چهره سعید نیکپور در طول این سال‌ها به‌عنوان یک چهره تاریخی شناخته شده است. این امروز برای ایفای نقش‌های تاریخی یک امتیاز است اما از ابتدا چه شد که سراغ نقش‌های تاریخی رفتید؟
علاقه به تاریخ در من سابقه طولانی دارد. از دوران تحصیل که به کار نمایش علاقه‌مند بودم، پیگیری و مطالعه آثار تاریخی مثل نمایشنامه‌های شکسپیر باعث شد تا نمایش را با کار تاریخی آغازکنم. علاقه به تاریخ باعث شد تا به مرور زمان روی بیانم کار کنم. بعد از ورود به دانشگاه هنرهای دراماتیک هم کار تئاتر را در سال 1346 با نمایش آنتیگونه آغاز کردم و با ایفای نقش میرزا رضا کرمانی در سریال «سلطان صاحبقران» بازی در نقش‌های تاریخی برایم جدی‌تر شد. من از دوران جوانی کارم را با کارهای تاریخی آغاز کردم. بعد از مدتی تهیه‌کنندگی و کارگردانی مجموعه‌ای به نام «قرن سرنوشت» را برعهده گرفتم و حدود يكصد سال گذشته ایران را در سال 1358 به تصویر کشیدم. تا به امروز هم حضور در کارهای تاریخی برای من اهمیت ویژه‌ای دارد.
با این تعابیر می‌توان گفت سعید نیکپور آدم نوستالژیکی است.
بله، بسیار زیاد و اگر بگویم با گذشته‌ها و نوستالژی‌ها زندگی می‌کنم شاید باور نکنید. حتی در تزئینات خانه هم از وسایل قدیمی و چیزهایی که برایم خاطره‌ساز است استفاده می‌کنم. مثل تابلو و ساعتی که یادگار دوران کودکی من است و آنها را تا به امروز حفظ کرده‌ام یا چراغ‌های گردسوز و آینه سفره عقد مادرم، همه اینها برای من یادگاری‌های باارزشی است. هر روز اینها را می‌بینم و با آنها زندگی می‌کنم. گرچه در حال حاضر در سال 1388 خورشیدی زندگی می‌کنم اما مدام دنبال تهرانی می‌گردم که روزگار نوجوانی و جوانی من در آن سپری شده است. دنبال خیابان لاله‌زار می‌گردم که روزگاری با علی حاتمی در آن قدم می‌زدم، کافه نادری و تمام چیزهایی که دیگر اثری از آنها نیست. لاله‌زار امروز تهران حال و هوای سال‌های پیش را ندارد بنابراین ترجیح می‌دهم در خانه بمانم و کمتر در خیابان‌های شهر تهران قدم بزنم چرا که دیگر تهران امروز برای من لذتبخش نیست.
گمان می‌کنم یکی از دلایل پرمخاطب بودن سریال‌های تاریخی نیز همین موضوع است، چرا که گاهی مردم همذات‌پنداری زیادی با حوادث و حال و هوای گذشته برقرار می‌کنند.
بله، دقیقا همین‌طور است. به نظر من اگر نوستالژی را از ملتی بگیرید، هویت آن را گرفته‌اید و مردم در گذر زمان کم‌کم خاطرات زیبای گذشته را کمرنگ‌تر می‌بینند بویژه مردم ما که آدم‌های نوستالژیکی هستند بنابراین از کوچک‌ترین اتفاقی که آنها را به گذشته پیوند دهد استقبال می‌کنند. ساخت و دیدن کارهای تاریخی در تلویزیون همین خاصیت را داراست. مردم با لذت این نوع کارها را نگاه می‌کنند، چرا که گذشته خودشان را می‌بینند و برای آنها لذتبخش است.
یکی از ویژگی‌های آثار تاریخی طولانی بودن پروسه ساخت است. آیا این اتفاق شما را در جایگاه بازیگر خسته نمی‌کند؟
خب همه ما می‌دانیم که حرفه بازیگری در تمام دنیا یکی از سخت‌ترین شغل‌هاست و تجربه هم به من ثابت کرد که بازیگری سختی‌های خاص خودش را دارد
چرا که یک بازیگر گاهی اوقات باید برای مدتی در شرایطی زندگی کند که طبیعی و طبق روال نیست و سخت‌تر از آن اینکه باید مدام خودت را به‌جای شخصیت‌ها بگذاری و برای مدتی با تمام خصوصیات و اخلاقیاتشان زندگی کنی. همین تجربه کردن زندگی‌های متفاوت به نسبت کار مشکلی است. شاید بیشتر نقش‌هایی که بازی کرده‌ام مثل امیرکبیر با مرگ تراژیک از داستان بیرون رفته‌اند و بازی کردن اینگونه نقش‌ها برای من سخت و در عین حال شیرین است بنابراین یک بازیگر باید تمام رنج‌ها و سختی‌های یک شخصیت دیگر را به تصویر بکشد و در صورتی که خود بازیگر با نقش ارتباط برقرار نکند یا به نوعی آن را باور نکند، طبعا کار خوب و قابل قبولی نیز ارائه نمی‌دهد.
وقتی به روند ساخت سریال‌های تاریخی در دهه‌های اخیر نگاه کنیم، شاید این سوال به ذهن برسد که باوجود کیفیت و پیشرفت تکنولوژی، چرا سریال‌هایی با کیفیت خوب و قابل قبول نمی‌بینیم؟ می‌توان گفت به نوعی عمده‌ترین و شاخص‌ترین سریال‌های تاریخی ما هنوز مربوط دهه 60 است، نظر شما چیست؟
بله، من هم با شما موافقم. به دهه 60 اشاره کردید؛ دورانی که به نظر من هم دهه تولید کارهای به یادماندنی و بزرگ در تلویزیون بود. در آن زمان طبعا تکنیک‌های فنی به اندازه امروز نبود اما کیفیت و محتوا حرف اول را می‌زد، سیستم دیجیتال چند سالی است متداول شده و ما در دهه 60 بیشتر از سیستم‌های آنالوگ استفاده می‌کردیم. طبعا آن زمان ما مونتاژ سر صحنه داشتیم و با وسایل ساده‌ای کار می‌کردیم، اما به نظر من وقتی به کیفیت آثاری که اخیرا در تلویزیون ساخته می‌شود نگاه می‌کنیم اینطور به نظر می‌رسد که بیشتر کارها به نوعی از تولید به مصرف آماده می‌شوند. شاید عمده‌ترین دلیل آن هم تکثیر بی‌رحمانه کانال‌های تلویزیونی باشد. این همان «جنگ رسانه‌ای» است که سال‌ها پیش صحبت از آن بود و امروز معنی این جمله را به وضوح می‌بینیم. کشورها تلاش می‌کنند تولیدات خود را روز به روز بیشتر کنند و طبیعتا نتیجه تولیدات بالا، کیفیت پایین خواهد بود. اما تصور می‌کنم این موضوع در تولیدات ما رعایت نمی‌شود که قبول کنیم هر پروسه‌ای به زمان ویژه خود نیاز دارد و اگر بخواهیم زودتر از زمان در نظر گرفته شده نتیجه بگیریم قطعا دچار مشکل می‌شویم.
صحبت از دهه 60 شد که به گفته شما کیفیت حرف اول را در ساخت آثار تلویزیونی می‌زد. فکر می‌کنید در حال حاضر به چه اندازه کارگردان‌هایی که ساخت کارهای تاریخی را برعهده می‌گیرند در کیفیت ارائه این آثار موفق هستند؟
شما فکر می‌کنید ما در سال‌های دهه 60 چند کارگردان داشتیم؟ به جرأت می‌توانم بگویم که تعداد آنها به اندازه انگشتان دست هم نمی‌رسید؛ ناصر تقوایی، علی حاتمی، داوود میرباقری، محمدعلی نجفی و من. این تعداد کارگردان را با زمان حاضر مقایسه کنید. حتی گاهی پیش آمده که کاری به من پیشنهاد می‌شود که تا به حال اسم کارگردان آن را نشنیده‌ام. خب به نظر من تعدد کارگردان‌ها ارتباط مستقیم با زیاد شدن کانال‌های تلویزیون و به تبع آن آمار بالای مخاطبان تلویزیون دارد و در میان آثار تولید شده در تلویزیون، کارهای به مراتب ضعیف و بی‌کیفیت نیز می‌بینیم. در زمینه ساخت سریال‌های تاریخی صحبتی که مطرح شد به نوعی سؤال من نیز هست که بررسی کنیم و ببینیم آیا حقیقتا ساخت آثار تاریخی را به کارگردان‌هایی می‌سپاریم که بخوبی از عهده آن برمی‌آیند یا خیر؟
تصور می‌کنم ذائقه مخاطب امروز نیز نسبت به گذشته تغییر کرده است که این تغییر می‌تواند در نوع انتظار مخاطب از کارهای تاریخی باشد. شاید به همین دلیل است که در مواردی حتی سریالی با کیفیت بسیار پایین تولید، باز هم می‌تواند مخاطبان زیادی داشته باشد.
نه، به نظر من ذائقه مخاطب تغییر نکرده است. من فکر می‌کنم درباره سریال‌های تاریخی مردم مابین سریال‌هایی باکیفیت خوب و بد تفاوت قائل می‌شوند. دقیقا مثل سریال «در چشم باد»، مردم متوجه می‌شوند که این کار با اطلاع کامل ساخته شده است. مسعود جعفری‌جوزانی، متخصص ساخت اینگونه کارهاست و با اطلاع کامل راجع به این مقطع از تاریخ به سراغ روایت این داستان رفته، شخصیت‌های داستانش را می‌شناسد و آدم وطن‌پرستی است. تمام این عوامل باعث می‌شود این کارگردان در انتخاب گروهش اشتباه نکند و با وسواس خاصی کار را آماده می‌کند و حالا اگر همین داستان به دست کارگردانی سپرده شود که هیچ اطلاعی درباره ساخت کارهای تاریخی و نوع روایت آن ندارد، آیا می‌توان انتظار داشت کار قابل قبولی ارائه شود و باز هم مخاطب‌پسند باشد؟ بنابراین فکر می‌کنم مخاطب فرق بین 2 رویکرد و ساخته متفاوت را درک می‌کند.
برسیم به «در چشم باد»؛ چه شد به این کار دعوت شدید؟
طبق روال همیشگی دعوت از یک هنرپیشه؛ با من تماس گرفته شد و مشخصات کار خیلی خلاصه به من گفته شد و بعد درباره جزئیات کار هم با جوزانی صحبت کردم. بعد از خواندن سناریو متوجه شدم دوره‌ای از تاریخ روایت می‌شود که از دوران مورد علاقه من است. حتی راجع به این دوره تاریخی، خود من نوشته‌ای برای تلویزیون داشتم. یعنی از سال 1300 که حکومت پوسیده قاجار در حال فروپاشی و ایران در حال تحول است و این تحول از طریق حکومت انگلیس کنترل شده و از اختیار مردم ایران خارج می‌شود. بعد همین اتفاقات به روی کار آمدن سلسله پهلوی و به سلطنت رسیدن رضاخان منجر می‌شود. بعد سال 1320 و جنگ جهانی دوم و پایان سلطنت رضاشاه و آغاز دوره سلطنت محمدرضا پهلوی و در آخر سال 1359 و جنگ ایران و عراق. ما در سریال «در چشم باد» شاهد 3 جنگ هستیم و دقیقا در این 3 مقطع تاریخی داستان روایت می‌شود، به نوعی مقایسه‌ای بین این 3 جنگ است که هر سه آنها جنگ مقاومت هستند. در این بستر تاریخی اتفاقات زیادی رخ می‌دهد و کسانی که با تاریخ آشنا هستند، می‌دانند که این دوره از تاریخ یعنی از سال 1320 تا 1359 از پرآشوب‌ترین زمان‌هایی است که بر ایران گذشته است و در این دوره از تاریخ زندگی یک خانواده به عنوان سمبل تمام خانواده‌های ایرانی روایت می‌شود. میرزا حسن ایرانی شخصی است که من نقش آن را بازی می‌کنم و داستان حول اتفاقات زندگی این شخص رقم می‌خورد. میرزاحسن و خانواده‌اش درگیر توفان حوادث دوران خودشان می‌شوند و زندگی آنها فراز و نشیب‌های زیادی دارد و دقیقا انتخاب عنوان «در چشم باد» برای این سریال نیز به این خاطر است که هنگام ورزش زیاد باد و به وجود آمدن توفان‌های مهیب، اگر از فضای بالا به گردباد نگاه کنیم حفره عمیقی می‌بینیم که انتهای آن «چشم باد» نام دارد و هر انسان و شیئي در چشم باد نابود می‌شود. این اسم سمبلیک است به معنی جامعه‌ای که در یک دوره تاریخی در چشم باد گرفتار شده است.
در میان انبوه سریال‌های تاریخی که شما در آنها حضور داشته‌اید، «در چشم باد» چه جایگاهی دارد؟
تصویربرداری این مجموعه 6 سال طول کشید. در چشم باد سال 82 در ماسوله کلید خورد و در حال حاضر آخرین صحنه‌های مربوط به آمریکا در شهر بوستون در حال تصویربرداری است. البته در این 6 سال 2 بار وقفه نسبتا طولانی در کار افتاد. این مجموعه پروسه بسیار طولانی‌ای داشت که من نزدیک به 4 سال در این مجموعه بودم و در این مدت هیچ کار دیگری انجام ندادم و فقط به نقش «میرزا حسن ایرانی» فکر می‌کردم. من از دوره جوانی تا کهنسالی این نقش را بازی می‌کنم و طبیعتا برای این نقش یک تداوم حسی لازم بود بنابراین ترجیح دادم غیر از این کار بازی در نقش دیگری را نپذیرم و خوشحالم از اینکه ایفاگر نقش میرزا حسن بودم.
بعد از ساخت مجموعه امیرکبیر و وزیرمختار کارگردانی نکردید، چرا؟
بعد از امیرکبیر برای کارگردانی با مشکل مواجه شدم و به نوعی به من فرصت کار کردن داده نشد و با اینکه پروژه‌های بسیار وسیعی داشتم، اما موفق به ساخت آنها نشدم. قصد داشتم «قرن سرنوشت» ادامه پیدا کند و شخصیت‌هایی مثل ستارخان و مشروطیت را بسازم. من در سال 69 موفق به ساخت «وزیر مختار» شدم و آن آخرین کار من به‌عنوان کارگردان در تلویزیون بود. من سال 72 از ایران رفتم و 8 سال پیش برگشتم و آمدم تلویزیون و بازیگری را ادامه دادم و در حال حاضر فقط به‌عنوان بازیگر با دوستانم همکاری می‌کنم و امیدوارم روزی فرصت کارگردانی را پیدا کنم.
زمانی که خارج از ایران بودید فعالیت هنری هم داشتید؟
در خارج از کشور کار کردن به‌عنوان بازیگر بسیار مشکل است و شاید سخت‌ترین شغل برای یک ایرانی مقیم خارج از کشور بازیگری باشد، چرا که در درجه اول باید زبان آن کشور را درست صحبت کرد و اصلا خصوصیات چهره، فیزیک و رفتارتان شبیه به مردم کشوری باشد که در آن زندگی می‌کنید. برای من عملا داشتن این دو فاکتور با توجه به سنم کمی مشکل بود بنابراین من کار بازیگری نکردم اما در هلند با تسلط به زبان این کشور در کالج هنر با توجه به سوابق کاری‌اي که داشتم مشغول به کار شدم و در آنجا آموزش ساخت برنامه‌های تلویزیونی را تدریس می‌کردم. این دوره آموزشی 9 ماهه بود و با توجه به تحصیلاتم در حوزه کارگردانی تئاتر و تهیه‌کنندگی تلویزیون تدریس در این زمینه برای من مشکل نبود. من حدود 4 سال به این کار مشغول بودم، به این شکل که ایده ساخت یک کار تلویزیونی مطرح می‌شد و از طرح قصه تا نوشتن سناریو به دانشجو کمک می‌کردم و بعد به سراغ تولید کار می‌رفتیم.
چرا در ایران این کار را ادامه ندادید؟
متاسفانه در ایران عرصه برای این نوع فعالیت‌ها باز نیست.
سعید نیکپور به‌عنوان یک چهره و بازیگر سریال‌های تاریخی شناخته شده است اما هیچگاه دچار کلیشه نشده، دلیل این امر چیست؟
به نظر من برای اینکه در طول زمان دچار کلیشه نشد در درجه اول باید درباره نقش، اطلاعات دقیقی داشت. درباره خودم فکر می‌کنم حداقل اطلاعاتم در زمینه تاریخ معاصر بد نیست و بعد از آن باید شخصیت‌های داستان را شناخت و راجع به آنها احاطه داشت. برای ایفای نقش‌های تاریخی باید به اذهان مردم مراجعه کرد یعنی باید بدانیم ملت ایران درباره امیرکبیر چطور فکر می‌کنند و عاطفه و حس آنها نسبت به شخصیت‌های تاریخی چطور است، باید ستارخانی را بازی کرد که در دل مردم ایران جا دارد و بعد از آن نوبت به سناریو می‌رسد، اینکه طبعا هر داستان یا قصه‌ای نگاه متفاوتی به شخصیت‌های تاریخی دارد. مجموعه آنها یک شخصیت تاریخی را شکل می‌دهد. میرزاحسن ایرانی در مجموعه در چشم باد نیز یک شخصیت تاریخی است. طبعا حالت و نوع رفتار آن با امیرکبیر متفاوت است.
دوست داشتید در کدام دوران از تاریخ زندگی می‌کردید؟
سال 1320 تا 1330 به این دوره از تاریخ علاقه زیادی دارم.
و حرف آخر.
دو نقطه عطف در زندگی هنری من وجود داشته؛ یکی سریال «امیرکبیر» و دیگری «در چشم باد». زمانی که در چشم باد را بازی می‌کردم به آقای جوزانی گفتم این مجموعه از معدود کارهایی است که با این شکل و با این آزادی عمل و قدرت ساخته می‌شود؛ درست شبیه سریال امیرکبیر که همین نظر را راجع به آن داشتم و معتقدم که تا سال‌ها نظیر اینها را نخواهیم دید و تکرار نخواهد شد. در چشم باد سختی‌های زیادی داشت. زمستان سختی را در دوره تصویربرداری این کار گذراندیم و در شرایط جنگل با تمام سختی‌ها و کمبودها دست وپنجه نرم می‌کردیم، اتفاقات غم‌انگیزی در طول کار افتاد، مثل فوت یکی از بدلکاران که از بالای اسب افتاد و متاسفانه از بین ما رفت و آن روز بسیار غم‌انگیز بود. مسؤولیت برای همه سنگین بود. 15 روز در فیروزکوه در برف بودیم و هرگز آن روزها را فراموش نمی‌کنم. آن روزها از سخت‌ترین روزهای زندگی من بود. همه این سختی‌ها به خاطر این بود که همه ما معتقد بودیم کار ماندگار خواهد شد. از تمام مخاطبان این مجموعه می‌خواهم که با دقت و فرصت بیشتری به این مجموعه نگاه کنند چرا که این مجموعه با فداکاری عوامل و بسیار حرفه‌ای ساخته شده و مسعود جعفری‌جوزانی جمله‌ای را به من گفت که هیچ وقت فراموش نمی‌کنم. به گفته جوزانی «در چشم باد وصیتنامه اوست» بنابراین در ساختن وصیتنامه خود دقت خیلی زیادی به خرج داده و با عشق و علاقه آن را ساخته است. گفت‌وگوي«وطن امروز» با سعید نیکپور به بهانه حضور در سريال «درچشم باد»
دنبال لاله‌زاری می‌گردم که با علی حاتمی در آن قدم می‌زدم
چهره سعید نیکپور در طول این سال‌ها به‌عنوان یک چهره تاریخی شناخته شده است. این امروز برای ایفای نقش‌های تاریخی یک امتیاز است اما از ابتدا چه شد که سراغ نقش‌های تاریخی رفتید؟
علاقه به تاریخ در من سابقه طولانی دارد. از دوران تحصیل که به کار نمایش علاقه‌مند بودم، پیگیری و مطالعه آثار تاریخی مثل نمایشنامه‌های شکسپیر باعث شد تا نمایش را با کار تاریخی آغازکنم. علاقه به تاریخ باعث شد تا به مرور زمان روی بیانم کار کنم. بعد از ورود به دانشگاه هنرهای دراماتیک هم کار تئاتر را در سال 1346 با نمایش آنتیگونه آغاز کردم و با ایفای نقش میرزا رضا کرمانی در سریال «سلطان صاحبقران» بازی در نقش‌های تاریخی برایم جدی‌تر شد. من از دوران جوانی کارم را با کارهای تاریخی آغاز کردم. بعد از مدتی تهیه‌کنندگی و کارگردانی مجموعه‌ای به نام «قرن سرنوشت» را برعهده گرفتم و حدود يكصد سال گذشته ایران را در سال 1358 به تصویر کشیدم. تا به امروز هم حضور در کارهای تاریخی برای من اهمیت ویژه‌ای دارد.
با این تعابیر می‌توان گفت سعید نیکپور آدم نوستالژیکی است.
بله، بسیار زیاد و اگر بگویم با گذشته‌ها و نوستالژی‌ها زندگی می‌کنم شاید باور نکنید. حتی در تزئینات خانه هم از وسایل قدیمی و چیزهایی که برایم خاطره‌ساز است استفاده می‌کنم. مثل تابلو و ساعتی که یادگار دوران کودکی من است و آنها را تا به امروز حفظ کرده‌ام یا چراغ‌های گردسوز و آینه سفره عقد مادرم، همه اینها برای من یادگاری‌های باارزشی است. هر روز اینها را می‌بینم و با آنها زندگی می‌کنم. گرچه در حال حاضر در سال 1388 خورشیدی زندگی می‌کنم اما مدام دنبال تهرانی می‌گردم که روزگار نوجوانی و جوانی من در آن سپری شده است. دنبال خیابان لاله‌زار می‌گردم که روزگاری با علی حاتمی در آن قدم می‌زدم، کافه نادری و تمام چیزهایی که دیگر اثری از آنها نیست. لاله‌زار امروز تهران حال و هوای سال‌های پیش را ندارد بنابراین ترجیح می‌دهم در خانه بمانم و کمتر در خیابان‌های شهر تهران قدم بزنم چرا که دیگر تهران امروز برای من لذتبخش نیست.
گمان می‌کنم یکی از دلایل پرمخاطب بودن سریال‌های تاریخی نیز همین موضوع است، چرا که گاهی مردم همذات‌پنداری زیادی با حوادث و حال و هوای گذشته برقرار می‌کنند.
بله، دقیقا همین‌طور است. به نظر من اگر نوستالژی را از ملتی بگیرید، هویت آن را گرفته‌اید و مردم در گذر زمان کم‌کم خاطرات زیبای گذشته را کمرنگ‌تر می‌بینند بویژه مردم ما که آدم‌های نوستالژیکی هستند بنابراین از کوچک‌ترین اتفاقی که آنها را به گذشته پیوند دهد استقبال می‌کنند. ساخت و دیدن کارهای تاریخی در تلویزیون همین خاصیت را داراست. مردم با لذت این نوع کارها را نگاه می‌کنند، چرا که گذشته خودشان را می‌بینند و برای آنها لذتبخش است.
یکی از ویژگی‌های آثار تاریخی طولانی بودن پروسه ساخت است. آیا این اتفاق شما را در جایگاه بازیگر خسته نمی‌کند؟
خب همه ما می‌دانیم که حرفه بازیگری در تمام دنیا یکی از سخت‌ترین شغل‌هاست و تجربه هم به من ثابت کرد که بازیگری سختی‌های خاص خودش را دارد
چرا که یک بازیگر گاهی اوقات باید برای مدتی در شرایطی زندگی کند که طبیعی و طبق روال نیست و سخت‌تر از آن اینکه باید مدام خودت را به‌جای شخصیت‌ها بگذاری و برای مدتی با تمام خصوصیات و اخلاقیاتشان زندگی کنی. همین تجربه کردن زندگی‌های متفاوت به نسبت کار مشکلی است. شاید بیشتر نقش‌هایی که بازی کرده‌ام مثل امیرکبیر با مرگ تراژیک از داستان بیرون رفته‌اند و بازی کردن اینگونه نقش‌ها برای من سخت و در عین حال شیرین است بنابراین یک بازیگر باید تمام رنج‌ها و سختی‌های یک شخصیت دیگر را به تصویر بکشد و در صورتی که خود بازیگر با نقش ارتباط برقرار نکند یا به نوعی آن را باور نکند، طبعا کار خوب و قابل قبولی نیز ارائه نمی‌دهد.
وقتی به روند ساخت سریال‌های تاریخی در دهه‌های اخیر نگاه کنیم، شاید این سوال به ذهن برسد که باوجود کیفیت و پیشرفت تکنولوژی، چرا سریال‌هایی با کیفیت خوب و قابل قبول نمی‌بینیم؟ می‌توان گفت به نوعی عمده‌ترین و شاخص‌ترین سریال‌های تاریخی ما هنوز مربوط دهه 60 است، نظر شما چیست؟
بله، من هم با شما موافقم. به دهه 60 اشاره کردید؛ دورانی که به نظر من هم دهه تولید کارهای به یادماندنی و بزرگ در تلویزیون بود. در آن زمان طبعا تکنیک‌های فنی به اندازه امروز نبود اما کیفیت و محتوا حرف اول را می‌زد، سیستم دیجیتال چند سالی است متداول شده و ما در دهه 60 بیشتر از سیستم‌های آنالوگ استفاده می‌کردیم. طبعا آن زمان ما مونتاژ سر صحنه داشتیم و با وسایل ساده‌ای کار می‌کردیم، اما به نظر من وقتی به کیفیت آثاری که اخیرا در تلویزیون ساخته می‌شود نگاه می‌کنیم اینطور به نظر می‌رسد که بیشتر کارها به نوعی از تولید به مصرف آماده می‌شوند. شاید عمده‌ترین دلیل آن هم تکثیر بی‌رحمانه کانال‌های تلویزیونی باشد. این همان «جنگ رسانه‌ای» است که سال‌ها پیش صحبت از آن بود و امروز معنی این جمله را به وضوح می‌بینیم. کشورها تلاش می‌کنند تولیدات خود را روز به روز بیشتر کنند و طبیعتا نتیجه تولیدات بالا، کیفیت پایین خواهد بود. اما تصور می‌کنم این موضوع در تولیدات ما رعایت نمی‌شود که قبول کنیم هر پروسه‌ای به زمان ویژه خود نیاز دارد و اگر بخواهیم زودتر از زمان در نظر گرفته شده نتیجه بگیریم قطعا دچار مشکل می‌شویم.
صحبت از دهه 60 شد که به گفته شما کیفیت حرف اول را در ساخت آثار تلویزیونی می‌زد. فکر می‌کنید در حال حاضر به چه اندازه کارگردان‌هایی که ساخت کارهای تاریخی را برعهده می‌گیرند در کیفیت ارائه این آثار موفق هستند؟
شما فکر می‌کنید ما در سال‌های دهه 60 چند کارگردان داشتیم؟ به جرأت می‌توانم بگویم که تعداد آنها به اندازه انگشتان دست هم نمی‌رسید؛ ناصر تقوایی، علی حاتمی، داوود میرباقری، محمدعلی نجفی و من. این تعداد کارگردان را با زمان حاضر مقایسه کنید. حتی گاهی پیش آمده که کاری به من پیشنهاد می‌شود که تا به حال اسم کارگردان آن را نشنیده‌ام. خب به نظر من تعدد کارگردان‌ها ارتباط مستقیم با زیاد شدن کانال‌های تلویزیون و به تبع آن آمار بالای مخاطبان تلویزیون دارد و در میان آثار تولید شده در تلویزیون، کارهای به مراتب ضعیف و بی‌کیفیت نیز می‌بینیم. در زمینه ساخت سریال‌های تاریخی صحبتی که مطرح شد به نوعی سؤال من نیز هست که بررسی کنیم و ببینیم آیا حقیقتا ساخت آثار تاریخی را به کارگردان‌هایی می‌سپاریم که بخوبی از عهده آن برمی‌آیند یا خیر؟
تصور می‌کنم ذائقه مخاطب امروز نیز نسبت به گذشته تغییر کرده است که این تغییر می‌تواند در نوع انتظار مخاطب از کارهای تاریخی باشد. شاید به همین دلیل است که در مواردی حتی سریالی با کیفیت بسیار پایین تولید، باز هم می‌تواند مخاطبان زیادی داشته باشد.
نه، به نظر من ذائقه مخاطب تغییر نکرده است. من فکر می‌کنم درباره سریال‌های تاریخی مردم مابین سریال‌هایی باکیفیت خوب و بد تفاوت قائل می‌شوند. دقیقا مثل سریال «در چشم باد»، مردم متوجه می‌شوند که این کار با اطلاع کامل ساخته شده است. مسعود جعفری‌جوزانی، متخصص ساخت اینگونه کارهاست و با اطلاع کامل راجع به این مقطع از تاریخ به سراغ روایت این داستان رفته، شخصیت‌های داستانش را می‌شناسد و آدم وطن‌پرستی است. تمام این عوامل باعث می‌شود این کارگردان در انتخاب گروهش اشتباه نکند و با وسواس خاصی کار را آماده می‌کند و حالا اگر همین داستان به دست کارگردانی سپرده شود که هیچ اطلاعی درباره ساخت کارهای تاریخی و نوع روایت آن ندارد، آیا می‌توان انتظار داشت کار قابل قبولی ارائه شود و باز هم مخاطب‌پسند باشد؟ بنابراین فکر می‌کنم مخاطب فرق بین 2 رویکرد و ساخته متفاوت را درک می‌کند.
برسیم به «در چشم باد»؛ چه شد به این کار دعوت شدید؟
طبق روال همیشگی دعوت از یک هنرپیشه؛ با من تماس گرفته شد و مشخصات کار خیلی خلاصه به من گفته شد و بعد درباره جزئیات کار هم با جوزانی صحبت کردم. بعد از خواندن سناریو متوجه شدم دوره‌ای از تاریخ روایت می‌شود که از دوران مورد علاقه من است. حتی راجع به این دوره تاریخی، خود من نوشته‌ای برای تلویزیون داشتم. یعنی از سال 1300 که حکومت پوسیده قاجار در حال فروپاشی و ایران در حال تحول است و این تحول از طریق حکومت انگلیس کنترل شده و از اختیار مردم ایران خارج می‌شود. بعد همین اتفاقات به روی کار آمدن سلسله پهلوی و به سلطنت رسیدن رضاخان منجر می‌شود. بعد سال 1320 و جنگ جهانی دوم و پایان سلطنت رضاشاه و آغاز دوره سلطنت محمدرضا پهلوی و در آخر سال 1359 و جنگ ایران و عراق. ما در سریال «در چشم باد» شاهد 3 جنگ هستیم و دقیقا در این 3 مقطع تاریخی داستان روایت می‌شود، به نوعی مقایسه‌ای بین این 3 جنگ است که هر سه آنها جنگ مقاومت هستند. در این بستر تاریخی اتفاقات زیادی رخ می‌دهد و کسانی که با تاریخ آشنا هستند، می‌دانند که این دوره از تاریخ یعنی از سال 1320 تا 1359 از پرآشوب‌ترین زمان‌هایی است که بر ایران گذشته است و در این دوره از تاریخ زندگی یک خانواده به عنوان سمبل تمام خانواده‌های ایرانی روایت می‌شود. میرزا حسن ایرانی شخصی است که من نقش آن را بازی می‌کنم و داستان حول اتفاقات زندگی این شخص رقم می‌خورد. میرزاحسن و خانواده‌اش درگیر توفان حوادث دوران خودشان می‌شوند و زندگی آنها فراز و نشیب‌های زیادی دارد و دقیقا انتخاب عنوان «در چشم باد» برای این سریال نیز به این خاطر است که هنگام ورزش زیاد باد و به وجود آمدن توفان‌های مهیب، اگر از فضای بالا به گردباد نگاه کنیم حفره عمیقی می‌بینیم که انتهای آن «چشم باد» نام دارد و هر انسان و شیئي در چشم باد نابود می‌شود. این اسم سمبلیک است به معنی جامعه‌ای که در یک دوره تاریخی در چشم باد گرفتار شده است.
در میان انبوه سریال‌های تاریخی که شما در آنها حضور داشته‌اید، «در چشم باد» چه جایگاهی دارد؟
تصویربرداری این مجموعه 6 سال طول کشید. در چشم باد سال 82 در ماسوله کلید خورد و در حال حاضر آخرین صحنه‌های مربوط به آمریکا در شهر بوستون در حال تصویربرداری است. البته در این 6 سال 2 بار وقفه نسبتا طولانی در کار افتاد. این مجموعه پروسه بسیار طولانی‌ای داشت که من نزدیک به 4 سال در این مجموعه بودم و در این مدت هیچ کار دیگری انجام ندادم و فقط به نقش «میرزا حسن ایرانی» فکر می‌کردم. من از دوره جوانی تا کهنسالی این نقش را بازی می‌کنم و طبیعتا برای این نقش یک تداوم حسی لازم بود بنابراین ترجیح دادم غیر از این کار بازی در نقش دیگری را نپذیرم و خوشحالم از اینکه ایفاگر نقش میرزا حسن بودم.
بعد از ساخت مجموعه امیرکبیر و وزیرمختار کارگردانی نکردید، چرا؟
بعد از امیرکبیر برای کارگردانی با مشکل مواجه شدم و به نوعی به من فرصت کار کردن داده نشد و با اینکه پروژه‌های بسیار وسیعی داشتم، اما موفق به ساخت آنها نشدم. قصد داشتم «قرن سرنوشت» ادامه پیدا کند و شخصیت‌هایی مثل ستارخان و مشروطیت را بسازم. من در سال 69 موفق به ساخت «وزیر مختار» شدم و آن آخرین کار من به‌عنوان کارگردان در تلویزیون بود. من سال 72 از ایران رفتم و 8 سال پیش برگشتم و آمدم تلویزیون و بازیگری را ادامه دادم و در حال حاضر فقط به‌عنوان بازیگر با دوستانم همکاری می‌کنم و امیدوارم روزی فرصت کارگردانی را پیدا کنم.
زمانی که خارج از ایران بودید فعالیت هنری هم داشتید؟
در خارج از کشور کار کردن به‌عنوان بازیگر بسیار مشکل است و شاید سخت‌ترین شغل برای یک ایرانی مقیم خارج از کشور بازیگری باشد، چرا که در درجه اول باید زبان آن کشور را درست صحبت کرد و اصلا خصوصیات چهره، فیزیک و رفتارتان شبیه به مردم کشوری باشد که در آن زندگی می‌کنید. برای من عملا داشتن این دو فاکتور با توجه به سنم کمی مشکل بود بنابراین من کار بازیگری نکردم اما در هلند با تسلط به زبان این کشور در کالج هنر با توجه به سوابق کاری‌اي که داشتم مشغول به کار شدم و در آنجا آموزش ساخت برنامه‌های تلویزیونی را تدریس می‌کردم. این دوره آموزشی 9 ماهه بود و با توجه به تحصیلاتم در حوزه کارگردانی تئاتر و تهیه‌کنندگی تلویزیون تدریس در این زمینه برای من مشکل نبود. من حدود 4 سال به این کار مشغول بودم، به این شکل که ایده ساخت یک کار تلویزیونی مطرح می‌شد و از طرح قصه تا نوشتن سناریو به دانشجو کمک می‌کردم و بعد به سراغ تولید کار می‌رفتیم.
چرا در ایران این کار را ادامه ندادید؟
متاسفانه در ایران عرصه برای این نوع فعالیت‌ها باز نیست.
سعید نیکپور به‌عنوان یک چهره و بازیگر سریال‌های تاریخی شناخته شده است اما هیچگاه دچار کلیشه نشده، دلیل این امر چیست؟
به نظر من برای اینکه در طول زمان دچار کلیشه نشد در درجه اول باید درباره نقش، اطلاعات دقیقی داشت. درباره خودم فکر می‌کنم حداقل اطلاعاتم در زمینه تاریخ معاصر بد نیست و بعد از آن باید شخصیت‌های داستان را شناخت و راجع به آنها احاطه داشت. برای ایفای نقش‌های تاریخی باید به اذهان مردم مراجعه کرد یعنی باید بدانیم ملت ایران درباره امیرکبیر چطور فکر می‌کنند و عاطفه و حس آنها نسبت به شخصیت‌های تاریخی چطور است، باید ستارخانی را بازی کرد که در دل مردم ایران جا دارد و بعد از آن نوبت به سناریو می‌رسد، اینکه طبعا هر داستان یا قصه‌ای نگاه متفاوتی به شخصیت‌های تاریخی دارد. مجموعه آنها یک شخصیت تاریخی را شکل می‌دهد. میرزاحسن ایرانی در مجموعه در چشم باد نیز یک شخصیت تاریخی است. طبعا حالت و نوع رفتار آن با امیرکبیر متفاوت است.
دوست داشتید در کدام دوران از تاریخ زندگی می‌کردید؟
سال 1320 تا 1330 به این دوره از تاریخ علاقه زیادی دارم.
و حرف آخر.
دو نقطه عطف در زندگی هنری من وجود داشته؛ یکی سریال «امیرکبیر» و دیگری «در چشم باد». زمانی که در چشم باد را بازی می‌کردم به آقای جوزانی گفتم این مجموعه از معدود کارهایی است که با این شکل و با این آزادی عمل و قدرت ساخته می‌شود؛ درست شبیه سریال امیرکبیر که همین نظر را راجع به آن داشتم و معتقدم که تا سال‌ها نظیر اینها را نخواهیم دید و تکرار نخواهد شد. در چشم باد سختی‌های زیادی داشت. زمستان سختی را در دوره تصویربرداری این کار گذراندیم و در شرایط جنگل با تمام سختی‌ها و کمبودها دست وپنجه نرم می‌کردیم، اتفاقات غم‌انگیزی در طول کار افتاد، مثل فوت یکی از بدلکاران که از بالای اسب افتاد و متاسفانه از بین ما رفت و آن روز بسیار غم‌انگیز بود. مسؤولیت برای همه سنگین بود. 15 روز در فیروزکوه در برف بودیم و هرگز آن روزها را فراموش نمی‌کنم. آن روزها از سخت‌ترین روزهای زندگی من بود. همه این سختی‌ها به خاطر این بود که همه ما معتقد بودیم کار ماندگار خواهد شد. از تمام مخاطبان این مجموعه می‌خواهم که با دقت و فرصت بیشتری به این مجموعه نگاه کنند چرا که این مجموعه با فداکاری عوامل و بسیار حرفه‌ای ساخته شده و مسعود جعفری‌جوزانی جمله‌ای را به من گفت که هیچ وقت فراموش نمی‌کنم. به گفته جوزانی «در چشم باد وصیتنامه اوست» بنابراین در ساختن وصیتنامه خود دقت خیلی زیادی به خرج داده و با عشق و علاقه آن را ساخته است. ارسال نظر
پربیننده