محمدمهدی عسگرپور*: خوشبختانه تب سینمای «معناگرا» که در سال‌های اخیر دامنگیر سینمای ایران شده بود این روزها کمی فروکش کرده است. ابتدا واژه «معناگرا» را درک نمی‌کردم تا اینکه معادل آن را در چند جشنواره خارجی یافتم؛ جشنواره‌هایی که در واقع به فیلم‌هایی توجه می‌کردند که نه‌تنها مبدأ و ریشه الهی در نظر سازند‌گانشان نبود، بلکه فیلم‌هایی کاملا زمینی بودند. اتفاقا منظور نظر کارگردان در این آثار این بود که ما به پدیده‌هایی مثل خواب و حرکت سیال ذهن بربخوریم که نمی‌دانیم چیست و اسم اینها را گذاشته بودند معناگرا؛ یعنی بخشی از معنا که ممکن است در ماده وجود داشته باشد. این موضوع ربطی به ماورای جهان هستی و الهی نداشت و کاملا به یک موضوع مادی اشاره می‌کرد. در ایران اما دوستان از این لفظ خوششان آمد و فکر کردند سینما و هنر دینی دیگر جوابگو نیست، بنابراین اسم آن را معناگرا گذاشتند که بگویند یک چیز عجیب و غریبی است که فلاسفه باید بیایند و درباره آن صحبت کنند! اما بدون استثنا تمام کسانی که در این حوزه فیلم ساختند و لقب معناگرا به فیلمشان الصاق شد (که اتفاقا فیلم‌های قبل‌توجهی هم بودند) این موضوع را نفی کردند و مدعی شدند فیلم ما اتفاقا این نیست و اصلا نمی‌فهمیم معناگرا یعنی چه؟
من به شخصه معنویت‌گرایی را می‌فهمم یعنی می‌دانم که ما به عنوان یک موجود در این کره خاکی احساس می‌کنیم چیزی به نام معنویت وجود دارد که سطوح مختلف را هم شامل می‌شود؛ از سطح بسیار پایین تا سطح بسیار بالا که به انبیا می‌رسد. معنویت‌گرایی آن هاله‌ای است که پیرامون ما وجود دارد و آن را می‌فهمیم و وقتی کار خوب انجام می‌دهیم حالمان خوب می‌شود ولو اینکه دیندار نباشیم، به همین دلیل کسانی که به هیچ‌چیز اعتقاد ندارند گاهی اوقات کار خوب هم انجام می‌دهند و حس خوبی هم به آنها دست می‌دهد. به نظرم اسم این «معنویت‌گرایی» است که من می‌توانستم به وسع خود در اثرم آن را تبلیغ و ترویج کنم یا حداقل نقطه‌نظراتم را بگویم. منتها معناگرایی با معنویت‌گرایی فرق می‌کند. این دسته‌بندی‌ها در سینما خط‌کشی به وجود آورد و باعث شد تا بعضی دوستان بگویند فیلمسازان معناگرا مثل فیلمسازان سینمای دینی از کمک‌ها و وام‌های مخصوص و ویژه استفاده می‌کنند و معناگرایی را مترادف با فیلم‌هایی دانستند که گیشه موفقی ندارند. متاسفانه این جریان در همین فضای پرسوءتفاهم متولد شد و به نظرم در لفظ باقی ماند و هنوز هم ما نمی‌توانیم برای فیلم‌ها شاخصی تعیین کنیم و به‌عنوان معناگرا از آنها نام می‌بریم. ما چیزی به نام «هنر» داریم که در ذات خود تعالی‌بخش است، بنابراین اگر من لیاقت داشته باشم دست به «به وجود آوردن»، نه «خلق» یک اثر هنری می‌زنم که اگر در این اثر هنری ذره‌ای تعالی‌بخشی وجود داشته باشد من به مراد خود رسیده‌ام. این می‌شود عین همان معنویت‌گرایی که از آن صحبت می‌کنیم. وقتی واژه هنر را به کار می‌بریم چون همه چیز می‌تواند در آن بگنجد معمولا ذهن‌ها به سمت عناصر ناجور می‌رود و با کمال تعجب می‌گوییم هم این هنر است هم آن. من نمی‌خواهم وارد این بحث شوم، درباره اثر خودم صحبت می‌کنم و آثار دیگران را هم با همین متد می‌سنجم. به همین علت بسیاری از فیلم‌های موفق هالیوودی را ممکن است من به شخصه هنر ندانم و بگویم اینها در دایره تکنولوژی خیلی خوب هستند و معنا دارند مثل بازی پلی‌استیشن که فرد را درگیر می‌کند و جاهایی هم احساسات او را برمی‌انگیزاند، ولی هنر آن چیزی است که باعث تعالی‌بخشی انسان می‌شود حالا به مدد یک کلمه، تصویر، ارتباط یا هر چیز دیگر. به همین سبب بعضی از صاحبنظران، فیلم‌هایی که در ژانر وحشت ساخته می‌شود را هم به نوعی معنویت‌گرا می‌دانند چرا که مخاطب خود را به لحظه‌ای می‌رسانند که ترس ناشی از فیلم با او کاری می‌کند که او در خلوت خود بیندیشد چقدر در جهان هستی ضعیف است و قدرت مطلقی وجود دارد و همین می‌تواند راهنمایی به سمت تعالی باشد. به جای اینکه یک فرد در نقش یک روحانی در سریالی بیاید و بگوید برزخ و دوزخ چیست، این مفاهیم به آرامی در نهاد بیننده جای می‌گیرد. اگر از من بپرسید از دوران نوجوانی چه فیلمی در ذهنم باقی مانده، ذهنم به طرف فیلم‌هایی می‌رود که اثر بسیار تخریبی روی من گذاشته اند و من لابد نباید آن فیلم‌ها را می‌دیدم، اما یک دسته دیگر فیلم‌هایی هستند که به آرامی مرا به سوی معنویت کشانده‌اند. اینکه چقدر دینداری امروز من مربوط به فیلم‌های اینگونه است را شاید نتوانم پاسخ دهم اما وقتی به دقت بررسی کنم درمی‌یابم ذره ذره فیلم‌های معنوی در شکل‌گیری اعتقادات و دینداری من به نوعی تاثیر گذاشته است.
*مدیرعامل خانه سینما
و کارگردان فیلم سینمایی «قدمگاه»
درباره گونه‌ای الصاقی بر تولیدات سینمای ایران
معناگرایی در کمین «معنویت‌گرایی»
محمدمهدی عسگرپور*: خوشبختانه تب سینمای «معناگرا» که در سال‌های اخیر دامنگیر سینمای ایران شده بود این روزها کمی فروکش کرده است. ابتدا واژه «معناگرا» را درک نمی‌کردم تا اینکه معادل آن را در چند جشنواره خارجی یافتم؛ جشنواره‌هایی که در واقع به فیلم‌هایی توجه می‌کردند که نه‌تنها مبدأ و ریشه الهی در نظر سازند‌گانشان نبود، بلکه فیلم‌هایی کاملا زمینی بودند. اتفاقا منظور نظر کارگردان در این آثار این بود که ما به پدیده‌هایی مثل خواب و حرکت سیال ذهن بربخوریم که نمی‌دانیم چیست و اسم اینها را گذاشته بودند معناگرا؛ یعنی بخشی از معنا که ممکن است در ماده وجود داشته باشد. این موضوع ربطی به ماورای جهان هستی و الهی نداشت و کاملا به یک موضوع مادی اشاره می‌کرد. در ایران اما دوستان از این لفظ خوششان آمد و فکر کردند سینما و هنر دینی دیگر جوابگو نیست، بنابراین اسم آن را معناگرا گذاشتند که بگویند یک چیز عجیب و غریبی است که فلاسفه باید بیایند و درباره آن صحبت کنند! اما بدون استثنا تمام کسانی که در این حوزه فیلم ساختند و لقب معناگرا به فیلمشان الصاق شد (که اتفاقا فیلم‌های قبل‌توجهی هم بودند) این موضوع را نفی کردند و مدعی شدند فیلم ما اتفاقا این نیست و اصلا نمی‌فهمیم معناگرا یعنی چه؟
من به شخصه معنویت‌گرایی را می‌فهمم یعنی می‌دانم که ما به عنوان یک موجود در این کره خاکی احساس می‌کنیم چیزی به نام معنویت وجود دارد که سطوح مختلف را هم شامل می‌شود؛ از سطح بسیار پایین تا سطح بسیار بالا که به انبیا می‌رسد. معنویت‌گرایی آن هاله‌ای است که پیرامون ما وجود دارد و آن را می‌فهمیم و وقتی کار خوب انجام می‌دهیم حالمان خوب می‌شود ولو اینکه دیندار نباشیم، به همین دلیل کسانی که به هیچ‌چیز اعتقاد ندارند گاهی اوقات کار خوب هم انجام می‌دهند و حس خوبی هم به آنها دست می‌دهد. به نظرم اسم این «معنویت‌گرایی» است که من می‌توانستم به وسع خود در اثرم آن را تبلیغ و ترویج کنم یا حداقل نقطه‌نظراتم را بگویم. منتها معناگرایی با معنویت‌گرایی فرق می‌کند. این دسته‌بندی‌ها در سینما خط‌کشی به وجود آورد و باعث شد تا بعضی دوستان بگویند فیلمسازان معناگرا مثل فیلمسازان سینمای دینی از کمک‌ها و وام‌های مخصوص و ویژه استفاده می‌کنند و معناگرایی را مترادف با فیلم‌هایی دانستند که گیشه موفقی ندارند. متاسفانه این جریان در همین فضای پرسوءتفاهم متولد شد و به نظرم در لفظ باقی ماند و هنوز هم ما نمی‌توانیم برای فیلم‌ها شاخصی تعیین کنیم و به‌عنوان معناگرا از آنها نام می‌بریم. ما چیزی به نام «هنر» داریم که در ذات خود تعالی‌بخش است، بنابراین اگر من لیاقت داشته باشم دست به «به وجود آوردن»، نه «خلق» یک اثر هنری می‌زنم که اگر در این اثر هنری ذره‌ای تعالی‌بخشی وجود داشته باشد من به مراد خود رسیده‌ام. این می‌شود عین همان معنویت‌گرایی که از آن صحبت می‌کنیم. وقتی واژه هنر را به کار می‌بریم چون همه چیز می‌تواند در آن بگنجد معمولا ذهن‌ها به سمت عناصر ناجور می‌رود و با کمال تعجب می‌گوییم هم این هنر است هم آن. من نمی‌خواهم وارد این بحث شوم، درباره اثر خودم صحبت می‌کنم و آثار دیگران را هم با همین متد می‌سنجم. به همین علت بسیاری از فیلم‌های موفق هالیوودی را ممکن است من به شخصه هنر ندانم و بگویم اینها در دایره تکنولوژی خیلی خوب هستند و معنا دارند مثل بازی پلی‌استیشن که فرد را درگیر می‌کند و جاهایی هم احساسات او را برمی‌انگیزاند، ولی هنر آن چیزی است که باعث تعالی‌بخشی انسان می‌شود حالا به مدد یک کلمه، تصویر، ارتباط یا هر چیز دیگر. به همین سبب بعضی از صاحبنظران، فیلم‌هایی که در ژانر وحشت ساخته می‌شود را هم به نوعی معنویت‌گرا می‌دانند چرا که مخاطب خود را به لحظه‌ای می‌رسانند که ترس ناشی از فیلم با او کاری می‌کند که او در خلوت خود بیندیشد چقدر در جهان هستی ضعیف است و قدرت مطلقی وجود دارد و همین می‌تواند راهنمایی به سمت تعالی باشد. به جای اینکه یک فرد در نقش یک روحانی در سریالی بیاید و بگوید برزخ و دوزخ چیست، این مفاهیم به آرامی در نهاد بیننده جای می‌گیرد. اگر از من بپرسید از دوران نوجوانی چه فیلمی در ذهنم باقی مانده، ذهنم به طرف فیلم‌هایی می‌رود که اثر بسیار تخریبی روی من گذاشته اند و من لابد نباید آن فیلم‌ها را می‌دیدم، اما یک دسته دیگر فیلم‌هایی هستند که به آرامی مرا به سوی معنویت کشانده‌اند. اینکه چقدر دینداری امروز من مربوط به فیلم‌های اینگونه است را شاید نتوانم پاسخ دهم اما وقتی به دقت بررسی کنم درمی‌یابم ذره ذره فیلم‌های معنوی در شکل‌گیری اعتقادات و دینداری من به نوعی تاثیر گذاشته است.
*مدیرعامل خانه سینما
و کارگردان فیلم سینمایی «قدمگاه»
ارسال نظر
پربیننده