ممیزی با هر سلیقه و منطقی، آسیب به بدنه اثر هنری است
شهریار عباسی نظر خود را در باره ممیزی اینگونه بیان می‌کند: یک تعبیر درباره ادبیات و مقوله ممیزی وجود دارد و آن این است که وقتی یک اثر ادبی خلق می‌شود در واقع از ممیزی ذهنی نویسنده عبور کرده است. اما به هر حال باید پذیرفت که ممیزی با هر سلیقه و منطقی، یک جور آسیب به بدنه اثر هنری، ارتباط مخاطب و نویسنده، ارتباط نویسنده با خود و مهم‌تر از همه فرهنگ جامعه می‌شود. نویسنده رمان «زنی پنهان در میان واژه‌ها» ادامه می‌دهد: اینکه وجود ممیزی چقدر درباره یک اثر می‌تواند صحیح یا ناصحیح باشد مثل کالایی را می‌طلبد که دارای 2 قطب مصرف‌کننده و تولیدکننده است. مسلم است که تولیدکننده خوب آن است که با یک اثر جامع، بر کالاهای تقلبی موجود در بازار خط بطلان کشیده و نظر مخاطب را به سمت خود جلب کند. وی می‌افزاید: در واقع برداشتن ممیزی از آثار ادبی فرصت آزمون و خطا را به مخاطب و نویسنده می‌دهد. به نویسنده برای تولید اثر خوب و به مخاطب برای انتخاب و گزینش یک اثر مطلوب.
عباسی می‌گوید: برخی اعتقاد دارند اگر ممیزی کتاب برداشته شود ممکن است تمام نظارت‌ها از میان برود. من نظرم این است که در صورت حذف ممیزی آثار ادبی، می‌توان دیدگاه‌هایی برای مشاوره برگزید. به عنوان مثال ارگان‌هایی چون وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی یا هر مجموعه فرهنگی دلسوز دیگر به جای القای نظرات خود به مردم به آنها برای گزینش یک اثر خوب مشاوره و کمک دهد. بویژه در سال‌های گذشته که حیطه نشر به عنوان یک صنعت تلقی شده است می‌توان به تعامل ناشران در این امر امیدوار بود. به‌طوری که ناشر می‌تواند مهم‌ترین رکن برای هدایت مخاطب به سوی کتاب خوب باشد. ناشر می‌تواند پیشنهاد دهد که چه کتابی خوب و قابل چاپ است و چه کتابی نه. این نویسنده ادامه می‌دهد: البته نمی‌تواند بگوید فلان کتاب نباید چاپ شود. می‌تواند خودش آن را چاپ نکند.
دلسوزی که نتیجه عکس داده است
عباسی با بیان اینکه کسانی که ممیزی آثار ادبی را بر عهده دارند از سر دلسوزی قصد دارند مانع از عرضه کالای بد به مخاطب شوند، می‌گوید: متاسفانه این دلسوزی نتیجه عکس داده است. این خیلی مهم است که یک اثر ادبی به دست کارشناس مورد تجزیه تحلیل قرار گیرد.
ممیزی از اعمال سلیقه به سوی آزاد اندیشی حرکت کند
عباسی معتقد است: متاسفانه در سال‌های اخیر، ممیزی مبدل به اعمال سلایق شخصی شده است. من فکر می‌کنم ما باید از ممیزی به آزاد اندیشی دست یابیم. ضمن اینکه ممکن است گاه یک اثر ادبی نیز به ابتذال کشیده شود و ذهن مخاطب را به بیراهه برد.
اما باید به سلیقه مخاطب احترام گذاشت و این را پذیرفت که اگر اثر بد و خوب همزمان با هم به بازار کتاب عرضه شوند و ممیزی نباشد، ناخودآگاه اثری که ماندگار باشد می‌ماند و اثر بد در فرآیندی از دور خارج می‌شود. نکته دیگر اینکه حذف ممیزی گاه می‌تواند به ایجاد ادبیات ناب و کنار زدن ادبیات نازل منجر شود.
ممیزی امری قابل انکار نیست
احمد شاکری اما دیدگاهی عکس نظر شهریار عباسی دارد. او نظرش درباره ممیزی را اینگونه تشریح می‌کند: درباره این بحث 2 سؤال مشخص وجود دارد. نخست اینکه اگر مقوله ممیزی برداشته شود به نفع و ضرر چه کسی خواهد بود؟ و دیگر اینکه مرجع صالح برای ممیزی چیست و قوانین، قواعد و مصادیق آن باید بر اساس چه دانش و مهارتی صورت گیرد؟! این نویسنده ادامه می‌دهد: درباره نکته اول می‌توان به تبیین یک گزاره مثبت پرداخت. فراموش نکنیم حتی در جوامع اروپایی نیز ردپایی از ممیزی به چشم می‌خورد. حتی برای بعضی فیلم‌های هالیوودی، مخاطبان نوجوان و کودک مجاز به دیدن تصویر نیستند. بنابراین ممیزی امری قابل انکار نیست. ضمن اینکه در ایران کمتر نویسنده‌ای را می‌شناسم که مطلقا به رد مقوله ممیزی بپردازد.
ممیزی و طرح چند سوال
شاکری نکته دیگری را هم مطرح می‌کند: در این میان این سؤال طرح می‌شود که چه میزان ممیزی درباره آثار ادبی باید صورت گیرد و چه کسانی باید این کار را انجام دهند. اما به طور کلی نفس ممیزی بدون قید و عام به نفع هیچ‌کس نیست.
او خاطر نشان می‌کند: در پاسخ به پرسش دوم نیز یک نکته مطرح می‌شود و آن اینکه آیا نظارت درباره کتاب باید پیش از چاپ صورت گیرد یا بعد از چاپ و آن اینکه اگر اثری پس از چاپ مورد نظارت واقع شود ناشر و نویسنده را دستخوش آسیب‌های جدی می‌کند. در حالی که اگر ممیزی پیش از چاپ اتفاق بیفتد ناشر می‌تواند ضمانت کار را در اختیار بگیرد. شاکری ادامه می‌دهد: نکته دیگر درباره قوانین ممیزی است و متعاقبا این پرسش مطرح می‌شود که اصلا آیا قوانین ممیزی ما نیازمند بازنگری است یا خیر؟ باید توجه داشته باشیم که روح قانون کلی است نه مصداقی و در نظر بگیریم آیا افرادی که قرار است به ممیزی بپردازند می‌توانند آن را براساس مصادیق تعبیر کنند یا نه.
نویسندگان برای ممیزی آثارشان احتیاج به تخصص میان‌رشته‌ای دارند
شاکری می‌گوید:از مدتی پیش بحث بر سر این بود که نویسندگان خود ممیزی کارهایشان را برعهده بگیرند. اما این مساله احتیاج به تخصص میان‌رشته‌ای دارد. تخصصی که متشکل از اطلاعات، دانش حقوقی- فقهی و بصیرت و دید داستانی باشد. اگر این تخصص با این ویژگی‌ها وجود نداشته باشد، احتمال خطا هست.
نویسنده رمان «انجمن مخفی» ادامه می‌دهد: در عین حال اگر کسی با زبان داستان مانوس نباشد و تنها از قواعد اداری و فقهی- حقوقی در حین ممیزی برخوردار باشد و بصیرت داستانی نداشته باشد به اثر آسیب می‌زند. پس تمام این ویژگی‌ها لازم و ملزوم همدیگرند.
ممیزی، اصلی ثابت است
شاکری بیان می‌کند: فقط یک اشکال در این مسیر وجود دارد و آن اینکه تلقی دوستان از مساله ممیزی مقوله‌ای سیاسی است. او ادامه می‌دهد: آنچه درباره ممیزی باعث مغالطه و تصورات نادرست اهالی قلم می‌شود، این است که ممیزان در حین ممیزی درست رفتار کنند. شاکری در عین حال ایرادی به این مساله وارد می‌کند: تنها نقصی که درباره وزارت ارشاد وجود داشت این بود که این ارگان به واسطه اینکه نیروهای تخصصی‌اش در دوره‌ای اندک بود تاخیری در اعلام نتایج ممیزی داشت وگرنه اصل ممیزی، اصلی ثابت است.
واکنش ارشاد انفعالی نباشد
او همچنین می‌گوید: نکته‌ای که در این میان مغفول مانده، واکنش انفعالی ارشاد نسبت به ممیزی است که موجب مظلومیت این ارگان شده است. این نکته موجب شده تا ممیزی محکوم واقع شود و پاسخ‌های روشن وزارت ارشاد به گوش اهالی فرهنگ نرسد. او در پاسخ به این سوال که برای مرتفع شدن این مشکل چه باید کرد، می‌گوید: برای رفع این مشکل احتیاج به برگزاری نشست‌هایی متشکل از نویسندگان و دست‌اندرکاران وزارت ارشاد است.
شاکری ادامه می‌دهد: علاوه بر اینها وزارت ارشاد باید دوره‌هایی را طراحی کند که در آن دانش‌آموختگان حقوق مبانی داستان‌نویسی را بیاموزند. به بیان ساده‌تر باید تمهیدی اندیشیده شود تا متخصص هر کدام از اینها تقویت شود و به وحدت رویه میان نویسندگان و کادر اداری ممیزی منجر شود. تنها در این صورت است که از سلیقه‌گرایی رها می شویم. متاسفانه در سال‌های گذشته این وحدت رویه وجود نداشت.
او درپایان می‌گوید: برخی اعتقاد دارند نویسندگان و مترجمان راهگشای بشریت هستند. در حالی که عده‌ای از آنها با ارائه آثار خود موجب انحطاط فکری و اخلاقی مخاطبان شده‌اند. پس ممیزی در هر حال برای آثار ادبی ضروری است.
سهم مخاطب در تصمیم‌گیری کدام است؟
مجید قیصری در این ارتباط به شکل اجمالی می‌گوید: آیا اگر من بگویم ممیزی برای آثار ادبی وجود داشته یا نداشته باشد به این نظر وقعی نهاده خواهد شد؟! پس در این باره تنها می‌توانم به گفتن یک جمله بسنده کنم که چه ممیزی وجود داشته باشد یا نه، این مخاطب است که باید به شناخت درباره انتخاب یک کتاب دست یابد. تا چه وقت دیگران باید برای انتخاب کتاب به جای مخاطب تصمیم بگیرند!
منتقدان به جای ممیزان
کاوه میرعباسی با شیوه مرسوم ممیزی مخالف است و با اشاره به اینکه در تمام کشورهای دنیا، منتقدان سرنوشت آثار ادبی را رقم می‌زنند، می‌گوید: این نقد که غالبا در رسانه‌هایی چون تلویزیون یا نشریات پرتیراژ صورت می‌گیرد جایگاه منتقدان را برای مخاطبان به شکل ویژه‌ای جلوه می‌دهد.
این مترجم و نویسنده ادامه می‌دهد: در واقع در این کشورها به دلیل نبودن ممیزی، این منتقدان آثار ادبی هستند که با نقد و بررسی یک کتاب، آن را برای مخاطب تبلیغ می‌کنند و موجب کسب اطلاعاتی درباره آن می‌شوند، اما در ایران منتقدان ما از چنین جایگاهی بین مخاطبان برخوردار نیستند. این را هم فراموش نکنیم که در کشورهای دیگر دنیا ما چیزی به نام نظارت بر کتاب نداریم. به جای آن توصیه برای خرید کتاب‌ها وجود دارد که مسلما از این رهگذر می‌توان به نتایج مطلوبی دست یافت.
او با آوردن مصداقی جمله خود را ادامه می‌دهد و می‌افزاید: به عنوان مثال، خود من براساس همین تعداد نقدهای پراکنده و اندکی که درباره کتاب‌ها می‌شود به خواندن آنها می‌پردازم یا از طریق توصیه دوستانی که پیش از من فلان اثر را خوانده‌اند. مثلا «کافه پیانو» را به پیشنهاد یک دوست مطالعه کردم.
دست بردن به آثار نویسنده به پیکره ادبیات ضربه می‌زند
سیامک گلشیری نبودن ممیزی در آثار ادبی را به نفع همه می‌داند. او در این باره معتقد است: حذف کتاب در هر صورت کار درستی به نظر نمی‌آید بویژه در دوره فعلی که نویسندگان بیشتر به نوشتن داستان رئال روی آورده‌اند و ساختار داستان رئال و مدرن به این شکل است که با حذف جمله یا حتی یک کلمه گاهی رسالت رمان یا داستان فرو می‌ریزد. او ادامه می‌دهد: بنابراین دست بردن به آثار نویسنده اساسا به پیکره ادبیات ضربه می‌زند. ضمن اینکه شعور مخاطب را نیز تحت‌الشعاع خود قرار می‌دهد، زیرا این ماییم که تعیین می‌کنیم مخاطب چه باید بخواند و چه نباید بخواند و این توهین به مخاطبان است. او می‌گوید: برخی اعتقاد دارند در حوزه ادبیات کودک و نوجوان ارگانی برای نظارت و باید و نبایدها وجود داشته باشد. در حالی که من تصور می‌کنم، نویسنده حرفه‌ای در حوزه کودک و نوجوان خود به خوبی می‌داند که چه بنویسد تا برای این طیف مفید باشد.
ممیزی به خودسانسوری نویسنده می‌انجامد
گلشیری سخن خود را اینگونه پی می‌گیرد: همان‌طور که اشاره کردم حتی یک اثر داستانی بد نیز نباید ممیزی شود. باید بپذیریم که این امر به ادبیات لطمه می‌زند و به خودسانسوری نویسنده می‌انجامد. او نتیجه می‌گیرد که نویسنده در آثار خود می‌کوشد برش‌هایی از وقایع و دردهای اجتماعی را برای مخاطب ترسیم کند. این می‌تواند به ارتقای سطح آگاهی مخاطب نیز کمک کند. یادمان باشد نویسنده و مترجم در هر حال به مثابه چراغدارانی در جامعه هستند که به مدد نوشتن در جهت تعالی جامعه می‌کوشند. به عنوان مثال بعد از نوشتن مادام بواری، گوستاو فلوبر و ناشرش را به محاکمه کشیدند که چرا شخصیت زن داستان (اما بواری) دست به اعمال نامشروع می‌زند. فلوبر در جواب به دادگاه می‌گوید: من قصد ترویج و تبلیغ چنین شخصیتی را نداشتم بلکه می‌خواستم آینه‌ای در مقابل مخاطب قرار بدهم و یک زندگی را به تصویر بکشم و این خود مخاطبان هستند که درباره بایدها و نبایدها تصمیم می‌گیرند.
حذف ممیزی نشدنی است
محمدرضا سرشار در مقابل نظر دیگری دارد. این نویسنده با بیان اینکه ممیزی نباید از آثار ادبی بویژه رمان و داستان حذف شود، می‌گوید: حذف ممیزی حرفی است که بارها در رسانه‌های مختلف از سوی بعضی از اهالی فرهنگ که متعلق به جناح روشنفکری و شبه‌روشنفکری هستند مطرح شده و بارها در این زمینه، پاسخ‌های متقن به آنها داده شده است، از جمله خود من که مقاله‌ای در این باره به رشته تحریر درآورده‌ام. او ادامه می‌دهد:در این‌باره به طور خلاصه باید گفت حذف ممیزی اساساً نشدنی است. آنهایی هم که این حرف را می‌زنند خود می‌دانند که این کار نشدنی است. سرشار ادامه می‌دهد: در همه جای دنیا هم نوعی از ممیزی وجود دارد بویژه در آمریکا ناشران و شبکه‌های انتشار، جریان‌ها و جناح‌هایی وجود دارند که اگر مطلبی مخالف منافع سرمایه‌گذاران باشد آن را چاپ نمی‌کنند، منتها وجه افتراق نظام ما با نظام‌های لیبرالی فردی این است که به مسائل اخلاقی و اعتقادی پایبندیم. نکته دیگر اینکه کشورهای غیرمسلمان چون پایبندی به مسائل اخلاقی ندارند، انتشار هر مطلبی برایشان جایز است. او ادامه می‌دهد: ما باز هم در ایران به خاطر داشتن نظام دینی ـ اسلامی به این اصول وفاداریم. در واقع حساسیت‌ها روی مسائل اینچنینی در چارچوب قانون اساسی شکل می‌گیرد و بر 2 اصل مهم استوار است؛ نخست اینکه نباید مطلبی چاپ کنیم که به مبانی مذهبی اهانت شود و دوم اینکه اثری نباید منتشر شود که اخلاق عمومی جامعه را مخدوش کند.
چه کسی گفته هرکسی که تحصیلات دارد چراغدار جامعه است؟!
او تاکید می‌کند: برخی از نویسندگان اعتقاد دارند آثارشان به مثابه چراغ‌هایی در جامعه است. جای آن است که در اینجا به این مطلب اشاره کنم که این یک دروغ بزرگ است. چه کسی گفته هرکسی که تحصیلات دارد و به زبان آشناست چراغدار جامعه است؟! چراغداران در واقع افراد مهذب هستند. افرادی که توانسته‌اند در درجه نخست خود را از پلیدی‌های نفسانی مبرا کنند و من به جرات می‌گویم ما در میان اهالی قلم به این معنی مهذب نداریم. نویسندگان ما از الفبای ابتدایی مسائل فلسفی و اندیشه بهره‌ای ندارند و نمونه آن عکس‌العمل آنها نسبت به مقوله انتخابات است. این تفکرات تماماً توهم است.
حذف ممیزی مغایر با قانون اساسی است
سرشار با طرح سوالی ادامه می‌دهد: چرا اصلاً باید در کشوری که نظام آن بر مبانی دینی مبتنی است، آثار غیراخلاقی منتشر شود که نیازی به ممیزی داشته باشد! قانون اساسی نیز با این موازین مخالف است و وزارت ارشاد به عنوان نهاد کارگزار در راه انتشار آثاری با درونمایه‌های گمراه‌کننده را از مجرای ممیزی سد می‌کند. این نویسنده در پایان می‌گوید: من هرگز با ممیزی وزارت ارشاد همکاری نداشته‌ام. اما تا آنجایی که می‌دانم ممیزان آثار داستانی، هرگز با این وادی بیگانه نبوده‌اند و از اهالی آن رشته‌اند، یعنی اغلب یا نویسنده‌اند یا منتقدان داستان.
ممیزی مانع ارائه اثر خوب می‌شود
گیتا گرکانی داستان نویس و مترجم کشورمان تاکید می‌کند: به نظر می‌رسد تنها اتفاقی که درباره حذف ممیزی از آثار ادبی می‌افتد، این است که دیگر هر نویسنده‌ای نمی‌تواند ادعا کند کارش خوب است و این ممیزی است که نمی‌گذارد این اثر خوب ارائه شود. در واقع برداشتن ممیزی می‌تواند به انتشار انبوهی از آثار ادبی منجر شود، آثاری که در رهگذر داوری مخاطب، ماندگار می‌شوند و آثاری که به دلیل داشتن کیفیت نامطلوب به خودی خود از گردونه ادبی خارج و کنار گذاشته می‌شوند.
مردم باید خودشان تصمیم بگیرند چه بخوانند و چه نخوانند
او ادامه می‌دهد: به نظرم باید به مردم اجازه داد تا خودشان تصمیم بگیرند چه بخوانند و چه نخوانند. نکته دیگر اینکه مساله ممیزی، مساله مهمی نیست. آنچه حائز اهمیت است احترام قائل شدن مخاطب برای خود است. در واقع این خواننده است که باید در عین سختگیر بودن به گزینش یک اثر خوب بنشیند و روحیه و سلیقه خود را درنظر بگیرد. گرکانی می‌گوید: من به شخصه حتی با فهرست‌هایی که بالای آنها نوشته شده است این کتاب‌ها را بخوانیم یا این کتاب را نخوانیم، مخالفم. زیرا تصور می‌کنم همین مرزبندی برای انتخاب از دوران کودکی یا نوجوانی موجب سلب حق انتخاب های از این طیف می‌شود. در حالی که اگر به بچه‌ها اجازه دهیم از بدو کودکی به انتخاب آزادانه بپردازند به آنها سرمشقی برای تمرین استقلال در بزرگسالی داده‌ایم. منتها والدین در این میان باید این حق انتخاب را هدایت کنند. یعنی اگر به کتابفروشی می‌روند، پشت جلد کتاب را برای بچه بخوانند یا حتی چند صفحه از داخل آن را. اینطور است که کودکان و نوجوانان یاد می‌گیرند حق انتخاب داشته باشند. اما متاسفانه در جامعه ما این نمونه روند فردی رعایت نمی‌شود. در نتیجه کودک حق انتخاب برای کتاب ندارد و به همان ترتیب رشته‌ای را انتخاب می‌کند که دوست ندارد و نظر دیگران است و ازدواجی را انجام می‌دهد که با شکست مواجه می‌شود و مهم‌تر از همه اینکه هرگز یاد نمی‌گیرد اگر زمین بیفتد از جای خود بلند شود.
باید دید قانون چه می‌گوید
امیرحسین فردی نیز که تمایلی به گسترده صحبت کردن در این وادی ندارد، می‌گوید: درباره حذف یا وجود ممیزی باید ببینیم قانون چه می‌گوید. به نظرم این مساله به وزارت ارشاد برمی‌گردد که مجری است و ناگزیر از انجام ممیزی.
نکته پایانی
نظرات مخالفان و موافقان بیان شد. به عنوان یک رسانه اعمال نظر نکردیم و تنها منعکس کننده نظرات برخی از فعالان حوزه ادبیات بودیم. امیدواریم وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی که تا چندی دیگر با وزیر و تیمی جدید فعالیت خود را شروع می‌کند، با جمع‌بندی نظرات موافق و مخالف که قطعا از روی دغدغه مندی است، راهکاری جامع‌تر دراین باره بیابد. نگاهی به آرا و عقاید نویسندگان ومترجمان درباره ممیزی کتاب
سمت تاریک کلمات
ممیزی با هر سلیقه و منطقی، آسیب به بدنه اثر هنری است
شهریار عباسی نظر خود را در باره ممیزی اینگونه بیان می‌کند: یک تعبیر درباره ادبیات و مقوله ممیزی وجود دارد و آن این است که وقتی یک اثر ادبی خلق می‌شود در واقع از ممیزی ذهنی نویسنده عبور کرده است. اما به هر حال باید پذیرفت که ممیزی با هر سلیقه و منطقی، یک جور آسیب به بدنه اثر هنری، ارتباط مخاطب و نویسنده، ارتباط نویسنده با خود و مهم‌تر از همه فرهنگ جامعه می‌شود. نویسنده رمان «زنی پنهان در میان واژه‌ها» ادامه می‌دهد: اینکه وجود ممیزی چقدر درباره یک اثر می‌تواند صحیح یا ناصحیح باشد مثل کالایی را می‌طلبد که دارای 2 قطب مصرف‌کننده و تولیدکننده است. مسلم است که تولیدکننده خوب آن است که با یک اثر جامع، بر کالاهای تقلبی موجود در بازار خط بطلان کشیده و نظر مخاطب را به سمت خود جلب کند. وی می‌افزاید: در واقع برداشتن ممیزی از آثار ادبی فرصت آزمون و خطا را به مخاطب و نویسنده می‌دهد. به نویسنده برای تولید اثر خوب و به مخاطب برای انتخاب و گزینش یک اثر مطلوب.
عباسی می‌گوید: برخی اعتقاد دارند اگر ممیزی کتاب برداشته شود ممکن است تمام نظارت‌ها از میان برود. من نظرم این است که در صورت حذف ممیزی آثار ادبی، می‌توان دیدگاه‌هایی برای مشاوره برگزید. به عنوان مثال ارگان‌هایی چون وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی یا هر مجموعه فرهنگی دلسوز دیگر به جای القای نظرات خود به مردم به آنها برای گزینش یک اثر خوب مشاوره و کمک دهد. بویژه در سال‌های گذشته که حیطه نشر به عنوان یک صنعت تلقی شده است می‌توان به تعامل ناشران در این امر امیدوار بود. به‌طوری که ناشر می‌تواند مهم‌ترین رکن برای هدایت مخاطب به سوی کتاب خوب باشد. ناشر می‌تواند پیشنهاد دهد که چه کتابی خوب و قابل چاپ است و چه کتابی نه. این نویسنده ادامه می‌دهد: البته نمی‌تواند بگوید فلان کتاب نباید چاپ شود. می‌تواند خودش آن را چاپ نکند.
دلسوزی که نتیجه عکس داده است
عباسی با بیان اینکه کسانی که ممیزی آثار ادبی را بر عهده دارند از سر دلسوزی قصد دارند مانع از عرضه کالای بد به مخاطب شوند، می‌گوید: متاسفانه این دلسوزی نتیجه عکس داده است. این خیلی مهم است که یک اثر ادبی به دست کارشناس مورد تجزیه تحلیل قرار گیرد.
ممیزی از اعمال سلیقه به سوی آزاد اندیشی حرکت کند
عباسی معتقد است: متاسفانه در سال‌های اخیر، ممیزی مبدل به اعمال سلایق شخصی شده است. من فکر می‌کنم ما باید از ممیزی به آزاد اندیشی دست یابیم. ضمن اینکه ممکن است گاه یک اثر ادبی نیز به ابتذال کشیده شود و ذهن مخاطب را به بیراهه برد.
اما باید به سلیقه مخاطب احترام گذاشت و این را پذیرفت که اگر اثر بد و خوب همزمان با هم به بازار کتاب عرضه شوند و ممیزی نباشد، ناخودآگاه اثری که ماندگار باشد می‌ماند و اثر بد در فرآیندی از دور خارج می‌شود. نکته دیگر اینکه حذف ممیزی گاه می‌تواند به ایجاد ادبیات ناب و کنار زدن ادبیات نازل منجر شود.
ممیزی امری قابل انکار نیست
احمد شاکری اما دیدگاهی عکس نظر شهریار عباسی دارد. او نظرش درباره ممیزی را اینگونه تشریح می‌کند: درباره این بحث 2 سؤال مشخص وجود دارد. نخست اینکه اگر مقوله ممیزی برداشته شود به نفع و ضرر چه کسی خواهد بود؟ و دیگر اینکه مرجع صالح برای ممیزی چیست و قوانین، قواعد و مصادیق آن باید بر اساس چه دانش و مهارتی صورت گیرد؟! این نویسنده ادامه می‌دهد: درباره نکته اول می‌توان به تبیین یک گزاره مثبت پرداخت. فراموش نکنیم حتی در جوامع اروپایی نیز ردپایی از ممیزی به چشم می‌خورد. حتی برای بعضی فیلم‌های هالیوودی، مخاطبان نوجوان و کودک مجاز به دیدن تصویر نیستند. بنابراین ممیزی امری قابل انکار نیست. ضمن اینکه در ایران کمتر نویسنده‌ای را می‌شناسم که مطلقا به رد مقوله ممیزی بپردازد.
ممیزی و طرح چند سوال
شاکری نکته دیگری را هم مطرح می‌کند: در این میان این سؤال طرح می‌شود که چه میزان ممیزی درباره آثار ادبی باید صورت گیرد و چه کسانی باید این کار را انجام دهند. اما به طور کلی نفس ممیزی بدون قید و عام به نفع هیچ‌کس نیست.
او خاطر نشان می‌کند: در پاسخ به پرسش دوم نیز یک نکته مطرح می‌شود و آن اینکه آیا نظارت درباره کتاب باید پیش از چاپ صورت گیرد یا بعد از چاپ و آن اینکه اگر اثری پس از چاپ مورد نظارت واقع شود ناشر و نویسنده را دستخوش آسیب‌های جدی می‌کند. در حالی که اگر ممیزی پیش از چاپ اتفاق بیفتد ناشر می‌تواند ضمانت کار را در اختیار بگیرد. شاکری ادامه می‌دهد: نکته دیگر درباره قوانین ممیزی است و متعاقبا این پرسش مطرح می‌شود که اصلا آیا قوانین ممیزی ما نیازمند بازنگری است یا خیر؟ باید توجه داشته باشیم که روح قانون کلی است نه مصداقی و در نظر بگیریم آیا افرادی که قرار است به ممیزی بپردازند می‌توانند آن را براساس مصادیق تعبیر کنند یا نه.
نویسندگان برای ممیزی آثارشان احتیاج به تخصص میان‌رشته‌ای دارند
شاکری می‌گوید:از مدتی پیش بحث بر سر این بود که نویسندگان خود ممیزی کارهایشان را برعهده بگیرند. اما این مساله احتیاج به تخصص میان‌رشته‌ای دارد. تخصصی که متشکل از اطلاعات، دانش حقوقی- فقهی و بصیرت و دید داستانی باشد. اگر این تخصص با این ویژگی‌ها وجود نداشته باشد، احتمال خطا هست.
نویسنده رمان «انجمن مخفی» ادامه می‌دهد: در عین حال اگر کسی با زبان داستان مانوس نباشد و تنها از قواعد اداری و فقهی- حقوقی در حین ممیزی برخوردار باشد و بصیرت داستانی نداشته باشد به اثر آسیب می‌زند. پس تمام این ویژگی‌ها لازم و ملزوم همدیگرند.
ممیزی، اصلی ثابت است
شاکری بیان می‌کند: فقط یک اشکال در این مسیر وجود دارد و آن اینکه تلقی دوستان از مساله ممیزی مقوله‌ای سیاسی است. او ادامه می‌دهد: آنچه درباره ممیزی باعث مغالطه و تصورات نادرست اهالی قلم می‌شود، این است که ممیزان در حین ممیزی درست رفتار کنند. شاکری در عین حال ایرادی به این مساله وارد می‌کند: تنها نقصی که درباره وزارت ارشاد وجود داشت این بود که این ارگان به واسطه اینکه نیروهای تخصصی‌اش در دوره‌ای اندک بود تاخیری در اعلام نتایج ممیزی داشت وگرنه اصل ممیزی، اصلی ثابت است.
واکنش ارشاد انفعالی نباشد
او همچنین می‌گوید: نکته‌ای که در این میان مغفول مانده، واکنش انفعالی ارشاد نسبت به ممیزی است که موجب مظلومیت این ارگان شده است. این نکته موجب شده تا ممیزی محکوم واقع شود و پاسخ‌های روشن وزارت ارشاد به گوش اهالی فرهنگ نرسد. او در پاسخ به این سوال که برای مرتفع شدن این مشکل چه باید کرد، می‌گوید: برای رفع این مشکل احتیاج به برگزاری نشست‌هایی متشکل از نویسندگان و دست‌اندرکاران وزارت ارشاد است.
شاکری ادامه می‌دهد: علاوه بر اینها وزارت ارشاد باید دوره‌هایی را طراحی کند که در آن دانش‌آموختگان حقوق مبانی داستان‌نویسی را بیاموزند. به بیان ساده‌تر باید تمهیدی اندیشیده شود تا متخصص هر کدام از اینها تقویت شود و به وحدت رویه میان نویسندگان و کادر اداری ممیزی منجر شود. تنها در این صورت است که از سلیقه‌گرایی رها می شویم. متاسفانه در سال‌های گذشته این وحدت رویه وجود نداشت.
او درپایان می‌گوید: برخی اعتقاد دارند نویسندگان و مترجمان راهگشای بشریت هستند. در حالی که عده‌ای از آنها با ارائه آثار خود موجب انحطاط فکری و اخلاقی مخاطبان شده‌اند. پس ممیزی در هر حال برای آثار ادبی ضروری است.
سهم مخاطب در تصمیم‌گیری کدام است؟
مجید قیصری در این ارتباط به شکل اجمالی می‌گوید: آیا اگر من بگویم ممیزی برای آثار ادبی وجود داشته یا نداشته باشد به این نظر وقعی نهاده خواهد شد؟! پس در این باره تنها می‌توانم به گفتن یک جمله بسنده کنم که چه ممیزی وجود داشته باشد یا نه، این مخاطب است که باید به شناخت درباره انتخاب یک کتاب دست یابد. تا چه وقت دیگران باید برای انتخاب کتاب به جای مخاطب تصمیم بگیرند!
منتقدان به جای ممیزان
کاوه میرعباسی با شیوه مرسوم ممیزی مخالف است و با اشاره به اینکه در تمام کشورهای دنیا، منتقدان سرنوشت آثار ادبی را رقم می‌زنند، می‌گوید: این نقد که غالبا در رسانه‌هایی چون تلویزیون یا نشریات پرتیراژ صورت می‌گیرد جایگاه منتقدان را برای مخاطبان به شکل ویژه‌ای جلوه می‌دهد.
این مترجم و نویسنده ادامه می‌دهد: در واقع در این کشورها به دلیل نبودن ممیزی، این منتقدان آثار ادبی هستند که با نقد و بررسی یک کتاب، آن را برای مخاطب تبلیغ می‌کنند و موجب کسب اطلاعاتی درباره آن می‌شوند، اما در ایران منتقدان ما از چنین جایگاهی بین مخاطبان برخوردار نیستند. این را هم فراموش نکنیم که در کشورهای دیگر دنیا ما چیزی به نام نظارت بر کتاب نداریم. به جای آن توصیه برای خرید کتاب‌ها وجود دارد که مسلما از این رهگذر می‌توان به نتایج مطلوبی دست یافت.
او با آوردن مصداقی جمله خود را ادامه می‌دهد و می‌افزاید: به عنوان مثال، خود من براساس همین تعداد نقدهای پراکنده و اندکی که درباره کتاب‌ها می‌شود به خواندن آنها می‌پردازم یا از طریق توصیه دوستانی که پیش از من فلان اثر را خوانده‌اند. مثلا «کافه پیانو» را به پیشنهاد یک دوست مطالعه کردم.
دست بردن به آثار نویسنده به پیکره ادبیات ضربه می‌زند
سیامک گلشیری نبودن ممیزی در آثار ادبی را به نفع همه می‌داند. او در این باره معتقد است: حذف کتاب در هر صورت کار درستی به نظر نمی‌آید بویژه در دوره فعلی که نویسندگان بیشتر به نوشتن داستان رئال روی آورده‌اند و ساختار داستان رئال و مدرن به این شکل است که با حذف جمله یا حتی یک کلمه گاهی رسالت رمان یا داستان فرو می‌ریزد. او ادامه می‌دهد: بنابراین دست بردن به آثار نویسنده اساسا به پیکره ادبیات ضربه می‌زند. ضمن اینکه شعور مخاطب را نیز تحت‌الشعاع خود قرار می‌دهد، زیرا این ماییم که تعیین می‌کنیم مخاطب چه باید بخواند و چه نباید بخواند و این توهین به مخاطبان است. او می‌گوید: برخی اعتقاد دارند در حوزه ادبیات کودک و نوجوان ارگانی برای نظارت و باید و نبایدها وجود داشته باشد. در حالی که من تصور می‌کنم، نویسنده حرفه‌ای در حوزه کودک و نوجوان خود به خوبی می‌داند که چه بنویسد تا برای این طیف مفید باشد.
ممیزی به خودسانسوری نویسنده می‌انجامد
گلشیری سخن خود را اینگونه پی می‌گیرد: همان‌طور که اشاره کردم حتی یک اثر داستانی بد نیز نباید ممیزی شود. باید بپذیریم که این امر به ادبیات لطمه می‌زند و به خودسانسوری نویسنده می‌انجامد. او نتیجه می‌گیرد که نویسنده در آثار خود می‌کوشد برش‌هایی از وقایع و دردهای اجتماعی را برای مخاطب ترسیم کند. این می‌تواند به ارتقای سطح آگاهی مخاطب نیز کمک کند. یادمان باشد نویسنده و مترجم در هر حال به مثابه چراغدارانی در جامعه هستند که به مدد نوشتن در جهت تعالی جامعه می‌کوشند. به عنوان مثال بعد از نوشتن مادام بواری، گوستاو فلوبر و ناشرش را به محاکمه کشیدند که چرا شخصیت زن داستان (اما بواری) دست به اعمال نامشروع می‌زند. فلوبر در جواب به دادگاه می‌گوید: من قصد ترویج و تبلیغ چنین شخصیتی را نداشتم بلکه می‌خواستم آینه‌ای در مقابل مخاطب قرار بدهم و یک زندگی را به تصویر بکشم و این خود مخاطبان هستند که درباره بایدها و نبایدها تصمیم می‌گیرند.
حذف ممیزی نشدنی است
محمدرضا سرشار در مقابل نظر دیگری دارد. این نویسنده با بیان اینکه ممیزی نباید از آثار ادبی بویژه رمان و داستان حذف شود، می‌گوید: حذف ممیزی حرفی است که بارها در رسانه‌های مختلف از سوی بعضی از اهالی فرهنگ که متعلق به جناح روشنفکری و شبه‌روشنفکری هستند مطرح شده و بارها در این زمینه، پاسخ‌های متقن به آنها داده شده است، از جمله خود من که مقاله‌ای در این باره به رشته تحریر درآورده‌ام. او ادامه می‌دهد:در این‌باره به طور خلاصه باید گفت حذف ممیزی اساساً نشدنی است. آنهایی هم که این حرف را می‌زنند خود می‌دانند که این کار نشدنی است. سرشار ادامه می‌دهد: در همه جای دنیا هم نوعی از ممیزی وجود دارد بویژه در آمریکا ناشران و شبکه‌های انتشار، جریان‌ها و جناح‌هایی وجود دارند که اگر مطلبی مخالف منافع سرمایه‌گذاران باشد آن را چاپ نمی‌کنند، منتها وجه افتراق نظام ما با نظام‌های لیبرالی فردی این است که به مسائل اخلاقی و اعتقادی پایبندیم. نکته دیگر اینکه کشورهای غیرمسلمان چون پایبندی به مسائل اخلاقی ندارند، انتشار هر مطلبی برایشان جایز است. او ادامه می‌دهد: ما باز هم در ایران به خاطر داشتن نظام دینی ـ اسلامی به این اصول وفاداریم. در واقع حساسیت‌ها روی مسائل اینچنینی در چارچوب قانون اساسی شکل می‌گیرد و بر 2 اصل مهم استوار است؛ نخست اینکه نباید مطلبی چاپ کنیم که به مبانی مذهبی اهانت شود و دوم اینکه اثری نباید منتشر شود که اخلاق عمومی جامعه را مخدوش کند.
چه کسی گفته هرکسی که تحصیلات دارد چراغدار جامعه است؟!
او تاکید می‌کند: برخی از نویسندگان اعتقاد دارند آثارشان به مثابه چراغ‌هایی در جامعه است. جای آن است که در اینجا به این مطلب اشاره کنم که این یک دروغ بزرگ است. چه کسی گفته هرکسی که تحصیلات دارد و به زبان آشناست چراغدار جامعه است؟! چراغداران در واقع افراد مهذب هستند. افرادی که توانسته‌اند در درجه نخست خود را از پلیدی‌های نفسانی مبرا کنند و من به جرات می‌گویم ما در میان اهالی قلم به این معنی مهذب نداریم. نویسندگان ما از الفبای ابتدایی مسائل فلسفی و اندیشه بهره‌ای ندارند و نمونه آن عکس‌العمل آنها نسبت به مقوله انتخابات است. این تفکرات تماماً توهم است.
حذف ممیزی مغایر با قانون اساسی است
سرشار با طرح سوالی ادامه می‌دهد: چرا اصلاً باید در کشوری که نظام آن بر مبانی دینی مبتنی است، آثار غیراخلاقی منتشر شود که نیازی به ممیزی داشته باشد! قانون اساسی نیز با این موازین مخالف است و وزارت ارشاد به عنوان نهاد کارگزار در راه انتشار آثاری با درونمایه‌های گمراه‌کننده را از مجرای ممیزی سد می‌کند. این نویسنده در پایان می‌گوید: من هرگز با ممیزی وزارت ارشاد همکاری نداشته‌ام. اما تا آنجایی که می‌دانم ممیزان آثار داستانی، هرگز با این وادی بیگانه نبوده‌اند و از اهالی آن رشته‌اند، یعنی اغلب یا نویسنده‌اند یا منتقدان داستان.
ممیزی مانع ارائه اثر خوب می‌شود
گیتا گرکانی داستان نویس و مترجم کشورمان تاکید می‌کند: به نظر می‌رسد تنها اتفاقی که درباره حذف ممیزی از آثار ادبی می‌افتد، این است که دیگر هر نویسنده‌ای نمی‌تواند ادعا کند کارش خوب است و این ممیزی است که نمی‌گذارد این اثر خوب ارائه شود. در واقع برداشتن ممیزی می‌تواند به انتشار انبوهی از آثار ادبی منجر شود، آثاری که در رهگذر داوری مخاطب، ماندگار می‌شوند و آثاری که به دلیل داشتن کیفیت نامطلوب به خودی خود از گردونه ادبی خارج و کنار گذاشته می‌شوند.
مردم باید خودشان تصمیم بگیرند چه بخوانند و چه نخوانند
او ادامه می‌دهد: به نظرم باید به مردم اجازه داد تا خودشان تصمیم بگیرند چه بخوانند و چه نخوانند. نکته دیگر اینکه مساله ممیزی، مساله مهمی نیست. آنچه حائز اهمیت است احترام قائل شدن مخاطب برای خود است. در واقع این خواننده است که باید در عین سختگیر بودن به گزینش یک اثر خوب بنشیند و روحیه و سلیقه خود را درنظر بگیرد. گرکانی می‌گوید: من به شخصه حتی با فهرست‌هایی که بالای آنها نوشته شده است این کتاب‌ها را بخوانیم یا این کتاب را نخوانیم، مخالفم. زیرا تصور می‌کنم همین مرزبندی برای انتخاب از دوران کودکی یا نوجوانی موجب سلب حق انتخاب های از این طیف می‌شود. در حالی که اگر به بچه‌ها اجازه دهیم از بدو کودکی به انتخاب آزادانه بپردازند به آنها سرمشقی برای تمرین استقلال در بزرگسالی داده‌ایم. منتها والدین در این میان باید این حق انتخاب را هدایت کنند. یعنی اگر به کتابفروشی می‌روند، پشت جلد کتاب را برای بچه بخوانند یا حتی چند صفحه از داخل آن را. اینطور است که کودکان و نوجوانان یاد می‌گیرند حق انتخاب داشته باشند. اما متاسفانه در جامعه ما این نمونه روند فردی رعایت نمی‌شود. در نتیجه کودک حق انتخاب برای کتاب ندارد و به همان ترتیب رشته‌ای را انتخاب می‌کند که دوست ندارد و نظر دیگران است و ازدواجی را انجام می‌دهد که با شکست مواجه می‌شود و مهم‌تر از همه اینکه هرگز یاد نمی‌گیرد اگر زمین بیفتد از جای خود بلند شود.
باید دید قانون چه می‌گوید
امیرحسین فردی نیز که تمایلی به گسترده صحبت کردن در این وادی ندارد، می‌گوید: درباره حذف یا وجود ممیزی باید ببینیم قانون چه می‌گوید. به نظرم این مساله به وزارت ارشاد برمی‌گردد که مجری است و ناگزیر از انجام ممیزی.
نکته پایانی
نظرات مخالفان و موافقان بیان شد. به عنوان یک رسانه اعمال نظر نکردیم و تنها منعکس کننده نظرات برخی از فعالان حوزه ادبیات بودیم. امیدواریم وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی که تا چندی دیگر با وزیر و تیمی جدید فعالیت خود را شروع می‌کند، با جمع‌بندی نظرات موافق و مخالف که قطعا از روی دغدغه مندی است، راهکاری جامع‌تر دراین باره بیابد. ارسال نظر
پربیننده