محمد حسین‌آبادی: یک بار که ابوالفضل جلیلی، از کارگردانان شاخص سینمای تجربی، میهمان دورهمی مهران مدیری بود (که اتفاقا از آن برنامه‌های خوب دورهمی هم شد)، با خاطره و مثال جالبی یک مسأله مهم اجتماعی را توضیح داد. جلیلی در آن برنامه گفت: بچه که بودم، مادرم می‌گفت وقتی توی اتوبوس خانم حامله‌ای رو می‌بینی، جلوی پاش وایسا بذار او بنشینه، الان ما خیلی وقته اصلا زن حامله نمی‌بینیم و این خیلی به نظر من بده (کف و سوت حضار). اصلا کلا توی خیابون هم نمی‌بینیم!»
***
در همان زمان یادداشتی در تحسین این گفت‌وگو نوشته شد که در آن تاکید شده بود مهران مدیری در «دورهمی» کاری را که برای رسانه، بویژه تلویزیون سخت به نظر می‌رسد، بسادگی انجام می‌دهد و این البته تخصص او است. «ساده اتفاق افتادن» یکی از سخت‌ترین کارهای تلویزیون است که البته با رعایت ظرافت‌های فعالیت رسانه‌ای ممکن می‌شود؛ اینکه مسائل با کمترین استفاده از تعارفات و رودربایستی‌ها و با حداکثر واقع‌بینی مطرح شود و حتی مورد نقد قرار گیرد. این مسأله آنقدر ظرافت می‌خواهد که گاهی حتی متخصصی مثل مهران مدیری نیز به خاطر عدم رعایت ظرافت، ممکن است از آن سوی بام بیفتد و برای خودش دردسر درست کند، مثل ماجرای مواجهه‌اش با سیل نوروز 98. اما این نباید بهانه‌ای برای حذف این برنامه پرمخاطب شود. از این جهت، روی آنتن رفتن مجدد «دورهمی» در هفته‌های آتی اتفاق خوبی است که قطعا به تلویزیون رنگ و بویی متفاوت خواهد داد.
با این مقدمه خواستم به نکاتی درباره «فوق‌لیسانسه‌ها» اشاره کنم. سریال طنز و البته پرمخاطبی که این روزها روی آنتن شبکه 3 است؛ سریالی که شاید خیلی اتفاقی، اقتضای این روزهای گرانی بنزین هم هست. فارغ از اینکه فضای اجتماعی این روزها و آنتن خالی از کمدی تلویزیون، طنزی در قدوقواره «فوق‌لیسانسه‌ها» را طلب می‌کند و مخاطب نیز همین انتظار را دارد، مسأله ساده‌سازی موضوعات پیچیده که در مینی‌مال‌های سروش صحت می‌بینیم، قابل توجه است. کم نبودند سریال‌ها و برنامه‌هایی که در همه این سال‌ها با تکلف و پیچیدگی و گروگان گرفتن مخاطب می‌خواستند به نحوی پیام‌‌رسان هم باشند. با اینکه این برنامه‌ها از نمایش، جذابیت‌های بصری، موسیقی، کلیپ، حضور هنرمندان، ورزشکاران و چهره‌ها یا خیلی کارهای دیگر، برای انتقال پیام بهره می‌بردند اما به جهت نداشتن صراحت و اتفاقا پیچیده‌سازی دچار مشکل انتقال محتوا بودند. در فوق‌لیسانسه‌ها اگرچه شاهد یک قصه پیوسته اصلی (ازدواج حبیب) و چند ماجرای فرعی (اعتیاد پدر مازیار، ماجراهای مسعود و همسرش و...) هستیم اما هر قسمت را می‌شود به طور مجزا تماشا کرد و پیام‌های هرچند سطحی و ابتدایی اما دارای نکات اخلاقی را دریافت کرد. ابای تلویزیون از نمایش مسأله فرزندآوری، بارداری زنان، استفاده از کودک در نقش‌های فرعی، خود مسأله ازدواج و مسائلی از این دست که اتفاقا با سبک زندگی ارتباط تنگاتنگ دارند، باعث شده عملا تلویزیون از نمایش این مسائل، شاید به خاطر دردسرهای احتمالی‌اش، بپرهیزد. آنچه از تجربیات گذشته تلویزیون متوجه می‌شویم، عدم «صراحت» و به عبارت عامیانه «چرخاندن لقمه دور سر» برای زدن حرف‌های عادی و آموزش‌های رسمی یکی از مسائل اصلی در انتقال پیام است؛ فرآیندی که کار را سخت می‌کند. کارهایی مانند «فوق‌لیسانسه‌ها» که احتمالا برای مخاطبانی با فضای نخبگانی و حتی منتقدان و اهالی رسانه، خیلی ساده و ابتدایی به نظر برسد اما برای مخاطب عام حتی از منظر یک نیاز کوتاه‌مدت، مهم است. در کنار نشاندن خنده بر لب مخاطبان، اینکه خیلی از حرف‌ها با صریح‌ترین ادبیات و البته با نگاهی طنازانه- جوری که هم عیب و نقص‌ها را به رخ بکشد، هم در پی رفع آنها و حل مسائل باشد و هم سعی کند مسائل مطرح‌شده حالت بی‌ادبی‌های مرسوم در سینمای خالتوری را نگیرد- در فوق‌لیسانسه‌ها مطرح می‌شود، این سریال ساده را مهم می‌کند. حال اینکه این مدل از سینمای پارودی و هجو سال‌ها در دنیا مرسوم است و مخاطب خوبی هم دارد.
فوق‌لیسانسه‌ها از جهت نزدیک شدن به ساختار کمدی مدرن، شاید یکی از اولین‌ها در فضای تلویزیون باشد، به همین جهت بی‌عیب و ایراد هم نیست. کندی ریتم و یکنواختی شخصیت‌ها از جمله این نقص‌هاست. شاید یکی از عواملی که این خلأ را پر کرده یا به تعبیری توانسته نقص‌ها را کمرنگ کند، استفاده از یک تیم خوب و جاگذاری دقیق نقش‌هاست. مسأله‌ای که معمولا در رسانه‌ها درباره آن بحث نمی‌شود هم نقد و بررسی همین توانمندی است. همه از حال و روز مالی تلویزیون و تفاوت دستمزدها در شبکه نمایش خانگی و سینما با تلویزیون و سختی کار سریال و زمانی که می‌برد، خبر داریم. در این شرایط، اینکه تهیه‌کننده و در نگاه کلان‌تر تلویزیون توانسته برنده سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول مرد جشنواره پیشین فجر را برای بازی در نقشی از پیش طراحی شده، دعوت کرده و به کار گیرد قابل تحسین است. هوتن شکیبا حتما بهترین بازیگر فوق‌لیسانسه‌ها و حتما بازیگر یکی از متفاوت‌ترین نقش‌های کمدی این سال‌هاست. فارغ از اینکه خود شکیبا در مقایسه با دیگر کمدین‌های این روزهای سینما و تلویزیون چه جایگاهی دارد، بحث دیگری است و ممکن است در نسبت با فضای عمومی سینمای کمدی، شناخته شده نباشد و اصلا نشود او را با دیگر بازیگران چهره سینمای کمدی قیاس کرد اما در فوق‌لیسانسه‌ها بخوبی توانسته «حبیب» قسمت‌های پیشین در لیسانسه‌ها را به تکامل برساند. این تکامل البته صرفا مدیون قصه نیست، چون به نظر می‌رسد قصه خاصی پیرامون حبیب در سری جدید تعریف نشده است، بلکه اجرای فوق‌العاده هوتن شکیباست که یک حبیب خاص و متفاوت را بخوبی ارائه می‌کند. بازیگر نقش مازیار (امیر کاظمی) نیز بازی خوبی دارد. در کنار این دو البته امیرحسین رستمی شخصیت طنزی را که مخاطب با حرکات رفتارها و حتی قصه‌اش ارتباط بگیرد، پیدا نکرده و رشدی نداشته است. بازی خوب بیژن بنفشه‌خواه، عزت‌الله مهرآوران و البته کاظم سیاحی که باز هم مثل هوتن شکیبا، در نقش درستی جاگذاری شده و اتفاقا این نقش را بخوبی بازی می‌کند نیز قابل ذکر است.
سروش صحت دارای تجربه‌های موفقی در سریال‌های طنز است و اتفاقا با بیشتر مجموعه‌های موفق طنز در تلویزیون همکاری داشته است و احتمالا با چگونگی و امکان طرح مسائل سیاسی و اجتماعی نیز آشناست. در این فضا او با استفاده از ادبیات شفاهی مرسوم، شوخی با چیزهایی که کمتر می‌بینیم و بهره‌بردن از فضای کمدی مدرن تلاش کرده طبقه مخاطبی خاص خود تعریف کند که اتفاقا برخلاف بسیاری از مجموعه‌های تلویزیون، عمده‌شان جوان هستند. البته خط مرکزی قصه که یک تضاد عامدانه با نام سریال دارد نیز دارای مخاطبی جوان است. از لیسانسه‌ها به فوق‌لیسانسه‌ها رسیدن و ادامه‌دار بودن مسأله بیکاری که یک جورهایی نقد مدرک‌گرایی نیز هست. در مجموع به نظرم باید از اتفاق فوق‌لیسانسه‌ها در تلویزیون بیشتر خوشحال بود تا اتفاق نیفتادنش.