علیرضا پورصباغ: در قسمت نخست گفت‌وگو با رامین رحیمی، ارزیابی بین‌المللی نسبت به رویدادهای سینمایی و فرهنگی داشتیم و در قسمت دوم از زاویه دید او به عنوان یک پخش‌کننده و کارشناس بین‌المللی سینما رویدادهای سندیکایی و سینمایی داخلی را ارزیابی کردیم و پاسخ‌های بسیار متفاوتی شنیدیم.
یکی از مشکلات عدیده سینما که این روزها راجع به آن بحث‌های بسیاری به‌راه افتاده بحث تهیه‌کنندگی در سینمای ایران است. یک عده به اسم تهیه‌کننده از رانت‌های دولتی استفاده می‌کنند و «ژانر خوشایند مدیران» را به وجود آورده‌اند. فیلمسازی برای مدیران دولتی از دوره اصلاحات مد شد و سینمای مختص تماشاگر از گیشه رخت بربسته است.
تصور می‌کنم 70 الی 80 درصد فیلمسازان و تهیه‌کنندگان ما برای مدیران فیلم می‌سازنند. در 20 سال اخیر به وفور از این فیلم‌ها ساخته شده است. این طیف از سینماگران ما ترجیح دادند بدون دغدغه تولید، اکران و بی‌توجه به گیشه و بازگشت مالی، توسط بخش خصوصی برای پسند مدیران فیلم بسازند و به تدریج رویکرد سود در تولید جایگزین چرخش درست اقتصادی در سینما شد. به این ترتیب خودشان را دیگر درگیر پروانه نمایش نمی‌کنند و به این موضوع فکر نمی‌کنند فیلم بگیرد یا نگیرد. هیچ وقت مدیران سینمایی دوره‌های گذشته اجازه ندادند که چرخه سینما روند سالم و طبیعی خود را طی کند و همیشه پول نفت سبب شده مدیران راحت‌ترین مسیر را انتخاب کنند. ما اصلا کارشناسان مارکتینگ و بازاریابی در سینما نداشتیم و نداریم که تحلیل‌های اقتصادی بدهند. ما هنوز یک نشریه اقتصادی سینمایی نداریم و دائما با واژه صنعت از سینما یاد می‌کنیم.
مدیریت جدید سینمایی و عملکردش را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
با ایشان خیلی آشنا نیستم اما به نظر قصد ایجاد تحول و نوآوری دارد.
این تحول شو به نظر نمی‌رسد؟
امیدوارم تبدیل به نمایشگری نشود. اولا کاری در جشنواره انجام دادند که از انجام آن زیاد خشنود نیستم. در مراسم اختتامیه ویدئویی به نمایش گذاشتند که هنرمندان به دلخواه یا به مماشات حرف از امید بزنند، بخندند و خوشحال باشند. در این چند ماهی که از عمر فرهنگی دولت گذشته است چه اتفاقی افتاده که همه از امید حرف می‌زنند، امید که تزریقی نیست! بخندیم و بگوییم اتفاقات چند ماه اخیر امیدبخش است! حداقل از سوی فیلمسازان و هنرمندانی که مدعی هستند عمیق‌تر به اجتماع نگاه می‌کنند و دنیاهای مختلف را دیده‌اند، به راحتی قابل هضم نیست. این مساله و این نمایش«شوی امید» در فجر مرا آزار داد. امیدوارم سینما راه طبیعی خودش را برود و از هنرمندان به عنوان زینت مجالس استفاده نشود، جایگاه هنر و هنرمند اصالت دارد و نباید دچار روزمرگی و سیاست‌بازی شود. سینما نه منبر است نه معبر. یعنی در حوزه سینما و مدیریت سینمایی نباید افراد را نصیحت کنیم. سینما وسیله کاسبی نیست، سینما نه جایگاه ایدئولوژی است و نه استراتژی.
در شرایطی که شوی امید در اختتامیه جشنواره نمایش داده می‌شود و به هنرمندان حقنه می‌کنند از امید حرف بزنند، در چند ماه گذشته سینمای ایران فقیر‌تر از گذشته شده است.
الان اگر به سینماداران بخش خصوصی اعلام کنند می‌توانند تغییر کاربری دهند، مطمئن باشید یک ساعت هم برای این تعطیلی سینما تعلل نخواهند کرد. نشان دادن سینماگران جلوی دوربین با اینکه از عمر دولت چیزی نگذشته است، امر و نهی دولتی به حساب می‌آید. امید زمانی معنا پیدا می‌کند که اقتصاد کشور و در ادامه آن اقتصاد سینما بارور شود. من امیدوارم در این دولت سینما به مثابه ابزاری سیاسی در جهت پوپولسیم و عوام‌فریبی قرار نگیرد.
وقتی جایزه‌ای از طرف رئیس‌جمهور تعیین می‌کنند یعنی توی سینماگر برای خوشایند رئیس‌جمهور فیلم بساز نه برای خوشایند مردم و اعتلای گیشه.
راستش این حرکت‌ها، فرش قرمز‌ها و نمایش امید در شوی اختتامیه برداشت ساده‌لوحانه‌ای از سینمای غرب به شمار می‌رود. فکر کنیم چون رئیس‌جمهور آمریکا و همسرش جایزه آرگو را اعطا کرده‌اند و ما هم چنین کاری انجام دهیم، دچار خطای فاحشی شده‌ایم.
من درباره فعالیت صنفی خانه سینما نظراتی دارم اما از شما که با فعالیت صنفی گروه‌های سینمایی بین‌المللی آشنا هستید می‌خواستم بپرسم فارغ از هر نگرش سیاسی، اساسنامه خانه سینما و شکل سندیکا درست است؟
اولا house اصلا واژه خوبی نیست. وقتی این واژه را معادل خانه به کار می‌برید به عنوان یک فضایی تعریف می‌شود که نسبتی با مکانی که فعالیت صنفی می‌کند، ندارد. هاوس به جایی اطلاق می‌شود که آثار هنری عرضه می‌کند. ما در مجموعه‌های فرهنگی دنیا، آرت‌اسپیس یا آرت‌هاوس داریم. در آرت‌هاوس‌ها نمایش تئاتر و فیلم دارند اما از عنوان خانه هیچگاه به عنوان محل استقرار فعالیت سندیکایی استفاده نمی‌کنند، سندیکا سندیکاست و این شیوه‌ای که خانه سینما در چند سال اخیر در پیش گرفته اساسا غلط است. سینمایی که سی و چند صنف را درونش جا داده و تحت مدیریت 5 الی 6 نفر اداره شود واقعا نمی‌تواند عملکرد صحیح داشته باشد.
این عده خاص چند سال است به صورت گردشی خانه سینما را اداره می‌کنند.
متاسفانه نمی‌دانم برای ادامه فعالیت خانه سینما چه اشتیاق و توجیهی وجود دارد، وقتی بود و نبودش تاثیری در روند تولید و عرضه ندارد. خانه سینما 2 سال تعطیل شد اما سینما نخوابید. همه مشغول کارهای خودشان بودند. موقعی سندیکا اهمیت پیدا می‌کند که قانونی داشته باشد برای حمایت از اعضای خود که هیچ فیلمی بدون حضور و مشارکت اعضای سندیکا در عوامل تولید اجازه ساخت پیدا نکند بنابراین تولید وقتی تحت کنترل و نظارت سندیکاها نیست، وجود آن بی‌معناست. مثلا وقتی فیلمنامه‌نویسان هالیوودی اعتصاب می‌کنند اغلب فعالیت‌های سینمایی متوقف می‌شود. سکانداران جریان سندیکایی غیر از اعطای تسهیلات درمانی و بیمه و حقوق در ایام بیکاری باید مبحث آموزش را در کنار فعالیت‌های خود در دستور کار قرار دهند و در کنار تمام این فعالیت‌ها هر سندیکا به صورت مستقل مباحث آموزشی مستمر داشته باشد که نیرو تربیت کند. نشریه‌ای داشته باشد که آخرین تکنولوژی‌های روز و دستاوردهای سینمایی دنیا را درون خود بازتاب دهد و تعامل دوسویه جهت جذب و به کارگیری فارغ‌التحصیلان برتر دانشگاهی داشته باشد. اما فعالیت سندیکایی خانه سینما به شکلی بود که عده کمتری وارد این حرفه می‌شدند و این جمع اختصاصی خانه سینما صورت فعالیتش بازدارنده بوده است. این مدل به شیوه محفلی اداره می‌شود و نه سیستماتیک. اینکه بیست و چند سندیکا را یک هیات مدیره تحت عنوان نمایندگان صنوف اداره کنند، بزرگ‌ترین اشکال خانه سینماست و کار صنفی جایگاه اقتدارگرایی و حزب‌گرایی نیست.
ایوبی مدعی تحصیلات تخصصی در شاخه احزاب است اما بدون بررسی اساسنامه‌ای که تخصصی نیست در خانه سینما را گشود. همه تصور می‌کردند منظور شمقدری سیاسی است در صورتی که عقلای رسانه‌ای می‌دانند پویایی صنفی، عاملی برای قدرت در تولید آثار درخور خواهد بود.
شمقدری روشی که برای اصلاح در پیش گرفته بود اشتباه بود. سندیکایی که دولت در آن را ببنند و دولت بازش کند و با بودجه دولتی و دستورات مدیران آن اداره شود، امیدی به ادامه آن نیست. سندیکا تا مستقل نباشد و هویت مستقل نداشته باشد سندیکا نیست. سندیکا جایی اهمیت پیدا می‌کند که تولیداتی که وارد چرخه اکران می‌شود را حمایت و نظارت کند. خب! این گلوگاه حمایتی در حال حاضر دست وزارت ارشاد است و با مشاورت و حضور طیف مدیران فعلی خانه سینما اداره می‌شود. یعنی شورای پروانه ساخت و نمایش تحت سیطره این آقایان و دوستانشان اداره می‌شود که متاسفانه خروجی این مدت ایشان صادر شدن با عجله پروانه ساخت و نمایش برای خودی‌ها بوده و دوباره تکرار اتفاقات سال‌های قبل را شاهدیم. هر کسی که تصمیم گرفت فعالیت سندیکایی بکند باید خودش از منافع آن چرخه خارج باشد نه اینکه به قدرت نزدیک شویم و برای خودمان موقعیت ایجاد کنیم و از بودجه‌های دولتی بهره ببریم.
این دوستان چیزی از علم اقتصاد سینما نمی‌دانند و متاسفانه. . .
سینما در دهه 70 و 80 بشدت سیاست‌زده بود و بحث بازاریابی یا مارکتینگ و توجه به علم اقتصاد در سینما چندان مهم نبود. در چرخه آزاد اقتصاد، روند تولید محصول و میزان سرمایه‌گذاری و عرضه در آن از قبل پیش‌بینی شده است. که برای هر نوع محصول، مجزا و متفاوت است. سینما دو شقه است یا تجاری یا هنری. به طورمثال فیلم‌های وودی آلن هیچ وقت نمی‌توانند از لحاظ بودجه تولید و میزان عرضه با اسپیلبرگ رقابت کنند و مقایسه شوند، چون دو نوع سینمای متفاوت هستند. پخش متفاوت، تبلیغات متفاوت و حتی سالن‌های متفاوت دارند. یعنی مخاطب سینما می‌داند که کجا می‌تواند فیلمی از وودی آلن ببیند.
حمایت‌های دولتی به افراد خاصی تعلق می‌گیرد؟
حمایت‌ها در قالب وام باید باشد اما تبدیل به رانت شده است. تهیه‌کننده‌ای که پول‌های کلان دولتی برای ساخت فیلم می‌گیرد خیلی سین‌جیم نمی‌شود و درحال حاضر خیلی از دوستان به فارابی رقم‌های چندین میلیاردی بدهکارند و مابه‌ازای این بدهی چک داده‌اند و قرار بوده بازپرداخت صورت بگیرد.
هنوز چک‌هایی از دوران شاه‌حسینی در فارابی هست که ایشان قصد داشتند تمام مبالغ را از سینماگران اخذ کنند.
من خبر دارم تاریخ وصول برخی از این چک‌ها به دهه 60 بازمی‌گردد. یعنی خیلی از دوستان چک‌های دهه شصتشان وصول نشده و در مراجعه از فارابی می‌توانید سوال کنید و این ثمره نفوذ و قدرت‌طلبی دولت در عرصه سینماست بویژه در دهه 70 و 80. دردهه 60 هنوز سینما خیلی تغییر مسیر نداده بود و روند طبیعی فیلمسازی برای مخاطب وجود داشت. ژانر وجود داشت؛ ژانر کودک، کمدی، پلیسی- معمایی، اکشن و از همه گونه‌ها مهم‌تر ملودرام... که به مرور از بین رفت، حتی بهترین فیلم‌های ژانر جنگ ما در آن دوره ساخته شد و فیلمسازی برای مردم تبدیل به فیلمسازی درباره مردم شد و به مستندسازی نزدیک. یعنی آنقدر تنوع در مضمون نمود داشت که مخاطب حق انتخاب داشت و می‌توانست انتخاب کند کدام فیلم را دوست دارد ببیند، حتی در کدام سینما.
مدیریت جدید نسبت به سینما ناآشناست؟
ایشان در طول این سال‌ها از فضا و بطن سینمای ایران دور بودند.
یعنی باز کردن خانه سینما در دولت آقای روحانی، زیر پوشش گرفتن تمام فیلمسازانی نیست که به ایشان لبیک گفتند؟
به نظرم خانه سینما نباید تبدیل به ابزار قدرت شود یعنی دولت نیاز به جذب هنرمندان دارد و امیدوارم خانه سینما دستاویز این رویکرد نشود. نه این دولت و نه دولت‌های دیگر. دولت خودش را از سینما کنار بکشد و در قالب تسهیلات حمایتی با یک شیوه یکسان به حوزه توزیع و نمایش بپردازد. بودجه بسیار ناچیز 60 الی 100 میلیارد تومانی سازمان سینمایی اگر صرف تولید شود سینما به جایی نخواهد رسید، دولت باید بودجه‌اش را در حوزه زیرساخت‌ها صرف کند. امیدوارم آقای ایوبی و تیمشان سینما را تبدیل به یک صنعت کنند آن‌وقت از حمایت‌های وزارت صنعت می‌توانند استفاده کنند و از سوبسید‌های سازمان صنایع بهره ببرند. بدین ترتیب مشوق‌های صادراتی و وارداتی شامل حالشان می‌شود. غیر از وزارت صنایع باید وزارت کشور یا وزارت ورزش و جوانان را هم درگیر کنیم. یعنی سینما به عنوان رسانه سرگرمی‌ساز عمل می‌کند و وزارت ورزش و جوانان وظیفه‌اش پر کردن اوقات فراغت جوانان است و اگر قرار باشد از شکل صنعتی سینما حمایت کنند، این وزارتخانه هم می‌تواند به این حوزه ورود کند.
به عنوان یک پخش‌کننده آشنا با حوزه بین‌الملل می‌پرسم، چرا نمی‌توانیم آرزو کنیم سینمای ایران ارزآوری کند. در اساسنامه بنیاد سینمایی فارابی آمده که ماموریت پخش جهانی فیلم‌ها بر عهده این بنیاد است اما در 30 سال اخیر عملا چنین اتفاقی نیفتاده است. بهترین فیلم‌های ایرانی را حتی نمی‌توانیم در خاورمیانه نمایش دهیم. 20 سال است فردی که مسؤول بخش بین‌الملل فارابی است اجازه چنین کاری را نمی‌دهد؟ جالب اینجاست که هیچ دولتی هم دست به این فرد نمی‌زند. دولت اصولگرا می‌رود، اصلاح‌طلب می‌آید و... ولی این افراد همچنان پابرجا هستند. این داستان برای ما گنگ است. ما این اندازه آدم‌های کارشناس و تحصیلکرده در این حوزه داریم. چرا طی سال‌های اخیر ترکیب این گروه گانگستری تور لیدری جشنواره‌ها تغییر نمی‌کند؟
اول اینکه تحصیلکرده و کارشناس در حوزه بین‌الملل نداریم یا اگر داریم از آنها استفاده نمی‌کنیم. اغلب این دوستان هم بعد از انقلاب و با حمایت دولت تجربیاتی را به دست آوردند. هیچکدام از این افراد پیش از ورودشان به مشاغل دولتی تا جایی که بنده اطلاع دارم به طور مستقل چرخه تولید یا توزیع را تجربه نکرده بودند و به شکل کارمندی وارد حوزه بین‌الملل شدند و بزرگ‌ترین ضعف سینمای ما این است که کارمندی اداره می‌شود یعنی صبح بروند، کارت بزنند و وظیفه‌شان را انجام دهند و سر ساعت بازگردند منزل. چون سینما در اختیار دولت است پس بالطبع همه سینما تبدیل به سینمای کارمندی شده است. پس این نکته را جدی بگیریم. ما نیروی متخصص و کارشناس در حوزه عرضه جهانی آثارمان نداریم و در این حوزه تربیت نیرو انجام نداده‌ایم. مدرسه فیلم حرفه‌ای که اقتصاد سینما را تدریس کند نداریم. حتی دانشگاه‌های ما هم این رشته را ندارند که دانشجویان بتوانند در کنار مباحث علمی و فنی سینما، با اقتصاد و بیزنس فیلم آشنا شوند. پس چطور باید کارشناس در این حوزه تربیت کرد؟ پس دو معضل مطرح است؛ یک: سیستم کارمندی. دو: نبود کارشناس.
پس چرا جشنواره‌های بین‌المللی به این فیلم‌ها بهترین جایزه‌ها را هم می‌دهند اما همین فیلم‌هایی که بهترین جوایز را می‌گیرند نمی‌توانند پخش جهانی خوبی داشته باشند. مثلا فلان فیلم جایزه می‌برد ولی همان فیلم توزیع‌کننده خوبی ندارد. تا دولت یا فارابی حمایت نکند اتفاق خوبی در این زمینه نمی‌افتد. همواره می‌گویند فیلمسازهای ایرانی افتخارات بین‌المللی جمع‌آوری کرده‌اند اما همین فیلمسازان نتوانسته‌اند پخش جهانی مناسبی داشته باشند. آیا قبول دارید که شیوه کارمندی فارابی و ارشاد به این جریان لطمه وارد کرده است؟ ما بدترین راه را برای جهانی شدن انتخاب کردیم، منظورم حضور در فستیوال‌های درجه چندم جهانی است.
این هم نوعی آسیب و سوءمدیریت دولتی است که فیلم برای بازار جهانی نمی‌سازد و از ظرفیت‌های موجود و فیلم‌های تولید شده هم بهره نمی‌برد. ما نتوانسته‌ایم به سینمایی برسیم که به فرهنگ خودمان نزدیک باشد. حالا اینکه فرهنگ ما چیست و آیا تبدیل شدنش به سینما مخاطب ایجاد می‌کند بحث دیگری است. مردم ما دوست ندارند خودشان را در سینما ببینید که آن خود بحث دیگری است. یکی از مصادیق تولید مشترک منجینگ لوکیشن است. یعنی مثلا ما کویر داریم که ژاپنی‌ها ندارند. ژاپنی‌ها می‌آیند و از کویر ما استفاده می‌کنند که همان هم به صورت درست و به عنوان یک استودیو در نظر نگرفتیم. ما استودیوی فیلمسازی در ایران نداریم اما می‌توانیم از لوکیشن‌های خودمان یعنی از ساحل، دریا، کوهستان و مناطق کویری بهترین استفاده را بکنیم. این لوکیشن‌ها در خیلی از کشورهای حاشیه وجود ندارد، حتی در کشورهای دور. مثلا تولیدات هالیوودی کویر که نیاز داشته باشند، به شمال آفریقا بویژه مراکش مراجعه می‌کنند. اروپایی‌ها تولیداتشان را در 5- 4 کشور تقسیم می‌کنند البته با یک شگرد. یعنی اولا لوکیشن را تقسیم می‌کنند. یا بازیگران را از کشورهای مختلف انتخاب می‌کنند. به تبع این حضور، یک تهیه‌کننده یا یک پخش‌کننده از آن کشور در پروژه شریک می‌شود و پخش‌کننده موظف می‌شود فیلم را در آن کشور اکران کند. این یعنی یک حمایت تبلیغی و یک رابطه بیزنسی. دوما بار هزینه‌های فیلم کمتر می‌شود. ضمن اینکه ممکن است لوکیشن‌های جذابی در سوییس و اسپانیا بویژه در جاده‌هایش وجود داشته باشد که مثلا در فرانسه و انگلیس وجود ندارد. این مساله به جذابیت بصری فیلم کمک می‌کند و خب اتحادیه اروپا هم حمایت می‌کند و بودجه‌بندی‌ها به این شکل انجام می‌شود. ما اصلا پروجکت‌دیزاین در ایران نداریم. در واقع فیلم‌های ما بدون بیزنس پلن حمایت می‌شوند. یعنی دولت هیچ‌وقت از هیچ تهیه‌کننده‌ای نمی‌پرسد با چه نیتی قصد تولید فلان فیلم را داری؟ چه ایده‌ای پشت این فیلم هست؟ کدام مخاطب این فیلم را تماشا می‌کند که منn میلیارد تومان بودجه به تهیه‌کننده بدهم؟ این اتفاق اگر در مدیریت سینمای ایران افتاد مطمئن باشید چشم‌انداز فوق‌العاده‌ای در انتظار سینمای ما خواهد بود.
در رسانه‌ها اعلام می‌کنند مثلا فلان فیلم جایزه بزغاله طلایی مغولستان را گرفت...
فستیوال‌های دنیا غیر از چند فستیوال اصلی را شهرداری‌ها برگزار می‌کنند، در سوییس، ایتالیا و آمریکا که نقش شهرداری‌ها بیشتر است. فیلم «گذشته» با حمایت شهرداری پاریس ساخته می‌شود اما اینجا فیلم‌هایی خاص با افراد خاص حمایت می‌شوند! مثلا نیویورک به تنهایی نزدیک به 20 فستیوال دارد. محلات مختلف نیویورک برای خود، فستیوال برگزار می‌کنند. ایالت کالیفرنیا گاهی 60-50 فستیوال برگزار می‌کند اما با این حال بیشتر از 30 فستیوال مهم در دنیا نداریم. بقیه آمارهایی که راجع سایر جشنواره‌ها می‌دهند آمارهای پوچی است و غیر از 30 فستیوال اصلی، باقی ارزش ندارند. اعلام جوایز کم‌اهمیت در رسانه‌های ما عوام‌فریبی است. متأسفانه ما از روی بی‌اطلاعی به آن دامن می‌زنیم. ممکن است جوایز آن برای فیلمساز تشویق و ذوقی برای ادامه دادن باشد اما این جریان فستیوالی سبب شده فیلم تبدیل شود به ویزا!