ابتدایی‌ترین خاطرات آشنایی اکثر ما با وسایل ارتباط جمعی پر است از رد پای کارتون فیلم‌هایی که بخش اعظم بایگانی نوستالژیک ذهنمان را پر کرده است.
حتی به جرات می‌توان گفت مسیر آشنایی بسیاری از هم نسل‌های من با ادبیات جهان از دل همین تولیدات انیمیشنی می‌گذشت؛ رنگین کمانی از آثاری چون بینوایان، بابا لنگ دراز، چهل روز دور دنیا، سفر به اعماق زمین و... .
خوشبختانه کشور عزیزمان ایران، درباره تولیدات ملی و داخلی نیز به مدد زحمات بزرگان و پیشکسوتانی چون اسفندیار احمدیه، جعفر تجارتچی، علی‌اکبر صادقی، دکتر نور‌الدین زرین کلک و مرحوم مرتضی ممیز پیشینه‌ای بیش از نیم قرن را دارد و از این رهگذر در عرصه بین‌المللی جایگاهی قابل اعتنا کسب کرده است.از آن روزها چندین نمونه موفق انیمیشن تبلیغاتی مانند «پفک نمکی» و «یام یام» هنوز در یاد بسیاری از بینندگان باقی است.
عبور دوران و گذشت از دهه‌های آغازین انیمیشن در ایران و پدیدار شدن طیفی از نام‌های درخشان بویژه در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان همچون احمد عربانی، عبدالله علیمراد، مهدی سماکار، رسول نصرآزادانی، وجیه الله فردمقدم و... توانست سال‌هایی را رقم بزند که از آن معمولا به نام دوران طلایی انیمیشن ایران یاد می‌شود.سال‌های پیروزی انقلاب و بلافاصله تحمیل جنگ به کشورمان به تبع شرایط موجود و حفظ اولویت‌های ضروری زمان قدری روند تولید انیمیشن در ایران را کند کرد، ولی باز می‌توان چند اثر در خور توجه مانند فوتوانیمیشن «علی کوچولو» را نام برد که ملهم از وضعیت آن ایام به گونه‌ای با دوران دفاع مقدس گره خورده بود.
پایان جنگ و پذیرش قطعنامه 598 شورای امنیت سازمان ملل متحد، شروع دوران جدیدی در سرزمینمان بود که روند بازسازی و سازندگی، منجر به ایجاد فضایی از تولید و بازرگانی متاثر از آن شد که با خود نیاز جدیدی را برای بازاریابی و تبلیغ محصولات پدید آورد که در این میان انیمیشن نقش بسزایی بر عهده گرفت.
این تحرک دوباره جریان انیمیشن در ابتدا توسط تنی چند از هنرمندان باقی مانده از گذشته و جوانانی که در این سال‌ها به مدد تجربیات شخصی و بعضا آموزه‌های دانشگاهی به این جمع اضافه شده بودند شکل گرفت و بلافاصله تبدیل به استودیوها و شرکت‌هایی شد که توانستند نخستین تجربه ورود جدی بخش خصوصی به این صنعت باشند.
در کنار این مجموعه‌ها برخی از نهادها و سازمان‌ها نیز با فراز و فرودهایی که از پیش داشتند مانند کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، تلویزیون و بخش‌هایی از وزارت فرهنگ و ارشاد از یکسو و مراکزی که در سال‌های پس از انقلاب اسلامی ظهور یافته بودند، همچون حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی و چند ارگان دولتی از دیگر سو دوران جدیدی را رقم زدند که به دومین دهه جدی تولیدات انیمیشنی منجر شد.
برگزاری جشنواره بین‌المللی پویانمایی تهران به همت کانون پرورش فکری و تربیت دانشجویان متعدد این رشته در وزارت علوم به همراه ورود جمعی از هنرمندان تجسمی بویژه کاریکاتوریست‌ها به جرگه تولید انیمیشن نیز به تقویت این جریان کمک چشمگیری کرد و صدا و سیما با تاسیس مرکزی بدین منظور به نام «صبا» گامی جدی برای تمرکز بخشیدن به این تولیدات برداشت.در این میان البته اولویت تولید با تیزرهای تبلیغاتی و مجموعه‌های تلویزیونی بود و هر از چندی اثری کوتاه و تجربی به پشتوانه جشنواره‌های داخلی و خارجی نیز تولید می‌شد.
اما آنچه از اهمیت ویژه و قابل تاملی برخوردار است این نکته است که با وجود این پیشینه در خور توجه، چرا ایران در معادلات جهانی نقش و نام چندانی در عرصه انیمیشن ندارد و هنوز نتوانسته بدرستی و در شأن یک کشور صنعتی در تولید انیمیشن مطرح شود.
باید به یاد داشته باشیم که انیمیشن در دنیای پرشتاب امروز ما حضوری چشمگیر داشته و با بسط و گسترش تکنولوژی دیگر حد و مرزهای محدود گذشته را ندارد.
امروزه این «هنر- صنعت رسانه‌ای» در تمام زوایای علوم و فناوری وارد شده است.
از گوشی تلفن همراهتان تا تابلوهای بزرگ تبلیغاتی نمایشی میادین شهرهای بزرگ جهان گرفته تا عرصه‌های آموزشی و تحقیقاتی مراکز معظم علمی جهان تا پهنه تولیدات بازی‌های رایانه‌ای همه جا آثار انیمیشن بخوبی خود را نمایان کرده‌اند.
دنیای سینما نیز دیگر تنها به بخش کوچکی از تولیدات خاص محدود نشده و از تیتراژ تا جلوه‌های ویژه همه جا حضور پررنگ انیماتورها مشهود است. پس اهمیت ورود کشورمان به این عرصه بیش از پیش خودنمایی می‌کند.
یکی از راهکارهای معمول برای دستیابی به این منظور، رسیدن به جایگاه تولیدکنندگان فیلم‌های بلند انیمیشن و داشتن سینمای انیمیشن است؛ دغدغه‌ای که چند سالی است دلمشغولی برخی از مدیران مراکز دولتی مانند « صدا و سیما» ، «بنیاد فارابی» ، « مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی» ، «حوزه هنری» و این اواخر «سازمان فرهنگی- هنری شهرداری تهران» شده است و این رقابت، تبی جدید در جامعه کوچک انیمیشن ایران ایجاد کرده که استودیوهای کوچک و بزرگ انیمیشن برای ربودن گوی سبقت آن سر و دست می‌شکنند.
گرچه این اتفاق به خودی خود امری مبارک است اما نداشتن پیشینه تولید و مهیا نبودن ساز و کار لازم و نداشتن تعریف پست‌های سازمانی و تخصصی در قالب گروه‌های تولید، نبود امکانات فراخور هر تولید و لزومات مختص به آن و از همه مهم‌تر نبود کشش بازارهای داخلی و خارجی به نمایش اینگونه آثار ملی، همگی بدل به نقاط ضعفی جدی بر سر راه این مهم شده‌اند.
در این میان طی نشدن مراحل طبیعی امر همچون نبود یا کمبود نشریات تخصصی در این بین و عدم درک صحیح جامعه آکادمیک از بازار کار و قطع کامل ارتباط این دو، موجب شده تا پایه‌های نظری و پژوهشی این موضوع سسست شود؛ خلأیی که شاید برپایی «همایش ملی انیمیشن» در راستای پر کردن آن بود.
و متاسفانه اقدامات نمایشی برخی سازمان‌ها در وارد کردن تجهیزات پر هزینه و بدون کارشناسی در کارآیی لازم هنگام خرید هرگز نمی‌تواند به عنوان یک حرکت اصولی به کار رود و تنها نیاز تبلیغی و بیلانی ادارات را برآورده می‌سازد.
در این میان سازندگان 3 اثر سینمایی انیمیشن در سال‌های اخیر در ایران که سعی در رعایت استانداردهای مالوف جهانی داشته‌اند یعنی انیمیشن‌های سینمایی «جمشید و خورشید» به کارگردانی بهروز یغماییان ، «قلب سیمرغ» به کارگردانی وحید نصیریان و « تهران 1500 » به کارگردانی بهرام عظیمی، معترفند که عوامل یاد شده بویژه مواردی چون:
1ـ نداشتن تهیه‌کننده به معنای واقعی موجود در سینما که معمولا در کشورمان به حامی یا سرمایه‌گذار اطلاق می‌شود.
2ـ کمبود منابع مکتوب علمی- پژوهشی و نبود مراجع آماری تولیدات مشابه که چراغ راهی برای این دست از تولیدات از منظر صنعتی به شمار می‌آیند.
3- عدم جرات سرمایه‌گذاری و ریسک‌پذیری اشخاص حقیقی در ورود به این امر به دید تجربیات اول از یک سو و نداشتن عزم جدی مراکز دولتی در بازگشت سرمایه و برنامه‌ریزی کلان تولید به مثابه «هنر – صنعت » از دیگر سو
4ـ قطع ارتباط بازار کار و مراکز آموزشی و دانشگاه‌ها و از طرفی سرفصل و شرح نامتناسب دروس و دوره‌های آکادمیک با مختصات زمان و نیازهای روز
5 ـ نبود تناسب میان عرضه و تقاضا در چرخه تولید
6ـ درک نادرست مراکز دولتی از جدیت این امر رسانه‌ای و تکرار فرمول‌های کلیشه‌ای و شناخت بسیار محدود مدیران از ظرفیت‌های انیمیشن
7ـ کمبود نیروهای تخصصی حلقه تولید و میل شدید دست اندرکاران، تنها به سمت کارگردانی
8 ـ جو غیرحرفه‌ای جامعه فیلمسازان انیمیشن ایران
9ـ فاصله میان سینماگران و انیماتورها
10ـ نبود استودیوهای فعال و مستقل به عنوان سنگ بنای تولید
11ـ جای خالی تشکل‌ها و انجمن‌های صالحه و صنفی جهت پیگیری حقوق و تعریف دستمزد‌ها و تبیین جایگاه انیمیشن
12ـ توجیه سخت اقتصادی تولید انیمیشن و نبود الزامات موجه برای سازندگان مانند سالن‌های نمایش یا بازارهای فروش فیلم انیمیشن در داخل و خارج از کشور
از عمده مشکلات بر سر راه تولید امن آثار فاخر و پرفروش سینمای انیمیشن ایران است.
البته بدیهی است که این موارد تنها بخشی از موانع پیش رو است و در صورت مرتفع شدنشان، مباحث دیگری مانند کپی‌رایت یا معضلات تکنیکی و نیازهایی چون برنامه‌نویسان خاص این رشته یا هماهنگی استودیوها با همدیگر در قالب تعامل یا ادغام و شراکت خودنمایی خواهند کرد. گرچه بعضی از دفاتر خصوصی تولید انیمیشن برای ائتلاف تاکنون اعلام وجود کرده‌اند - که نمونه شاخص آن «آداب» یکی از نخستین تلاش‌ها در این زمینه به شمار می‌رود - اما این حرکت‌های خودجوش تا زمانی که فرهنگ همکاری‌های گروهی در بطن جامعه نهادینه نشده باشد و متولیان امر خود را ملزم به حمایت جدی از این تشکلات ندانند شاید تاثیر واقعی خود را نشان ندهد.بسیاری از مسائل نیز در ادامه مسیر ظهور خواهند کرد که در زمان خود باید بدان پرداخت.
گرچه مباحث یادشده نتیجه تدقیق نگارنده و ماحصل تجربه شخصی تولید انیمیشن از سال 1373 در استودیوهای مختلف و در پروژه‌های گوناگون بوده و مرهون پژوهش‌هایی است که به موجب نوع مشغله دانشگاهی و وظیفه مطبوعاتی ام در کسوت مدیرمسؤول فصلنامه تخصصی «خط خطی» داشته‌ام، اما قطعا نیازمند بررسی‌های بیشتری است.
لیکن همین موارد هم اگر مورد امعان نظر مسؤولان و دست‌اندرکاران قرار گیرد، می‌تواند به اصلاح بخش اعظمی از کاستی‌ها منجر شود.
*عضو هیات علمی دانشگاه سوره تأملاتی درباره انیمیشن در ایران
هنرـ صنعت ـ رسانه
ابتدایی‌ترین خاطرات آشنایی اکثر ما با وسایل ارتباط جمعی پر است از رد پای کارتون فیلم‌هایی که بخش اعظم بایگانی نوستالژیک ذهنمان را پر کرده است.
حتی به جرات می‌توان گفت مسیر آشنایی بسیاری از هم نسل‌های من با ادبیات جهان از دل همین تولیدات انیمیشنی می‌گذشت؛ رنگین کمانی از آثاری چون بینوایان، بابا لنگ دراز، چهل روز دور دنیا، سفر به اعماق زمین و... .
خوشبختانه کشور عزیزمان ایران، درباره تولیدات ملی و داخلی نیز به مدد زحمات بزرگان و پیشکسوتانی چون اسفندیار احمدیه، جعفر تجارتچی، علی‌اکبر صادقی، دکتر نور‌الدین زرین کلک و مرحوم مرتضی ممیز پیشینه‌ای بیش از نیم قرن را دارد و از این رهگذر در عرصه بین‌المللی جایگاهی قابل اعتنا کسب کرده است.از آن روزها چندین نمونه موفق انیمیشن تبلیغاتی مانند «پفک نمکی» و «یام یام» هنوز در یاد بسیاری از بینندگان باقی است.
عبور دوران و گذشت از دهه‌های آغازین انیمیشن در ایران و پدیدار شدن طیفی از نام‌های درخشان بویژه در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان همچون احمد عربانی، عبدالله علیمراد، مهدی سماکار، رسول نصرآزادانی، وجیه الله فردمقدم و... توانست سال‌هایی را رقم بزند که از آن معمولا به نام دوران طلایی انیمیشن ایران یاد می‌شود.سال‌های پیروزی انقلاب و بلافاصله تحمیل جنگ به کشورمان به تبع شرایط موجود و حفظ اولویت‌های ضروری زمان قدری روند تولید انیمیشن در ایران را کند کرد، ولی باز می‌توان چند اثر در خور توجه مانند فوتوانیمیشن «علی کوچولو» را نام برد که ملهم از وضعیت آن ایام به گونه‌ای با دوران دفاع مقدس گره خورده بود.
پایان جنگ و پذیرش قطعنامه 598 شورای امنیت سازمان ملل متحد، شروع دوران جدیدی در سرزمینمان بود که روند بازسازی و سازندگی، منجر به ایجاد فضایی از تولید و بازرگانی متاثر از آن شد که با خود نیاز جدیدی را برای بازاریابی و تبلیغ محصولات پدید آورد که در این میان انیمیشن نقش بسزایی بر عهده گرفت.
این تحرک دوباره جریان انیمیشن در ابتدا توسط تنی چند از هنرمندان باقی مانده از گذشته و جوانانی که در این سال‌ها به مدد تجربیات شخصی و بعضا آموزه‌های دانشگاهی به این جمع اضافه شده بودند شکل گرفت و بلافاصله تبدیل به استودیوها و شرکت‌هایی شد که توانستند نخستین تجربه ورود جدی بخش خصوصی به این صنعت باشند.
در کنار این مجموعه‌ها برخی از نهادها و سازمان‌ها نیز با فراز و فرودهایی که از پیش داشتند مانند کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، تلویزیون و بخش‌هایی از وزارت فرهنگ و ارشاد از یکسو و مراکزی که در سال‌های پس از انقلاب اسلامی ظهور یافته بودند، همچون حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی و چند ارگان دولتی از دیگر سو دوران جدیدی را رقم زدند که به دومین دهه جدی تولیدات انیمیشنی منجر شد.
برگزاری جشنواره بین‌المللی پویانمایی تهران به همت کانون پرورش فکری و تربیت دانشجویان متعدد این رشته در وزارت علوم به همراه ورود جمعی از هنرمندان تجسمی بویژه کاریکاتوریست‌ها به جرگه تولید انیمیشن نیز به تقویت این جریان کمک چشمگیری کرد و صدا و سیما با تاسیس مرکزی بدین منظور به نام «صبا» گامی جدی برای تمرکز بخشیدن به این تولیدات برداشت.در این میان البته اولویت تولید با تیزرهای تبلیغاتی و مجموعه‌های تلویزیونی بود و هر از چندی اثری کوتاه و تجربی به پشتوانه جشنواره‌های داخلی و خارجی نیز تولید می‌شد.
اما آنچه از اهمیت ویژه و قابل تاملی برخوردار است این نکته است که با وجود این پیشینه در خور توجه، چرا ایران در معادلات جهانی نقش و نام چندانی در عرصه انیمیشن ندارد و هنوز نتوانسته بدرستی و در شأن یک کشور صنعتی در تولید انیمیشن مطرح شود.
باید به یاد داشته باشیم که انیمیشن در دنیای پرشتاب امروز ما حضوری چشمگیر داشته و با بسط و گسترش تکنولوژی دیگر حد و مرزهای محدود گذشته را ندارد.
امروزه این «هنر- صنعت رسانه‌ای» در تمام زوایای علوم و فناوری وارد شده است.
از گوشی تلفن همراهتان تا تابلوهای بزرگ تبلیغاتی نمایشی میادین شهرهای بزرگ جهان گرفته تا عرصه‌های آموزشی و تحقیقاتی مراکز معظم علمی جهان تا پهنه تولیدات بازی‌های رایانه‌ای همه جا آثار انیمیشن بخوبی خود را نمایان کرده‌اند.
دنیای سینما نیز دیگر تنها به بخش کوچکی از تولیدات خاص محدود نشده و از تیتراژ تا جلوه‌های ویژه همه جا حضور پررنگ انیماتورها مشهود است. پس اهمیت ورود کشورمان به این عرصه بیش از پیش خودنمایی می‌کند.
یکی از راهکارهای معمول برای دستیابی به این منظور، رسیدن به جایگاه تولیدکنندگان فیلم‌های بلند انیمیشن و داشتن سینمای انیمیشن است؛ دغدغه‌ای که چند سالی است دلمشغولی برخی از مدیران مراکز دولتی مانند « صدا و سیما» ، «بنیاد فارابی» ، « مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی» ، «حوزه هنری» و این اواخر «سازمان فرهنگی- هنری شهرداری تهران» شده است و این رقابت، تبی جدید در جامعه کوچک انیمیشن ایران ایجاد کرده که استودیوهای کوچک و بزرگ انیمیشن برای ربودن گوی سبقت آن سر و دست می‌شکنند.
گرچه این اتفاق به خودی خود امری مبارک است اما نداشتن پیشینه تولید و مهیا نبودن ساز و کار لازم و نداشتن تعریف پست‌های سازمانی و تخصصی در قالب گروه‌های تولید، نبود امکانات فراخور هر تولید و لزومات مختص به آن و از همه مهم‌تر نبود کشش بازارهای داخلی و خارجی به نمایش اینگونه آثار ملی، همگی بدل به نقاط ضعفی جدی بر سر راه این مهم شده‌اند.
در این میان طی نشدن مراحل طبیعی امر همچون نبود یا کمبود نشریات تخصصی در این بین و عدم درک صحیح جامعه آکادمیک از بازار کار و قطع کامل ارتباط این دو، موجب شده تا پایه‌های نظری و پژوهشی این موضوع سسست شود؛ خلأیی که شاید برپایی «همایش ملی انیمیشن» در راستای پر کردن آن بود.
و متاسفانه اقدامات نمایشی برخی سازمان‌ها در وارد کردن تجهیزات پر هزینه و بدون کارشناسی در کارآیی لازم هنگام خرید هرگز نمی‌تواند به عنوان یک حرکت اصولی به کار رود و تنها نیاز تبلیغی و بیلانی ادارات را برآورده می‌سازد.
در این میان سازندگان 3 اثر سینمایی انیمیشن در سال‌های اخیر در ایران که سعی در رعایت استانداردهای مالوف جهانی داشته‌اند یعنی انیمیشن‌های سینمایی «جمشید و خورشید» به کارگردانی بهروز یغماییان ، «قلب سیمرغ» به کارگردانی وحید نصیریان و « تهران 1500 » به کارگردانی بهرام عظیمی، معترفند که عوامل یاد شده بویژه مواردی چون:
1ـ نداشتن تهیه‌کننده به معنای واقعی موجود در سینما که معمولا در کشورمان به حامی یا سرمایه‌گذار اطلاق می‌شود.
2ـ کمبود منابع مکتوب علمی- پژوهشی و نبود مراجع آماری تولیدات مشابه که چراغ راهی برای این دست از تولیدات از منظر صنعتی به شمار می‌آیند.
3- عدم جرات سرمایه‌گذاری و ریسک‌پذیری اشخاص حقیقی در ورود به این امر به دید تجربیات اول از یک سو و نداشتن عزم جدی مراکز دولتی در بازگشت سرمایه و برنامه‌ریزی کلان تولید به مثابه «هنر – صنعت » از دیگر سو
4ـ قطع ارتباط بازار کار و مراکز آموزشی و دانشگاه‌ها و از طرفی سرفصل و شرح نامتناسب دروس و دوره‌های آکادمیک با مختصات زمان و نیازهای روز
5 ـ نبود تناسب میان عرضه و تقاضا در چرخه تولید
6ـ درک نادرست مراکز دولتی از جدیت این امر رسانه‌ای و تکرار فرمول‌های کلیشه‌ای و شناخت بسیار محدود مدیران از ظرفیت‌های انیمیشن
7ـ کمبود نیروهای تخصصی حلقه تولید و میل شدید دست اندرکاران، تنها به سمت کارگردانی
8 ـ جو غیرحرفه‌ای جامعه فیلمسازان انیمیشن ایران
9ـ فاصله میان سینماگران و انیماتورها
10ـ نبود استودیوهای فعال و مستقل به عنوان سنگ بنای تولید
11ـ جای خالی تشکل‌ها و انجمن‌های صالحه و صنفی جهت پیگیری حقوق و تعریف دستمزد‌ها و تبیین جایگاه انیمیشن
12ـ توجیه سخت اقتصادی تولید انیمیشن و نبود الزامات موجه برای سازندگان مانند سالن‌های نمایش یا بازارهای فروش فیلم انیمیشن در داخل و خارج از کشور
از عمده مشکلات بر سر راه تولید امن آثار فاخر و پرفروش سینمای انیمیشن ایران است.
البته بدیهی است که این موارد تنها بخشی از موانع پیش رو است و در صورت مرتفع شدنشان، مباحث دیگری مانند کپی‌رایت یا معضلات تکنیکی و نیازهایی چون برنامه‌نویسان خاص این رشته یا هماهنگی استودیوها با همدیگر در قالب تعامل یا ادغام و شراکت خودنمایی خواهند کرد. گرچه بعضی از دفاتر خصوصی تولید انیمیشن برای ائتلاف تاکنون اعلام وجود کرده‌اند - که نمونه شاخص آن «آداب» یکی از نخستین تلاش‌ها در این زمینه به شمار می‌رود - اما این حرکت‌های خودجوش تا زمانی که فرهنگ همکاری‌های گروهی در بطن جامعه نهادینه نشده باشد و متولیان امر خود را ملزم به حمایت جدی از این تشکلات ندانند شاید تاثیر واقعی خود را نشان ندهد.بسیاری از مسائل نیز در ادامه مسیر ظهور خواهند کرد که در زمان خود باید بدان پرداخت.
گرچه مباحث یادشده نتیجه تدقیق نگارنده و ماحصل تجربه شخصی تولید انیمیشن از سال 1373 در استودیوهای مختلف و در پروژه‌های گوناگون بوده و مرهون پژوهش‌هایی است که به موجب نوع مشغله دانشگاهی و وظیفه مطبوعاتی ام در کسوت مدیرمسؤول فصلنامه تخصصی «خط خطی» داشته‌ام، اما قطعا نیازمند بررسی‌های بیشتری است.
لیکن همین موارد هم اگر مورد امعان نظر مسؤولان و دست‌اندرکاران قرار گیرد، می‌تواند به اصلاح بخش اعظمی از کاستی‌ها منجر شود.
*عضو هیات علمی دانشگاه سوره ارسال نظر
پربیننده