مهدی طاهرخانی: ذهن تاریخ در بیشتر مواقع آنهایی را برجسته‌تر به یاد می‌آورد که اولین‌ها بودند، چه یوری گاگارین که نخستین انسانی بود که وارد فضا شد، چه نیل آرمسترانگ که به عنوان اولین انسان پا به روی ماه گذاشت. تاریخ همیشه برای اولین‌هاست و آنها هستند که همچون فاتحان در ذهنش می‌مانند اما مارادونا چه بود و چه کرد که اینچنین پر‌رنگ‌تر از هر ورزشکاری (فراتر از فوتبال) یاد و نامش در قرن بیستم بر اذهان خالکوبی شد؟ اگر قرار باشد از ابتدای پیدایش ورزش حرفه‌ای (از ابتدای قرن بیستم) تا امروز 3- 2 نام را انتخاب کنیم، بدون شک مارادونا یکی از آن چند نفر است. بیراه نیست حتی اگر او را انسان شماره یک ورزش بدانیم. نامی آنقدر بلند‌آوازه و معروف که هرگاه فیلمسازی سراغ ساخت مستندش رفت از هیچ اسمی استفاده نکرد جز همان دیگو مارادونا.
***
مگر می‌شد بهتر از این؟
ابر‌قهرمانی از جنس توده و زاده فقر مطلق که در اوج جنگ سرد به‌عنوان یک حاشیه‌نشین از پست‌ترین منطقه بوئنوس آیرس نامش را مطرح کرد و سپس تبدیل به بزرگ‌ترین نام عصر خویش شد؛ فوتبالیستی که خودش را میراث‌دار هموطنش چگوارا می‌دانست و با تتوی چهره «چه» روی بازویش ادای دینی تمام قد به بزرگ‌ترین چریک چپ تاریخ کرد. اظهارات همیشه ضد‌امپریالیستی او در نقد نظام سرمایه‌داری در حالی مطرح می‌شد که خودش در اواسط و اواخر دهه 80 میلادی بزرگ‌ترین کالای همان نظام بود. همین جمع اضداد از مارادونا ویژه‌ترین چهره تاریخ فوتبال و ورزش را ترسیم کرد. تا پیش از این، فیلم مستند امیر کاستاریکا درباره این افسانه زنده، مشهورترین فیلمی بود که همه را با زوایای تاریک زندگی او آشنا کرد اما سال 2019 آصف کاپادیا با ساخت مستندی جدید، نورافکن قوی‌تری را به زوایای پنهان زندگی او تاباند. مهم‌ترین ویژگی مستند کاپادیای بریتانیایی، دسترسی به تصاویر و فیلم‌هایی است که شاید برای نخستین‌بار مشتاقان مارادونا آنها را ببینند. مستند آصف را باید از جهاتی ویژه و متمایز دانست چون برای نخستین‌بار به صورت صریح از رابطه مافیای قوی شهر ناپل با مارادونا پرده برداشت و در این فیلم حتی تماس‌های شنود‌شده تلفن خانه‌اش در ناپل که توسط پلیس ایتالیا ضبط شده بود، پخش شد. در مستند کاستاریکا، این فیلمساز مولف و صاحب سبک منطقه بالکان، سعی داشت کوکائین را بزرگ‌ترین عامل تباهی مارادونا معرفی کند، تا جایی که در مهم‌ترین و تاثیرگذار‌ترین بخش آن مستند، مارادونا وقتی رو به روی امیر نشست با چهره‌ای نادم و بغضی که حتی سعی در خوردنش هم نداشت صریحا به کوکائین اشاره کرد و گفت: «اگر این گرد سفید نبود من بازیکن بسیار بهتری می‌شدم!» همین جمله تن عاشقان دن دیگو را لرزاند. لعنتی! مگر بهتر از آن دیگر قرار بود چه شود؟ این گرد سفید چه با افسانه مستطیل سبز کرد؟ جواب این سوال را باید در مستند جدید کاپادیا یافت.
***
شفاف با دیگو
فیلمساز بریتانیایی بی‌آنکه قصد قدیس‌سازی و تاباندن نور به منظور زیباتر کردن چهره سوژه را داشته باشد، عامدانه زاویه پروژکتور را بر قسمت‌های تاریک زندگی او تنظیم کرد تا از خود دیگو این حرف را به گوش مخاطب برساند؛ «من قدیس نبودم». مارادونا که در حال اعتراف به اشتباهاتش در ناپل بود، صریحا گفت: «من عاشق کلودیا (مادر 2 دخترش) بودم اما هرگز قدیس نبودم. زنان زیبا و فراوانی اطراف من بودند. زنان بسیار زیاد». دیگو همانند مستند قبل که ابایی از اعتراف به اشتباهاتش نداشت، این‌بار هم همان حرف‌ها را تکرار کرد. از مسیری که اشتباه انتخاب کرد و از اتفاقاتی که خودش می‌توانست از بروز و ظهور آنها جلوگیری کند. آنچه بالاتر از کوکائین و رابطه مخفیانه یا حتی لو رفته‌اش با زنان مختلف، مقصر اصلی این سقوط معرفی شد تنها یک چیز بود؛ رابطه با مافیای شهر ناپل.
در مستند کاپادیا بر خلاف ساخته قبلی کاستاریکا، فیلمساز مستقیم به عامل اصلی می‌پردازد؛ مافیای شهر ناپل. گروه کامورا که دسترسی نامحدودی به همه فسادهای سازمان‌یافته شهر داشتند، یک مصونیت آهنین اطراف مهم‌ترین فوتبالیست جهان و همچنین ستاره بی‌بدیل تیم‌شان پدید آوردند. در این مستند، کارگردان عکس‌ها و فیلم‌های مختلف را به تصویر می‌کشد تا نشان دهد دیگو چگونه کنار جولیانو (تبهکار جرم‌های سازمان‌یافته) در جشن‌های گوناگون حضور دارد. آیا برای نخستین‌بار مارادونا در شهر ناپل با قاتلش (کوکائین) آشنا شد؟ در این مستند جواب را او صریحا می‌دهد «نه! قبل از این در بارسلون در یک کلوپ شبانه، کک را تجربه کرده بودم». از آنجایی که فیلمساز سعی داشت بخش‌های ورزشی را زیر سایه موارد حاشیه‌ای ببرد، دیگر فرصت نشد به این موضوع مهم بپردازد که چرا مارادونا در بارسلون درگیر کوکائین نشد؟ اما جواب آن چندان سخت نیست. اگر چه آن سال‌ها سری آ بالاتر از لالیگا و دیگر لیگ‌ها، بهترین لیگ جهان بود اما ساختار باشگاه بارسلونا بر‌خلاف ناپولی آن روز و حتی ناپولی امروز به گونه دیگری تعریف شده بود. در بارسلون مراقبت‌های بیشتری از ستاره‌ها می‌شد و مضاف بر آن، تیمی که یک دهه بعد بابی رابسون فقید آن را ارتش کشور کاتالونیا نامید، هرگز در سیطره مافیا و دیگر گروه‌های سازمان‌یافته تبهکاری نبود.
***
خانواده، مافیا یا فیفا؟
خط روایی مستند وقتی به جام‌جهانی 90 می‌رسد، تیر خلاص را شلیک می‌کند. مارادونا مصونیت آهنینش را از دست داد، چرا که در جام‌جهانی برابر ایتالیا پیروز شد. مستندساز قصه سقوط را از اینجا به بعد با تصاویر آرشیوی بکر به تصویر می‌کشد؛ شنود تلفن خانه مارادونا در ناپل توسط پلیس، بحث درباره کوکائین و زنان روسپی، دستگیری‌های وسیع و برداشته شدن دست مافیا از پشت سر دیگو. اولین محرومیت به واسطه مصرف کوکائین و در ادامه قصه‌ای که کم و بیش فوتبالی‌ها از آن آگاه هستند. این مستند همانند هر قصه حماسی دیگری که می‌خواهد قصه صعود قهرمانش را تعریف کند، با فلش‌بک به دوره کودکی مارادونا و زندگی به غایت فقیرانه‌اش کلید می‌خورد. خانواده‌ای که در مکانی همسنگ با حلبی‌آباد زندگی می‌کنند. 4 دختر پیش از دیگو به دنیا آمده‌اند و پدر که کارگری ساده است، از 5 صبح تا آخرشب خارج از خانه در حال کار کردن است. مستند کاپادیا نشان می‌دهد چگونه دیگو با نخستین قرارداد نسبتا حرفه‌ای خود در 15 سالگی خانواده‌اش را به آپارتمانی آبرومند می‌برد. خودش در فیلم می‌گوید همیشه آرزویش تهیه خانه‌ای برای خانواده‌اش بود. او با استعدادش، همه اعضای خانواده را به دندان کشید و هر چه بالاتر رفت آنها را نیز با خود بالا برد. به زندگی آنها در بارسلون اشاره نمی‌شود اما وقتی پای ناپل به وسط می‌آید و قرار است قصه اولین اشتباه بزرگ او گفته شود، کاپادیا در مستندش دختری را نشان می‌دهد که می‌گوید: «دوست خواهر دیگو بودم و خانه‌مان نزدیک آنها بود. همیشه پیش آنها بودم و خودم می‌دانم چه چیزی بین‌مان بود؛ برای همین وقتی متوجه شدم باردارم چندان تعجب نکردم». نخستین فرزند مارادونا که پسر هم بود توسط این دختر به دنیا آمد. فیلمساز شاید به گونه‌ای زیرپوستی در حال انتقال این پیام است که خانواده دیگو در کنارش بود و خیلی از مسائل را می‌دید اما گویی برای‌شان هیچ اهمیتی نداشت و تنها با خوشحال بودن دیگو و رفاه خانواده، آنها هم راضی بودند.
***
کارگردان ملاحظه دیگو را کرد؟
کاپادیا با نشان دادن بخش دیگری از رابطه مارادونا و خانواده‌اش نشان می‌دهد آنها همچنان نزدیک به هم هستند. جایی که در یک مصاحبه تلویزیونی بعد از قهرمانی آرژانتین در جام‌جهانی 86، مادر او در کنارش نشسته و می‌گوید: «می‌خواهم پسرم را به خانه ببرم و با تغذیه خوب از او نگهداری کنم». مصاحبه‌ای که نشان از وابستگی و انسجام خانواده ولو در ظاهر دارد اما متاسفانه در ناپل و در حد فاصل سال‌های 86 تا 90 که دوره اوج او است- هم از لحاظ فوتبالی و هم از حیث فساد در موادمخدر و همچنین انحطاط شدید اخلاقی- جز کلودیا (همسرش) هیچ خبری از پدر و مادر و خواهران دیگو در این مستند نیست. خانواده‌ای که اگر کمی تا قسمتی شبیه خانواده امروز مسی بودند، شاید دیگوی افسانه‌ای هرگز آنگونه اسیر مافیا و بعد از آن گرد سفید و مسائل غیراخلاقی نمی‌شد. شاید کاپادیا آنچه را لازم بود کدوار و کوتاه نمایش داد تا بیننده باهوش خودش متوجه شود آن حفاظتی که مادرش در مصاحبه وعده‌اش را داده بود، از سوی آنها هرگز به هر دلیلی محقق نشد. آخرین سکانس فیلم که بعد از تیتراژ پایانی به نمایش در می‌آید، در آغوش کشیدن دیگو توسط پسر جوانی است که مادرش (همان دوست خواهر دیگو) در سال 1986 او را در ناپل به دنیا آورد اما مارادونا 30 سال تمام منکر این شد که پدر این پسر است. در آخرین سکانس مستند، تصاویری که برای سال 2016 است نمایش داده می‌شود؛ به هم رسیدن پسری که 30 سال معروف‌ترین پدر جهان را داشت اما با وجود اینکه همه ناپل قصه‌اش را می‌دانستند، هرگز از سوی پدر پذیرفته نشد.
«یوهان کرویف» که سال‌های پایانی زندگی‌اش را با سرطان دست و پنجه نرم کرد، در جمله‌ای ماندگار علیه دخانیات گفت: «فوتبال به من همه چیز داد و سیگار همه آنها را گرفت».
پیش از دیدن مستند آصف کاپادیا فکر می‌کردم اگر قرار بود روزی مارادونا مانند کرویف فقید اعتراف کند، به جای سیگار از کوکائین نام می‌برد اما کاپادیا نشان داد مافیا بود که همه چیز را از بازیکن افسانه‌ای ما گرفت.