هنر «مانده علی»
«مانده علی» یا «خدابگذار» یا «آقا ماندی» در فرهنگ لغت به معنای بچه‌ای است که بالاخره بعداز مرگ زودرس خواهران و برادرانش زنده می‌ماند. در گذشته یا حتی اکنون، پدر و مادری که هرچه فرزند پیدا می‌کردند زود از دنیا می‌رفت، اسم آخری را معمولا «مانده علی» یا «آقاماندی» می‌گذاشتند حالا ممکن بود آقا ماندی باشد آن وقت دیگر «مانده علی» معنا نداشت و احتمالا نام دختر، «مانده زهرا» می‌شد. چند وقت پیش که به دلیل پژوهشی مجبور بودم تاریخ هنروادبیات ایران را در یکصدسال اخیر مرور کنم، احساس می‌کردم که برخی از انواع ادبی وهنری ما احتیاج به اسم «مانده علی» دارد یعنی در حال انقراض است و آن‌قدر کوچک و کوچک‌تر شده که تقریبا چیزی از آن اصالت اولیه‌اش باقی نمانده است؛ برای مثال جشنواره تئاتر آیینی- سنتی را پشت سر گذاشتیم و به نظر واقعا بهتر بود اسم جشنواره را «مانده آیینی-سنتی»! می‌گذاشتیم چون آنچه روی صحنه شاهد بودیم و من فقط خوشبختانه4 تای آن را از نزدیک نظاره‌گر بودم و بقیه را از دیگران شنیدم، کمتر شباهتی به هدف اصلی جشنواره داشت و آن زنده کردن سنن، مراسم، مناسک و آیین‌های نمایش ایرانی بر صحنه تئاتر است که می‌تواند حتی برگرفته از نمایش‌های ایرانی نباشد، بلکه برگرفته از شیوه زندگی اقوام ایرانی باشد. مثلا «رقص شمشیر» در گرگان یا «مراسم زار» در جنوب متاسفانه تنها آیین‌هایی هستند که برای تئاتر شناخته شده اند، در حالی که با نگاه کردن به کتاب‌های پژوهشی در زمینه سنن اقوام ایرانی، کلی مراسم و مناسک معنادار وجود دارد که می‌تواند موضوع مناسبی برای یک نمایش سنتی باشد، مثل کوسه برنشین، میر نوروزی، عروس گلی، قلعه‌نشین، هفت دخترون و... تعداد این مناسک آنقدرزیاد است که فقط کتابی درباره مناسک و سنن استان گیلان یا لرستان هرکدام حدود 400صفحه است و ما چرا اهل پژوهش نیستیم؟! چرا نویسندگان ما به بدیهی‌ترین و آسان‌ترین موضوع دم دستی بسنده می‌کنند؟! آیا اجرای یک نمایش سنتی فقط به معنای حفظ فرم اجرایی است؟ نباید حرف سنتی اما جهان‌شمول را در قالب سنتی ارائه کنیم؟ به نظرمن اگر جواب مثبت باشد پس باید نخست دنبال سوژه‌های بکر و ناب و درعین حال جهان شمولی که زمان بر آنها مترتب نیست، بگردیم. کجا در جشنواره آیینی- سنتی چنین نگاه پژوهشی را می‌بینیم؟ چرا دبیرخانه این جشنواره در طول سال کتاب‌های بازی‌ها و سنت‌های اقوام مختلف ایرانی را جمع‌آوری نمی‌کند تا به عنوان منبع در اختیار نویسندگان حرفه‌ای تئاتر قرار دهد و به آنها کارهای سنتی سفارش دهد مثل کاری که 3 سال پیش جشنواره تئاتر رضوی داد و هنوز هم همان چند متن سفارش جشنواره تئاتر رضوی جزو بهترین‌های این آثار هستند. چند وقت پیش صادق عاشورپور کتاب با‌ارزش بازی‌های استان خودشان را در 2 جلد مشترک که پر از اتفاقات جالب است منتشر کرد و همین کار را نویسندگان مختلف دیگری نیز انجام دادند. از جمله حوزه هنری گیلان کتابی درباره سنن و آیین‌های گیلان منتشر کرده است که پر از اتفاقات جالب نمایشی است مثل چله‌نشینی در قلعه‌ای بی‌آب و غذا برای رسیدن به محبوب یا بسیاری از مناسک چهارشنبه‌سوری، شب یلدا و عید نوروز که همه معانی ماورایی دارند، ازجمله نخستین هدیه‌ای که قاشق‌زن در گیلان دریافت کند به نوعی سرنوشت سال آینده او را رقم می‌زند اگر از جنس خوردنی باشد سرنوشت او فرق می‌کند تا هدیه‌ای از جنس پوشیدنی، همه اینها را در آن کتاب به وضوح می‌خوانید. همان گونه که شعر سپید ایران کم‌کم جزو «مانده علی»ها یا «خدابگذار»ها شده است که بماند نمایش‌های آیینی- سنتی کم‌کم از معنای راستین خود تهی می‌شوند چراکه فقط فرم تخت حوضی، سیاه‌بازی، خیمه شب‌بازی و بقال‌بازی یک نمایش را آیینی- سنتی نمی‌کند بلکه حرفی که در درون آن نهفته است به آن رنگ سنتی می‌دهد. اگر بدانیم چه اتفاقات جالب و غریبی درهریک از قلعه‌های ازیاد رفته ایرانی افتاده است و مثلا اگر جریان «قلعه هفت دختران» یا«بابا وزده» را بدانیم یا اتفاقات هزارپله «رودخان» را بشناسیم یا بدانیم چرا مثلا در برخی از شهرها سرعروس سوار براسب سیب به آن بزرگی می‌اندازند که ممکن است سرش بشکند، آن‌گاه می‌فهمیم روحیه اقوام ایرانی در بسیاری از موارد چقدر با هم فرق دارد. ملتی که چنین با هم متفاوتند، می‌توانند با تفاوت‌های فردی و قومی زیبا و رنگارنگ در کنار هم با آرامش زندگی کنند،آن وقت نمایش برای‌مان جالب می‌شود. این مثل همان پاشیدن آب پشت مسافر است که حتما حکمتی دارد و به معنای جریان یافتن، رفتن و بازگشتن است. به عنوان یک علاقه‌مند به فرهنگ ایران بسیار دلم می‌سوزد وقتی می‌بینم در برخی از انواع ادبی- هنری‌مان، فقط نام آن به جا مانده و از معنای اولیه خود کاملا بیگانه شده است. ای کاش دست‌اندرکاران و مسؤولان فرهنگی از جمله سازمان میراث فرهنگی، مرکز هنرهای نمایشی و حتی تمام انواع موسسات تصویری و سینمایی سعی در زنده نگه داشتن و معاصرسازی معنای ژرف و شگرف این «مانده علی» می‌کردند، یعنی اخلاق و مناسک و فرهنگ عزیز ایرانمان.
فرزند ناخلف
فقیره درویشی حامله بود، مدت حمل بسر آورده و مرین درویش را که همه عمر فرزند نیامده بود، گفت: اگر خدای عزوجل مرا پسری دهد جزین خرقه که پوشیده دارم، هر چه ملک من است ایثار درویشان کنم. اتفاقا پسر آورد و سفره درویشان به‌موجب شرط بنهاد. پس از چند سال به محلت آن دوست برگذشتم و از حالش خبر پرسیدم، گفتند، به زندان شحنه درست. سبب پرسیدم، کسی گفت: پسرش خمر خورده و عربده کرده است و خون کسی ریخته و خود از میان گریخته. پدر را به‌علت او سلسله در نای است و بند گران بر پای. گفتم: این بلا را به حاجت از خدای عزوجل خواسته است.
سعدی یادداشت
هنر «مانده علی»
«مانده علی» یا «خدابگذار» یا «آقا ماندی» در فرهنگ لغت به معنای بچه‌ای است که بالاخره بعداز مرگ زودرس خواهران و برادرانش زنده می‌ماند. در گذشته یا حتی اکنون، پدر و مادری که هرچه فرزند پیدا می‌کردند زود از دنیا می‌رفت، اسم آخری را معمولا «مانده علی» یا «آقاماندی» می‌گذاشتند حالا ممکن بود آقا ماندی باشد آن وقت دیگر «مانده علی» معنا نداشت و احتمالا نام دختر، «مانده زهرا» می‌شد. چند وقت پیش که به دلیل پژوهشی مجبور بودم تاریخ هنروادبیات ایران را در یکصدسال اخیر مرور کنم، احساس می‌کردم که برخی از انواع ادبی وهنری ما احتیاج به اسم «مانده علی» دارد یعنی در حال انقراض است و آن‌قدر کوچک و کوچک‌تر شده که تقریبا چیزی از آن اصالت اولیه‌اش باقی نمانده است؛ برای مثال جشنواره تئاتر آیینی- سنتی را پشت سر گذاشتیم و به نظر واقعا بهتر بود اسم جشنواره را «مانده آیینی-سنتی»! می‌گذاشتیم چون آنچه روی صحنه شاهد بودیم و من فقط خوشبختانه4 تای آن را از نزدیک نظاره‌گر بودم و بقیه را از دیگران شنیدم، کمتر شباهتی به هدف اصلی جشنواره داشت و آن زنده کردن سنن، مراسم، مناسک و آیین‌های نمایش ایرانی بر صحنه تئاتر است که می‌تواند حتی برگرفته از نمایش‌های ایرانی نباشد، بلکه برگرفته از شیوه زندگی اقوام ایرانی باشد. مثلا «رقص شمشیر» در گرگان یا «مراسم زار» در جنوب متاسفانه تنها آیین‌هایی هستند که برای تئاتر شناخته شده اند، در حالی که با نگاه کردن به کتاب‌های پژوهشی در زمینه سنن اقوام ایرانی، کلی مراسم و مناسک معنادار وجود دارد که می‌تواند موضوع مناسبی برای یک نمایش سنتی باشد، مثل کوسه برنشین، میر نوروزی، عروس گلی، قلعه‌نشین، هفت دخترون و... تعداد این مناسک آنقدرزیاد است که فقط کتابی درباره مناسک و سنن استان گیلان یا لرستان هرکدام حدود 400صفحه است و ما چرا اهل پژوهش نیستیم؟! چرا نویسندگان ما به بدیهی‌ترین و آسان‌ترین موضوع دم دستی بسنده می‌کنند؟! آیا اجرای یک نمایش سنتی فقط به معنای حفظ فرم اجرایی است؟ نباید حرف سنتی اما جهان‌شمول را در قالب سنتی ارائه کنیم؟ به نظرمن اگر جواب مثبت باشد پس باید نخست دنبال سوژه‌های بکر و ناب و درعین حال جهان شمولی که زمان بر آنها مترتب نیست، بگردیم. کجا در جشنواره آیینی- سنتی چنین نگاه پژوهشی را می‌بینیم؟ چرا دبیرخانه این جشنواره در طول سال کتاب‌های بازی‌ها و سنت‌های اقوام مختلف ایرانی را جمع‌آوری نمی‌کند تا به عنوان منبع در اختیار نویسندگان حرفه‌ای تئاتر قرار دهد و به آنها کارهای سنتی سفارش دهد مثل کاری که 3 سال پیش جشنواره تئاتر رضوی داد و هنوز هم همان چند متن سفارش جشنواره تئاتر رضوی جزو بهترین‌های این آثار هستند. چند وقت پیش صادق عاشورپور کتاب با‌ارزش بازی‌های استان خودشان را در 2 جلد مشترک که پر از اتفاقات جالب است منتشر کرد و همین کار را نویسندگان مختلف دیگری نیز انجام دادند. از جمله حوزه هنری گیلان کتابی درباره سنن و آیین‌های گیلان منتشر کرده است که پر از اتفاقات جالب نمایشی است مثل چله‌نشینی در قلعه‌ای بی‌آب و غذا برای رسیدن به محبوب یا بسیاری از مناسک چهارشنبه‌سوری، شب یلدا و عید نوروز که همه معانی ماورایی دارند، ازجمله نخستین هدیه‌ای که قاشق‌زن در گیلان دریافت کند به نوعی سرنوشت سال آینده او را رقم می‌زند اگر از جنس خوردنی باشد سرنوشت او فرق می‌کند تا هدیه‌ای از جنس پوشیدنی، همه اینها را در آن کتاب به وضوح می‌خوانید. همان گونه که شعر سپید ایران کم‌کم جزو «مانده علی»ها یا «خدابگذار»ها شده است که بماند نمایش‌های آیینی- سنتی کم‌کم از معنای راستین خود تهی می‌شوند چراکه فقط فرم تخت حوضی، سیاه‌بازی، خیمه شب‌بازی و بقال‌بازی یک نمایش را آیینی- سنتی نمی‌کند بلکه حرفی که در درون آن نهفته است به آن رنگ سنتی می‌دهد. اگر بدانیم چه اتفاقات جالب و غریبی درهریک از قلعه‌های ازیاد رفته ایرانی افتاده است و مثلا اگر جریان «قلعه هفت دختران» یا«بابا وزده» را بدانیم یا اتفاقات هزارپله «رودخان» را بشناسیم یا بدانیم چرا مثلا در برخی از شهرها سرعروس سوار براسب سیب به آن بزرگی می‌اندازند که ممکن است سرش بشکند، آن‌گاه می‌فهمیم روحیه اقوام ایرانی در بسیاری از موارد چقدر با هم فرق دارد. ملتی که چنین با هم متفاوتند، می‌توانند با تفاوت‌های فردی و قومی زیبا و رنگارنگ در کنار هم با آرامش زندگی کنند،آن وقت نمایش برای‌مان جالب می‌شود. این مثل همان پاشیدن آب پشت مسافر است که حتما حکمتی دارد و به معنای جریان یافتن، رفتن و بازگشتن است. به عنوان یک علاقه‌مند به فرهنگ ایران بسیار دلم می‌سوزد وقتی می‌بینم در برخی از انواع ادبی- هنری‌مان، فقط نام آن به جا مانده و از معنای اولیه خود کاملا بیگانه شده است. ای کاش دست‌اندرکاران و مسؤولان فرهنگی از جمله سازمان میراث فرهنگی، مرکز هنرهای نمایشی و حتی تمام انواع موسسات تصویری و سینمایی سعی در زنده نگه داشتن و معاصرسازی معنای ژرف و شگرف این «مانده علی» می‌کردند، یعنی اخلاق و مناسک و فرهنگ عزیز ایرانمان.
فرزند ناخلف
فقیره درویشی حامله بود، مدت حمل بسر آورده و مرین درویش را که همه عمر فرزند نیامده بود، گفت: اگر خدای عزوجل مرا پسری دهد جزین خرقه که پوشیده دارم، هر چه ملک من است ایثار درویشان کنم. اتفاقا پسر آورد و سفره درویشان به‌موجب شرط بنهاد. پس از چند سال به محلت آن دوست برگذشتم و از حالش خبر پرسیدم، گفتند، به زندان شحنه درست. سبب پرسیدم، کسی گفت: پسرش خمر خورده و عربده کرده است و خون کسی ریخته و خود از میان گریخته. پدر را به‌علت او سلسله در نای است و بند گران بر پای. گفتم: این بلا را به حاجت از خدای عزوجل خواسته است.
سعدی ارسال نظر
پربیننده