شما افسارگسیخته است»، «نمی‌خواهم شاهد خودکشی نسل شما باشم»، «شما همه چیز را راحت به‌دست آورده‌اید و به همین دلیل قدرش را نمی‌دانید» و حرف‌هایی از این دست، بیشتر شبیه نصیحت کردن است تا دیالوگ‌های یک دایی(هرچند روشنفکر) و برادرزاده.
فیلمی بعید از کارگردان
البته اصرار کارگردان- نویسنده بر اشاره مستقیم، تنها دلیل این بیان ناپخته نیست چراکه نویسنده می‌توانست با کمی پرداخت بیشتر روی شخصیت «نامدار» و دامنه‌دار کردن لایه‌های شخصیتی او، کاراکتری خلق کند که حتی شعارهایش در لفافه شنیده شود و از همین معبر، تغییر ناگهانی «بابک» احتمالا باورپذیرتر تصویر شود. «مام نامدار»، چنان عجول و ناپخته در معرفی شخصیت خود از دیالوگ‌ها و ری‌اکشن‌های «تابلو» و البته «دکوری» استفاده میکند که گویی اگر تعجیل به خرج ندهد، زمان مخاطب برای شناختش از بین می‌رود و از نگاه‌ها بازمی‌ماند؛ اتفاقی که متأسفانه با انتخاب همین دیالوگ‌ها و نوع شخصیت‌پردازی باز هم به مخاطب القا می‌شود و در نهایت در شناخت کامل او ناکام می‌ماند. این البته یکی از نقاط ضعفی است که جای خالی چشم‌ها در آن بی‌‌تأثیر نیست، اما به عقیده نگارنده، امکان پرداخت کامل این شخصیت، در تمام آن 9 دقیقه محذوف(به استناد حرف‌های کارگردان) باز هم کار چندان راحتی نیست و رجوع به نسخه اصلی (که یکی از دوستان، پیش‌تر فرصت تماشای آن را در جشنواره تهیه‌کنندگان یافته بود)، مهر تأییدی بر این نظر است. اینگونه است که ضعف شخصیت‌پردازی و بیان شعاری در «خاک آشنا» (به مدد حذفیات خارج از اراده کارگردان) آن را به فیلمی بعید از فرمان‌آرا تبدیل کرده است.
حکایت «عشق سریع»!
مدت‌هاست از عشق‌های ماندگار و خاکستر شده دهه 40 نه در فیلم‌ها خبری است و نه آنگونه که باید در صفحات کتاب‌ها. اما این بار فرمان‌آرا بشدت شیفته روایت کردن گنگ و مبهم عشقی دور، میان یک هنرمند نقاش و دخترکی چشم سبز می‌شود؛ عشقی که بی هوا میان قصه دویده و ناگاه سرانجامش با خبری در هم می‌پیچد؛ «شبنم سرطان دارد و در بیمارستان بستری است».
در «خاک آشنا» شخصیت اصلی، فردی دلزده از شهر و هر چه مربوط به دنیای مدرن است، به روستایی در اطراف کردستان پناه می‌برد و قرار است سنت‌های مورد احترام او که در زادگاهش پذیرفته شده‌اند، در مواجهه با «بابک» (جوانی بی‌قید و بند و بدون اعتقاد به هیچ موجودی الا خود) که کلکسیونی از افسارگسیختگی نسل امروز است به نبرد برخیزند. البته در دنیای بی‌قید«بابک» عشق معنای دوری ندارد و همیشه در دسترس است تا اینکه دختر کدخدا سر راهش سبز شده و او دقیقا با لفظ «سرعت» به وی دل می‌بندد و به ناگاه حاضر به تحمل هر تحقیر و زجری می‌شود. در کنار این «عشق سریع(!)» معشوق «مام نامدار» هم نمونه بارز یک عاشق پشیمان است که در جوانی (و مطابق با نسخه سنتی همین عشق سریع!) به خاطر پول با مردی دیگر ازدواج کرده و به خارج از کشور رفته است. نشانه‌هایی هم به آن افزوده می‌شود تا مخاطب دریابد که گویی این ازدواج نه‌تنها به دلیل پول که تا حدودی برای یافتن آزادی هم بوده است. سرانجام اما «شبنم» می‌آید و بدون اینکه به «مام نامدار» بگوید برای چه آمده، بیماری سرطان خود را پنهان میکند تا شاید برای آخرین بار هم که شده عشق خود را ببیند و برای همیشه برود. «مام نامدار» هم بالاخره از این موضوع مطلع می‌شود و به بهانه همین بیماری معشوق و نیز کشته شدن دوستی محبوس (از مفاهیم کلیدی فیلم در پایان داستان که با حذف کامل لطمه جدی به درک مخاطب از آن وارد کرده است) از پیله «تنهایی» خود بیرون می‌آید و راه «جمع» در پیش می‌گیرد. این شکست تنهایی و هبوط از «برج عاج روشنفکری» البته مفهومی قابل تأمل در روایت فرمان‌آراست اما باز هم دام شعارزدگی (که حذفیات به وضوح در تشدید آن نقش داشته است)، مانع از تحقق کامل آن می‌شود و از ته‌نشین شدن این پیام هم در ذهن مخاطب جلوگیری میکند؛ انگار «خاک» سرزمین فیلم در این دقایق پایانی بیشتر برای مخاطب «ناآشنا» می‌شود.
شخصیت‌هایی فقط برای شنیدن
در «خاک‌آشنا» اگرچه بدسلیقگی در اعمال حذفیات، قابل بیان، تأکید و حتی گلایه است اما نباید فراموش کرد که این همه هرچه باشد، بازهم حاصل کار کارگردان را از تاثیر بد حضور شخصیت‌هایی ناآشنا و غریبه در داستان تبرئه نمی‌کند؛ شخصیت‌هایی که نه آمدنشان سودی برای داستان دارد و نه رفتنشان با نتیجه‌ای پیش‌برنده همراه است. به نظر می‌رسد فرمان‌آرا پیش از نوشتن، جملاتی زیبا (و در برخی موارد حتی ناپخته) را انتخاب کرده و سپس درمانده از چگونگی طرح این پیام‌های زیبا و روشنفکرانه که به زعم خود «باید» در فیلم حضور داشته باشند، شخصیت‌هایی را فقط برای شنیدن آفریده تا به فراخور موضوع بیایند، «مام نامدار» را ملاقات کنند و حرف‌هایش را بشنوند. گرچه از سابقه فرمان‌آرا بعید بود، اما به نظر می‌رسد شخصیت‌های حاضر در «خاک آشنا» با کم‌حوصلگی انتخاب و پرداخته شده‌اند و ای کاش این کارگردان و فیلمساز شناخته شده، برای بیان حرف‌ها و دغدغه‌هایش قدری بیشتر تامل به خرج می‌داد و از سر حوصله شخصیت‌ها را می‌آفرید.
این همه گفتیم اما...
در کنار این تحلیل‌ها و اشاره به نقاط ضعف اما پرداختن به عارضه‌ای دیرپا در سینمای ایران به بهانه اکران ناقص «خاک آشنا» هم خالی از لزوم نیست. «سانسور» پدیده‌ای است که بی‌تردید صحبت درباره حذف کامل یا سیطره کامل آن بر هنر و تولیدات فرهنگی، بستری فراخ و مجالی دیگر می‌طلبد، اما کیفیت اعمال و پایبندی به آن، دیگر داستانی هزاربار خوانده است. البته درباره «خاک آشنا» احتمالا همان‌گونه که خود فرمان‌آرا هم تاکید دارد، کارگردانش به سانسور و ممیزی عادت کرده اما سکانس‌های این فیلم، آنچنان غیرحرفه‌ای کات و حذف شده‌اند که مخاطب در برخی مقاطع فیلم، احساس میکند به تماشای یک فیلم تلویزیونی نشسته و احتمالا کودکی کنترل آن را به دست گرفته و برای شیطنت و منحرف کردن توجه دیگران، آن را خاموش میکند و مثلا 5 دقیقه بعد دوباره روشن میکند! تعداد این دست جهش‌ها در فیلم قابل ملاحظه است؛ «خاتون با حالتی مضطرب به آتلیه مام نامدار رفته و می‌گوید ستوان با او کار دارد و... (حذف) ناگهان نیمه شب است، دوستان بابک وارد خانه می‌شوند...!!» این تقطیع‌های غیرحرفه‌ای و در برخی موارد مضحک، شاید برای کارگردان تبدیل به عادت شده باشد و نهایت تاسف او را به این جمله محدود کند که «با حذفیات صورت گرفته، «خاک آشنا» همچون عکسی شده که چشم‌های آن را درآورده‌اند» اما در این دایره عادت و اعتراض، مخاطب چه جایگاهی دارد و آیا حقی (حداقل به ازای هزینه‌ای که بابت بلیت پرداخته) برایش محفوظ هست؟ داستان دنباله‌دار یادآوری این نکته که مگر فیلمنامه پیش از ساخت مجوز نداشته و مگر بر مراحل تولید اثر نظارت نیست که حاصل کار اینگونه چندپاره می‌شود و به مخاطب ارائه می‌شود را هم که باید گذاشت و گذشت... . ارسال نظر
پربیننده