انتقادات به سهمیه‌بندی بنزین را به 2 دسته اصلی می‌توان تقسیم کرد؛ ابتدا اقداماتی که دولت باید پیش از اجرای این طرح اجرایی می‌کرد و سپس اقداماتی که باید در شرایط کنونی انجام دهد و از آنها غافل است. در بخش اول، عدم آگاه‌سازی و آماده‌سازی مردم درباره این طرح، عدم حفظ کارت سوخت، عدم افزایش قیمت پلکانی و عدم اجرای اصل قانون هدفمندی یارانه‌ها و در بخش دوم، اعطای سهمیه بنزین سفر و فصلی، قطع سهمیه خودروهای وارداتی، شفاف‌سازی درآمدها و هزینه‌ها و توسعه حمل‌ونقل عمومی از اصلی‌ترین غفلت‌های دولت است. به گزارش «وطن امروز»، گرانی بنزین پس از حرف و حدیث‌های فراوان و مخالفت‌های چند باره مجلس شورای اسلامی در ساعت صفر جمعه 24 آبان انجام شد؛ اقدامی که با پیشنهاد و اصرار دولت به شورای هماهنگی اقتصادی سران قوا و پذیرش مشروط بخشی از اعضای آن اجرایی شد.
* اطلاع‌رسانی و اقناع عمومی
یکی از اصلی‌ترین زنجیره‌های اجرای طرح‌های ملی همگام کردن مردم با آن است؛ به این شکل که مردم ضمن درک ابعاد مختلف طرح، خود را در آن سهیم بدانند. در برخی موارد احتیاج به گرفتن نظرات مردم به صورت مستقیم هم هست. رای‌گیری یا نظرسنجی‌های رسمی و غیررسمی می‌تواند بخشی از درگیر کردن مردم در یک تصمیم ملی باشد. ارائه دادن طرح با جزئیات توسط کارشناسان و چهره‌های معتبر با استفاده از رسانه هم می‌تواند باعث اقناع مفهومی شهروندان درباره یک طرح ملی شود. محمد رویانیان، اولین رئیس ستاد حمل‌ونقل و سوخت کشور که تجربه اولین سهمیه‌بندی بنزین را در کارنامه خود دارد در این‌باره به «وطن امروز» گفت: در دوره قبل برنامه‌ریزی کردیم تا تورم روانی ناشی از گران شدن بنزین را مدیریت کنیم. سعی کردیم از تمام ظرفیت صداوسیما استفاده کنیم. ماه‌ها برنامه‌ریزی کردیم، برنامه تلویزیونی ساختیم، تیزر و تبلیغات آماده کردیم و در شبکه‌های مختلف مصاحبه و اطلاع‌رسانی کردیم. با آژانس‌ها و تاکسی‌ها جلسه گذاشتیم و توجیه‌شان کردیم. برای‌شان شفاف کردیم که بنزین در سبد هزینه‌های شما چه نقشی دارد. متاسفانه در گرانی بنزین اخیر موضوع اطلاع‌رسانی به هیچ‌وجه مورد توجه قرار نگرفت.
* عدم پایبندی به قانون هدفمندی یارانه‌ها
دولت تدبیر و امید در تمام نزدیک به 7 سال عمر خود هیچ‌گاه طبق قانون هدفمندی یارانه‌ها عمل نکرد. این موضوع باعث شد اولا روند واقعی‌سازی قیمت‌ها که از سال 87 شروع شده بود متوقف شود و از سوی دیگر اهداف این قانون محقق نشود. انحراف از قانون هدفمندی یارانه‌ها را می‌توان به 2 دسته تقسیم کرد: عدم پلکانی کردن افزایش قیمت کالاهایی که مشمول یارانه بودند و عدم حذف یارانه ثروتمندان. یکی از مواردی که باعث شد به مرور زمان و با افزایش تورم دولت‌ها نتوانند یارانه را افزایش دهند عدم حذف یارانه ثروتمندان بود. این اقدام به دلیل پیش‌بینی تبعات سیاسی آن توسط دولت اجرایی نشد. جعفر قادری، نماینده ادوار مجلس شورای اسلامی و کارشناس اقتصادی در این‌باره گفت: «دولت نمی‌خواست تبعات سیاسی حذف یارانه‌ها را بپذیرد و طرح حذف دهک‌های بالا باید زودتر از اینها اجرا می‌شد ولی دولت این کار را نکرد و در زمان اجرای آن در سال جاری هم آن را به صورت لاک‌پشتی دنبال کرد». وی افزود: «آنچه باعث شده دولت زیر بار قضیه نرود، تبعاتی است که وجود دارد. امروز حتی افرادی که تمکن مالی بالایی دارند، اگر دریافتی‌شان قطع شود، اعتراض کرده و مشکلاتی ایجاد می‌کنند. اگر دولت این تبعات را بپذیرد، منع اجرایی نخواهد داشت». قادری ادامه داد: «طرح حذف دهک‌ها باید زودتر از این اجرا می‌شد ولی دولت این کار را به صورت لاک‌پشتی دنبال می‌کند. دولت کار را دنبال می‌کند ولی اقدامات با لایحه بودجه و قانون هدفمندی یارانه‌ها همخوانی ندارد». مورد دیگر که باید به آن توجه داشت عدم رشد پلکانی قیمت حامل‌های انرژی بود. طبق قانون هدفمندی یارانه‌ها قیمت‌ها باید تا انتهای سال 94 تعدیل می‌شد. این روند طبق قانون باید به صورت پلکانی انجام می‌شد اما دولت به دلیل اینکه سال 96 احتیاج به رای مردم داشت و باز هم به دلیل ترس از دست دادن اقبال عمومی از این اقدام صرف‌نظر کرد.
* عدم حذف کارت سوخت
سؤالی که تاکنون دولتی‌ها به آن پاسخ نداده‌اند، دلیل حذف کارت سوخت است. با وجود اینکه تمام زیرساخت‌های کارت سوخت و هدفمندی وجود داشت و برای آن هم هزینه‌های بسیاری شده بود اما وزیر نفت دولت تدبیر و امید تصمیم گرفت یک‌شبه تمام این سیستم را از بین ببرد؛ البته حالا پس از گذشت چند سال دوباره سراغ آن رفته است. تاکنون دلیل منطقی از سوی دولت برای این تصمیم بیان نشده است اما آنچه پیداست دلیلی غیر از لجبازی با دولت قبل نداشته است.
* شفاف کردن درآمدها و هزینه‌ها
یک اقدام بسیار حیاتی می‌تواند اطمینان مردم به این طرح را افزایش دهد؛ شفاف شدن حساب درآمدها و هزینه‌های ناشی از این سهمیه‌بندی در خزانه می‌تواند اعتماد ملت به این طرح دولت را افزایش دهد. امید است دولت دوازدهم با اجرای اقداماتی نظیر آنچه تا به اینجا به آن اشاره شد، از تبعات اجرای نامناسب طرح سهمیه‌بندی بنزین بکاهد.
* سهمیه سفر
یکی از محاسن اجرای سهمیه‌بندی بنزین در دولت پیشین، سهمیه سفر بود که در زمان‌هایی از سال همچون عید در کارت‌های سوخت شارژ می‌شد. مشخص شدن میزان این سهمیه از الان نیز می‌تواند خیال سرپرستان خانوار را برای سفرهای پیش رو آسوده کند.
* قطع سهمیه خودروهای وارداتی و لوکس
خودروهای لوکس و وارداتی نیازی به سهمیه 60 لیتری بنزین ندارند و صاحبان آنها از دهک‌ها بالا هستند و براحتی از پس هزینه بنزین‌شان برمی‌آیند؛ پس لزومی ندارد دولت به این قشر یارانه بپردازد. در دوره گذشته هم سهمیه خودروهای وارداتی با حجم موتور ۱۳۰۰ سی‌سی به بالا و داخلی ۲۰۰۰ سی‌سی به بالا قطع شد.
******
صاحب‌نظران در گفت‌و‌گو با «وطن‌امروز» از معایب طرح سهمیه‌بندی سخن گفتند
* هوشنگ شجری:
کار 6 ساله را یک‌شبه انجام دادیم
هوشنگ شجری، اقتصاددان با تایید اینکه روش دولت در اعلام سهمیه‌بندی بنزین تورم انتظاری ایجاد می‌کند، گفت: اگر قیمت یک کالا را عمداً ثابت نگه داریم در آخر به قیمت تعادلی بازمی‌گردد. مثل اینکه یک فنری را فشرده نگه دارید که در آخر فنر رها خواهد شد مانند قیمت ارز. درباره بنزین هم همین است. وقتی قیمت بنزین همگام با تورم و متناسب با سایر قیمت‌ها افزایش پیدا نکند مشکل‌ساز می‌شود. رئیس سابق دانشکده اقتصاد دانشگاه صنعتی اصفهان در ادامه گفت: اگر قیمت بنزین هر سال متناسب با تورم و آرام‌آرام رشد می‌کرد آن وقت جامعه خودش را با آن قیمت وفق می‌داد اما حالا قیمت بنزین حالت تورم‌گونه پیدا کرده است. 6 سال قیمت را ثابت نگه داشتیم و حالا مجبور شدیم قیمت را افزایش دهیم و دچار تورم شویم. درست مانند این است که ما به یک بیمار 30 تا قرص داده‌ایم و باید روزی یکی بخورد و حالا آن بیمار این قرص‌ها را تا 30 روز نخورد و روز سی‌ام هر 30 قرص را با هم بخورد، این بدن را نابود می‌کند. کاری را که باید در طول 6 سال انجام می‌دادیم یک شبه انجام دادیم.
* عبدالمجید شیخی:
دولت مجبور شد یارانه پنهان را کاهش دهد
عبدالمجید شیخی، کارشناس اقتصاد ضمن انتقاد به گرانی ناگهانی قیمت بنزین گفت: دولت لجوجانه سهمیه‌بندی بنزین را متوقف کرد اما بالاخره ناچار شد قیمت را افزایش دهد، چرا که مصرف بشدت افزایشی بود و متاسفانه بخش عظیمی از یارانه را مرفهین و دهک‌های درآمدی بالا مصرف می‌کردند و این یارانه پنهانی بود که به ثروتمندان و اقشار متوسط رو به بالا داده می‌شد و دهک‌های پایین‌تر کمتر مصرف می‌کردند و یارانه کمتری می‌گرفتند. مثلا فرد روستایی که وسیله نقلیه‌اش دوچرخه است، یارانه بنزین به آن تعلق نمی‌گرفت. عضو هیأت علمی دانشگاه تهران در پاسخ به اینکه آیا 3 برابر شدن قیمت بنزین به طور دفعتی انتظار تورمی ایجاد نمی‌کند؟ گفت: به‌خاطر اینکه نظارت دولتی مناسبی بر بخش خدمات و بخش پخش کالا وجود ندارد، ممکن است موج‌های تورمی ایجاد شود. وی ادامه داد: سهمیه‌بندی بنزین باید از دولت قبل ادامه پیدا می‌کرد و متوقف نمی‌شد. اگر دچار موج تورم شویم، این موج‌های تورمی چسبندگی رو به پایین خواهد داشت، یعنی هر درصد که قیمت‌ها بالا برود، دوباره به نقطه قبل بازنمی‌گردد و حتی ممکن است ثابت بماند.
* جمشید پژویان، تئوریسین طرح هدفمندی یارانه‌ها:
مردم هزینه مدیریت اشتباه دولت را می‌پردازند
- افزایش قیمت بنزین توسط دولت را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
اصلاح قیمت بنزین و اصولاً تمام قیمت‌های نسبی‌ای که به بخش کالا و خدمات مربوط است و دولت قیمت آنها را تعیین می‌کند، باید همزمان با تورم انجام شود. اگر این قیمت‌ها برای مدتی ثابت نگه داشته شود در حالی که تورم افزایش پیدا می‌کند، باعث می‌شود در تولید و در مصرف عدم کارایی ایجاد شود. پس اصلاح قیمت یک قدم مثبت و در جهت تخصیص بهتر منابع است. از طرفی یارانه‌ای که دولت به بنزین اختصاص می‌داد اغلب به جیب دهک‌های بالای درآمدی می‌رفت؛ کسانی که بیشتر از بنزین استفاده می‌کنند، قاعدتا بیشتر از یارانه بهره‌مند می‌شوند. در واقع این یارانه از جیب همه مردم می‌رود و در نتیجه این گروه‌های کم‌درآمد هستند که یارانه بنزین گروه‌های پردرآمد را پرداخت می‌کنند.
اما مسأله مهم، زمان اصلاح قیمت بنزین است. اصلاحات اقتصادی معمولاً باید زمانی انجام شود که جامعه در شرایط آرامی به سر می‌برد. به نظر من آخرین فرصتی که دولت برای اصلاح قیمت داشت، درست بعد از برجام بود، یعنی زمانی که بخشی از تحریم‌ها برداشته شده بود و جامعه برای انجام این کار در شرایط تقریبا مساعدی قرار داشت. اما در شرایط فعلی افزایش قیمت بنزین مانند جرقه‌ای بود تا مردم نارضایتی‌شان را از وضعیت اقتصادی اعلام کنند. اینکه دولت یا حاکمیت چه کاری می‌توانست درباره بی‌اثر کردن تحریم‌ها انجام دهد، محل بحث نیست اما این مشخص است که مردم تحت فشار هستند.
- دولت در کنار سیاست قیمتی باید چه سیاست‌های دیگری را اعمال کند تا مصرف مدیریت شود؟
دولت باید همزمان سیاست‌های مختلفی را اعمال کند. اگر دولت از قبل یکسری سیاست‌های درست تخصیص منابع را اعمال می‌کرد، شاید نیازی نبود اینگونه قیمت بنزین را افزایش دهد.
دولت باید به سمت اخذ درآمدهای جایگزین نظیر مالیات برود و سعی کند درآمد هر شخص را مشخص کند. برای مشخص کردن درآمد نیازی نیست به حساب‌های مردم سرک کشیده شود، بلکه باید جریان وجوه را کنترل کرد.
- برای آنکه سیاست اصلاحی به انحراف کشیده نشود، دولت باید چه اقداماتی انجام دهد؟
دولت باید به‌گونه‌ای سیاست‌گذاری کند که بار از روی دوش مردم برداشته شود. هزینه‌هایی که مردم می‌پردازند ناشی از مدیریت و سیاست‌گذاری اشتباه دولت است. درآمدی که از طریق هدفمندی یارانه‌ها حاصل می‌شود باید درست مصرف شود.
باید دهک‌های نیازمند شناسایی شوند و از آنها حمایت بیشتری به عمل آید. تامین اجتماعی کنونی ناکارآمد است، دولت باید یک تامین اجتماعی دیگر تاسیس کند تا به صورت شفاف و مشخص نیازمندان را شناسایی و به آنها رسیدگی کند. اگر تامین اجتماعی کنونی کارآمد بود تا این حد مخارج و مصارف بالا نمی‌رفت.
* فرشاد فاطمی:
هرچه سریع‌تر به سمت هدفمندی برویم
فرشاد فاطمی، اقتصاددان درباره گرانی بنزین گفت: دولت در کنار تلاش برای اصلاح قیمت حامل‌های انرژی لازم است اقدامات دیگری هم انجام دهد. مشکل اصلی این است که این سیاست ناقص اجرا می‌شود.
عضو هیات علمی دانشگاه شریف تصریح کرد: بنابراین دولت باید بگوید به‌عنوان مثال هدف‌گذاری این است که میانگین مصرف ماهانه بنزین مثلاً روی 70 میلیون لیتر بایستد. بعد اعلام کند قیمت خود را به گونه‌ای می‌گذارم که به آن هدف برسم. این قیمت ممکن است در زمان‌هایی کاهش یا افزایش پیدا کند. مشکل اصلی ما این بوده که همواره افزایش ناگهانی در قیمت بنزین داده‌ایم، کمی قیمت‌های نسبی اصلاح می‌شده، چندین سال این را ثابت نگه داشته‌ایم اما دوباره قیمت‌های نسبی به هم می‌خورد. قیمت‌های نسبی بیانگر نایابی منابع است.
البته راهکار دیگر که در چند سال اخیر خیلی محل بحث کارشناسان بوده است، راه‌حل اعطای سهمیه به افراد به جای اتومبیل‌ها و اجازه خرید و فروش این سهمیه‌ها در قیمتی است که عرضه و تقاضا تعیین می‌کند. فاطمی خاطرنشان کرد: وقتی خودروساز یا مصرف‌کننده باورش بر این باشد که اگر امروز قیمت سوخت افزایش می‌یابد ولی قرار است در 5-4 سال آینده مرتب ارزان شود، هیچ انگیزه‌ای برای استفاده از تکنولوژی‌های جدیدتر در ساخت خودرو، مصرف سوخت و تغییر رفتار مصرفی‌اش نخواهد داشت، چون باورش این است چند سال دیگر مجدداً بنزین به صورت نسبی ارزان خواهد شد. چیزی که اثر مورد نظر را در رفتار مصرف‌کننده و همچنین دولت به عنوان تامین‌کننده حمل‌ونقل عمومی می‌گذارد، این است که قیمت‌های نسبی بیان‌کننده نایابی منابع باشد و در بلندمدت هم چنین باقی بماند. نکته این است ما این اقدام اشتباه را برای چندمین‌بار در چند دهه گذشته تکرار کردیم که در فضای تورمی می‌خواهیم قیمت را بالا ببریم و دوباره روی رقم اسمی، آن را ثابت نگه داریم. این در حالی است که همواره به توصیه اقتصاددان‌ها بی‌توجهی شده است. این اقتصاددان ادامه داد: من نمی‌گویم افزایش قیمت فعلی خوب است یا بد.
حرف من این است که قیمت قبلی قابل تداوم نبود. اما الان که مجبور بودیم قیمت را اصلاح کنیم، چقدر خوب بود سازوکار قیمت‌گذاری را اصلاح می‌کردیم، نه اینکه قیمت اسمی را افزایش دهیم تا دوباره تورم در طول زمان ما را دچار همان مشکل قبلی کند. وی درباره روش هزینه‌کرد عایدی از افزایش قیمت بنزین گفت: هدفی که سال 89 دنبال می‌شد، هدفمندی یارانه‌ها بود. برای این کار از یارانه‌هایی که نامتوازن توزیع می‌شد شروع کردیم. منتها روش فعلی هنوز با هدفمندی فاصله دارد. ما هر چه به سمت هدفمندی برویم بهتر است. یعنی اتفاقی که می‌افتد این است که ما هر چقدر بتوانیم گروه‌هایی را که نباید از یارانه بهره‌مند شوند، حذف کنیم.
* محمد رویانیان
کدام‌اطلاع‌رسانی؟
درباره اطلاع‌رسانی دولت نسبت به آزادسازی قیمت بنزین، گفت‌وگویی با محمد رویانیان، رئیس اسبق ستاد حمل‌ونقل و سوخت کشور انجام دادیم که بخش‌هایی از آن را در ادامه می‌خوانید.
* برای اقناع فکری مردم پیش از اجرای طرح سهمیه‌بندی بنزین چه اقدامی انجام دادید؟
پیش‌بینی می‌کردیم بعد از آزادسازی نرخ بنزین مردم دچار ابهاماتی شوند؛ برنامه‌ریزی کردیم تا تورم روانی ناشی از گران شدن بنزین را مدیریت کنیم. سعی کردیم از تمام ظرفیت صداوسیما استفاده کنیم. ماه‌ها برنامه‌ریزی کردیم، برنامه تلویزیونی ساختیم، تیزر و تبلیغات آماده کردیم و در شبکه‌های مختلف مصاحبه و اطلاع‌رسانی کردیم. به هر شکل ما آن زمان زیرساخت‌هایی ایجاد کرده بودیم. حرف من این است که آن زیرساخت‌ها نباید از بین می‌رفت. با از بین بردن کارت هوشمند و بی‌اثر کردن سیستم هوشمند سوخت بویژه کارت، فضا به قاچاقچی‌ها داده شد و مملکت کلی ضرر کرد. آن زمان زیرساخت‌هایی ایجاد شده بود، فرهنگی ایجاد شده بود، کارت سوخت جزو لاینفک زندگی مردم شده بود. مردم می‌دانستند بدون کارت سوخت نمی‌توانند سوخت‌گیری کنند. اینها همه از بین رفت.
* یکی از عواملی که دولت را مجبور کرد دوباره بیاید سهمیه‌بندی کند قاچاق بود.
بله! قاچاق نقش عمده‌ای داشت. حالا دولت دوباره آمده هزینه ایجاد کرده است. به‌عنوان یک کارشناس، مدیریت مصرف سوخت را لازم می‌دانم. رئیس راهنمایی و رانندگی کشور بودم، رئیس ستاد سوخت ایران بودم. اینکه مصرف مدیریت شود اقدامی کاملا درست است، از این جهت که قیمت بنزین باید به حدی برسد که مردم مصرف بی‌رویه نکنند. قیمت بنزین باید به گونه‌ای باشد که هر کسی ماشینش را در مواقع غیرضرور بیرون نیاورد و برایش صرفه نداشته باشد. یکسری از این اقدامات درست است ولی مهم این است که مردم آگاه شوند و شفاف‌سازی شود. مردم صاحب این مملکت هستند. باید با آگاه‌سازی، شفاف‌سازی، فرهنگسازی و اطلاع‌رسانی، مزایای این کار را برای مردم بشکافند. به نظر من حد‌اقل کار باید به این شکل انجام می‌شد ولی به هر شکل غافلگیرانه بود. یعنی یک شوک ناگهانی بود که البته این هم روشی است.
* اقدام دولت در یک‌شبه سهمیه‌بندی کردن بنزین را چطور ارزیابی می‌کنید؟
مردم غافلگیر شدند. بهتر بود با مردم در میان می‌گذاشتند. یقین بدانید مردم همکاری می‌کردند، همان‌طور که در دوره ما همکاری کردند و آرامش حفظ شد. دلیلش این بود که مردم قانع شدند. اگر مردم قانع شوند تا یک کار ملی انجام شود، خودشان حامی این کار خواهند شد.