دست و پنجه نرم کردن نظام‌های سیاسی دنیا با بحران کرونا به وضوح نشان داد مولفه اصلی قدرت یک نظام سیاسی در میزان اعتماد مردم نسبت به حکومت و احساس مسؤولیت مردم در مشارکت با دولت‌ها برای فائق آمدن بر این بحران است.
به گزارش «وطن امروز»، بحران کرونا در همه نظام‌های سیاسی دنیا زلزله بزرگی ایجاد کرد. دولتمردانی که تا چندی قبل در یک وضع سفید و آرام به دنبال اجرای سیاست‌های خود بودند ناگهان با مساله‌ای مواجه شدند که تمام اولویت‌ها را کنار زد و نیازمند عکس‌العمل سریع، دقیق و بموقع اهل سیاست بود، آن هم نه در یک موضوع موردی، بلکه در موضوعی با گستره بسیار وسیع که نیازمند یک قدرت اجرایی قوی بود.
همین سرعت در تصمیم‌گیری و اجرا در گستره یک سرزمین نقش همراهی مردم با دولت را آشکار کرد. دولت‌ها بشدت نیاز داشتند که بتوانند مردم را بسیج و با سیاست‌گذاری‌های خود همراه کنند؛ سیاست‌هایی که مستقیما سبک زندگی مردم را دستخوش تغییرات جدی می‌کرد و دولت‌ها اگر توان اقناع مردم را نمی‌داشتند عملا با شکست مواجه می‌شدند.
نیاز به همراهی مردم چنان پررنگ احساس می‌شد که فوکویاما، نظریه‌پرداز لیبرال- دموکرات در یادداشتی که در همان اوایل بحبوحه کرونا نوشت صریحا اذعان کرد نکته اصلی و تعیین‌کننده موفقیت یا شکست یک نظام سیاسی در برابر کرونا به میزان اعتماد مردم به دولتمردان خود وابسته است.
رفتارشناسی مردم کشور ما در جریان بحران کرونا جالب توجه و در خور بررسی است، چراکه ما را با حقایقی مواجه می‌کند که توجه به آنها در ادامه روند مدیریت کشور بسیار حائز اهمیت است. به نظر می‌رسد لازم است ابتدا به وضعیت روانی جامعه در بدو رویارویی با کرونا بپردازیم و سپس به اصل موضوع بازگردیم.
آغاز شیوع کرونا در ایران همزمان شده بود با انتخابات مجلس، انتخاباتی که درصد پایین مشارکت مردم در آن هشداری برای دولتمردان به حساب می‌آمد. بسیاری از کارشناسان ناکامی دولت در بهبود وضعیت معیشتی مردم و عدم واکنش مناسب از سوی مجلس دهم به این نحوه مدیریت کشور را از جمله مهم‌ترین دلایل بی‌انگیزگی مردم برای شرکت در انتخابات مجلس عنوان کردند. کارشناسان همچنین به نقش اجرای پراشکال طرح گران شدن بنزین در این مشارکت پایین نیز اشاره داشته‌اند. اجرای دفعه‌ای و ناگهانی طرح گرانی بنزین این پیام را به مردم منتقل کرد که گویا آنها «محرم» مسؤولان کشور نیستند؛ موضوعی که ضربه سختی به اعتماد عمومی مردم نسبت به مقامات دولتی وارد کرد.
«مردم» توقع داشتند پس از همکاری و هماهنگی با دولت برای عبور از شرایط سخت اقتصادی به‌وجود آمده از نیمه دوم سال 96 و جهش قیمت ارز و به تبع آن گرانی افسارگسیخته، دولت نیز بهترین سیاست‌ها را برای بهبود اوضاع زندگی مردم به‌کار ببرد. ولی در عمل چه اتفاق افتاد؟ اولین طرح مهم اقتصادی دولت پس از تثبیت نسبی شرایط اقتصادی در نیمه اول سال 98، گران کردن ناگهانی قیمت بنزین بود؛ اقدام اقتصادی‌ای که علاوه بر تبعات اقتصادی، تبعات سیاسی و اجتماعی نیز به دنبال داشت.
شیوه اجرای طرح هدفمندی یارانه‌ها یا همان طرح گران کردن بنزین انتقادات گسترده‌ای را به دنبال داشت. عمده این انتقادات از سوی مردم مطرح می‌شد. فارغ از محتوای طرح و افزایش قیمت بنزین، مردم از شیوه اجرای این طرح نیز گله داشتند؛ گلایه‌ای که شکل اعتراضی به خود گرفت، البته پس از حضور اغتشاشگران، مردم صف خود را از آنان جدا کردند با این حال این مساله و علامت سوال درباره چرایی و چگونگی اجرای این طرح همچنان برای آنان باقی ماند. مردم این طرح را در کنار همه ناکامی‌های دولت از برجام گرفته تا افزایش تورم و نرخ بیکاری گذاشتند و آخرین میخ‌ها بر تابوت اعتماد میان دولت و مردم زده شد.
تنها یک ماه پس از ماجرای گرانی بنزین، اتفاق دیگری به مردم ایران شوک بزرگی وارد کرد؛ شوکی به مراتب بزرگ‌تر از گرانی بنزین. ترور فرمانده سپاه قدس تقریبا همه ایرانیان را متاثر کرد. حاج قاسم سلیمانی بازوی اجرایی نظام جمهوری اسلامی برای پیشبرد اهداف منطقه‌ای ایران به حساب می‌آمد. ترور او اما واکنش گسترده مردم را در پی داشت. حضور گسترده مردم در تشییع پیکر حاج قاسم سلیمانی تنها نمونه‌ای از ارتباط دلی میان مردم با یکی از مقامات تراز اول جمهوری اسلامی بود؛ ارتباطی که بیانگر حسن ظن مردم به او به حساب می‌آمد. حاج قاسم سلیمانی در طول خدمتش همواره به دنبال تامین منافع مردم بود. او از آسایش و امنیت خودش برای آسایش و امنیت مردم گذشت و در نهایت در همین راه به شهادت رسید. مردم این موضوع را بخوبی درک می‌کردند و سپاسگزاری خود را با حضور در مراسم‌های تشییع پیکر او نشان دادند.
حسن اعتماد به یکی از فرماندهان سپاه قدس حماسه تشییع میلیونی شهدا را به دنبال داشت، از سوی دیگر بی‌اعتمادی به دولت درنتیجه اتخاذ سیاست‌هایی که مردم آسیب‌های مستقیمی از این سیاست‌ها دیدند، سبب شد اعتراضات به وجود بیاید و این اعتراضات خود را در مشارکت پایین مردم در انتخابات مجلس سال گذشته نشان دهد.
به هر ترتیب با این پیشینه روانی در جامعه، مردم ما با بحران کرونا مواجه شدند، بحرانی که بهترین فرصت برای ترمیم اعتماد ضربه‌خورده مردم از سوی دستگاه‌های اجرایی بود. جدی تلقی نشدن این بحران در بیان رئیس‌جمهور در اوایل شیوع این ویروس در کشور و وعده عادی شدن روال کشور در اولین شنبه پس از کرونا که بلافاصله توسط وزیر بهداشت رد شد، عملا یک ضربه به اعتماد عمومی برای حل این بحران به حساب می‌آمد. با این حال با میدان‌داری وزارت بهداشت و اتخاذ سیاست‌های مناسبی چون طرح غربالگری سراسری، عملا اعتماد مردم به این وزارتخانه برای پیشبرد سیاست‌های مقابله با کرونا جلب شد. فداکاری پرستاران و کادر درمانی نیز به مردم این حس را منتقل کرد که بدنه درمانی کشور برای حل این بحران پای کار آمده‌اند و به همین دلیل با سیاست‌های اعلامی «همدل» شدند.
نمونه‌های این همدلی را در هفته‌های اخیر شاهد بودیم. مشارکت بیش از 70 میلیون ایرانی در طرح غربالگری سراسری یکی از نمودهای اعتماد ملی به مقامات وزارت بهداشت برای حل این بحران به حساب می‌آمد، کاهش سفرهای نوروزی تا 75 درصد یا عدم حضور مردم در بوستان‌ها و پارک‌ها به مناسبت سیزده‌بدر، جلوه‌های دیگری از همراهی مردم با سیاست‌های وزارت بهداشت بود.
با وجود همه مسائل گفته شده، شاهد بودیم که مردم خود نیز به صورت خودجوش به صحنه مقابله با کرونا آمدند تا برخی ضعف‌های دولت در این بخش را پوشش بدهند. بسیاری از پایگاه‌های بسیج و نیروهای مردمی پای کار آمده و گوشه‌ای از مسؤولیت مبارزه با این بیماری را برعهده گرفتند. برخی از آنها به هر سختی‌ای بود مواد ضدعفونی‌کننده تهیه و تعدادی دیگر برای سالمندان مایحتاج ضروری را تامین می‌کردند و بسیاری از بانوان نیز دست به کار تولید ماسک‌های بهداشتی شدند. این حجم از مشارکت مردمی با وجود همه مسائل پیش‌آمده در کشور در دنیا بی‌نظیر بود، به طوری که مقام معظم رهبری در سخنان خود به مناسبت نیمه شعبان این مشارکت را موجب وادار شدن دنیا به تحسین مردم ایران عنوان کردند. ایشان در تشریح این موضوع فرمودند: «در قضیه این بیماری اخیر، [یعنی] کرونا، فداکاری‌ها به قدری چشمگیر بود که افرادی را که در خارج از این کشور هم هستند به تحسین وادار کرد؛ در درجه اول مجموعه‌های درمانی؛ مدیران، کارکنان حول و حوش بیمارستان‌ها. در کنار اینها مجموعه‌های مردمی داوطلب، دانشجویان، طلاب، بسیجی‌ها و عناصر گوناگون که رفتند در خدمت درمان و پرستاری از این بیماران قرار گرفتند، به یاری درمان‌کنندگان رفتند؛ همه اینها مایه عزت و آبرو است». ایشان با بیان نمونه‌هایی از مجاهدت‌های مردمی خاطرنشان کردند: «این قبیل خدماتی که انجام گرفت، اینها آن زیبایی‌هایی است که در خلال حوادث سخت خودش را نشان می‌دهد؛ ملت ایران، فضایل خودش را در این مجموعه‌ها، در این کارهایی که من به اندکی از آنها اشاره کردم، نشان داد».
ورود مردم به عرصه مدیریت بحران کرونا البته امر بدون سابقه‌ای نبود، در جریان زلزله سرپل‌ذهاب هم شاهد همین نوع ورود مردمی بودیم. این نحوه مشارکت مردم در عرصه مشکلات حاد و ناگهانی کشور در هیچ جای دنیا نمونه ندارد. اما به راستی این ورود چه پیام‌هایی برای سیاسیون خواهد داشت؟
به نظر می‌رسد ورود گسترده مردم به عرصه مقابله با بحران‌ها از یک طرف نشان‌دهنده قدرت عظیم ظرفیت‌های کشور در حل بحران‌هاست و از سوی دیگر نشان می‌دهد مردم هنگامی که نسبت به کارآمدی دولت در مدیریت بحران احساس بی‌اعتمادی می‌کنند، رفتار منفعلانه بروز نمی‌دهند، بلکه سعی می‌کنند با مشارکت فعال خود از آسیب‌های بیشتر به کشور جلوگیری کنند. این همان روحیه مهمی است که اگر مجموعه سیاست‌گذاران کشور بویژه دولت به آن توجه کند و بتواند این حد از احساس اشتیاق و مشارکت عمومی برای حل مشکلات کشور را مدیریت کرده و به عرصه‌های اقتصادی و حتی سیاسی بکشاند، از یک طرف منبع بزرگی از قدرت را به خود جذب می‌کند و از طرف دیگر با ایجاد احساس «دیده شدن» در مردم، همان موضوعی که در جریان اجرای نامناسب تصمیم گرانی بنزین ضربه خورده بود، می‌تواند بار دیگر اعتماد مردم به دولت را ترمیم کند که نتیجه این همراهی ملت و دولت به عبور کشور از شرایط سخت اقتصادی کنونی خواهد انجامید.
این همان راهی است که می‌تواند رمز عبور کشور از بحران‌های جاری و پیش رو باشد؛ راهی که رهبر معظم انقلاب در دیداری که سال 97 با نمایندگان مجلس خبرگان رهبری داشتند، با تاکید بر آن فرمودند: «مردم باید با دستگاه‌های مدیریتی کشور- چه دستگاه قضایی، چه قوه مجریه، چه بقیه دستگا‌ه‌ها- ارتباط پیدا کنند. البته بخش مهمی از این اعتمادسازی به عهده خود دستگاه‌هاست؛ یعنی خود دولت، خود قوه‌‌قضائیه، خود دستگاه‌های دیگر باید رفتارشان، عمل‌شان جوری باشد که جلب اعتماد بکند؛ این بخش به عهده آنهاست، هیچ دولتی هم بدون کمک و پشتیبانی مردم قادر به کار نیست، نه دولت ما و نه هیچ دولتی در دنیا. ما نباید کاری کنیم که این پشتیبانی و اعتماد مردم نسبت به دستگاه‌های دولتی و دستگاه‌های اجرایی کشور- چه در بخش قضایی، چه در بخش قوه مجریه و بقیه بخش‌ها [مانند] نیروهای مسلح- سلب بشود».
نقش مهم مردم در موفقیت نظام سیاسی کشور و تاکید بر اینکه مردم مولفه اصلی قدرت انقلاب اسلامی هستند، راهبردی است که بارها توسط رهبر معظم انقلاب مورد تاکید قرار گرفته است و به نظر می‌رسد مهم‌ترین استراتژی موجود در حال حاضر برای عبور کشور از بحران‌های پیش رو است.