دکتر علی اصغر یزدانی
بررسی‌ها و گزارش‌های موجود نشان می‌دهد ،کشور ما در سال‌های گذشته از وضع مطلوبی در زمینه‌های گوناگون نوآوری‌های علمی برخوردار بوده و توفیقات و دستاوردهای ارزشمندی را کسب کرده است. برخی از این دستاوردها عبارتند از:
دستاوردها و نوآوری‌ها در دانش‌های نو، بومی‌سازی برخی از فناوری‌ها و دانش‌های برتر، بهبود و کسب رتبه‌های جهانی در زمینه تولید مقالات و گزارش‌های علمی، رواج و توسعه کرسی‌های نظریه پردازی، کسب نشان‌ها و رتبه‌های برتر جهانی در زمینه اختراعات و اکتشافات، رواج و توسعه بانک‌های ایده‌پردازی در سطح کشور و رشد قابل ملاحظه صادرات خدمات فنی و مهندسی.
با وجود این پیشرفت‌های ارزشمند و در حالی که آمارها، گزارش‌ها و مستندات، حاکی از موفقیت‌های گسترده کشورمان است، این سوال اهمیت پیدا می‌کند که در کنار این پیشرفت‌ها، وضع شاخص‌های کلی خلاقیت و نوآوری در بین دانش‌آموزان چگونه است و ساختار تعلیم و تربیت و به طور خاص مدرسه، متناسب با خلاقیت و نوآوری طراحی شده است؟
برای این منظور، می‌توانیم پرسش‌هایی را مطرح کنیم که مبنای فرضیه‌پردازی در این حوزه باشد.
یکی از اولین پرسش‌ها این است که وضع مهارت‌های تفکر خلاق و نوآوری در بین دانش‌آموزان چگونه است؟ برای توسعه مهارت‌های تفکر خلاق و خلاقیت، بویژه در بین کودکان و نوجوانان‌مان موفق بوده‌ایم؟ در بین
دانش آموزان، برای استفاده از مهارت‌های تفکر خلاق، زمینه و انگیزه لازم وجود دارد؟ آیا دانش‌آموزان نسبت به استفاده از خلاقیت و ضرورت به کارگیری آن، خوشبین هستند؟ و آخر اینکه دانش‌آموزان توانایی و ظرفیت استفاده از خلاقیت و نوآوری را دارند؟
پرسش دیگر، به وضع نوآوری‌های علمی در مدارس باز می‌گردد. سوال این است که آیا در زمینه‌های گوناگون علمی در مدارس، از رشد قابل قبولی در زمینه نوآوری و ایده‌پردازی برخوردار هستیم؟ مدارس ما این قابلیت را دارند که به مرکزی برای رشد، نوآوری و نظریه‌پردازی برای دانش‌آموزان تبدیل شوند؟ آیا ما به نظریه‌ها، روش‌ها و قواعد جدید برای درک موضوعات و حل مسائل دست یافته‌ایم؟
آیا دانش‌آموزان، توانایی این را دارند که بتوانند تحلیل خلاقی را از وضع خود ارائه کنند؟ مسائل و وضعیت خود را بشناسند، مسائل خود را ارزیابی و تحلیل کنند و برای آن مسائل، راه حل‌های خلاق و نوآورانه‌ای را ارائه کنند؟ دانش‌آموزان باید بتوانند حل مساله را به عنوان یک مهارت با زندگی خود ادغام کنند و این قابلیت را کسب کنند که برای مسائل و مشکلات خود راه حل‌های خلاق جست وجو کنند و برای این کار کوشش کنند تا مسائل را از زوایای جدیدی تحلیل کنند. دانش‌آموزان باید بتوانند از توانایی‌ها و مهارت‌های خود در زمینه خلاقیت و نوآوری برای طراحی کسب و کار جدید استفاده کنند. این از اهمیت زیادی برخوردار است که دانش‌آموزان، توانایی ایجاد کسب و کار‌های جدید و کارآفرینی داشته باشند و برای این منظور، واضح است که خلاقیت و نوآوری در درک درست مسائل، فرصت‌ها، راه‌حل‌ها و ابزارها که زمینه کارآفرینی هستند نقش قابل ملاحظه‌ای دارد. علاوه بر این باید به منابع کارآفرین هم توجه کرد. اینکه آیا فرصت‌ها و منابع لازم برای خلاقیت و نوآوری که زمینه کارآفرینی و ایده‌پردازی‌هایی که موجب ایجاد سود، بهره‌وری و ارزش افزوده برای جامعه می‌شوند، فراهم شده است، فرضیه دیگر درباره محیط‌های خلاق و نوآور است. می‌توان این سوال و فرض را مطرح کرد که آیا محیط مناسبی را برای نوآوری و خلاقیت ایجاد کرده‌ایم؟ محیط نوآور و خلاق می‌تواند، همچون یک چشم‌انداز مهم در تبیین آینده و افق نوآوری و خلاقیت، تاثیرگذار باشد. به همین دلیل، پرسش از محیط خلاق و نوآور می‌تواند فرضیه‌ها و حدس‌های مختلفی را برای مطالعه و پژوهش‌های آینده‌نگر و ارزیابی اثربخشی فراهم کند. بر همین اساس، خوشبختانه وزارت آموزش و پرورش، از جمله معاونت پرورشی و تربیت بدنی، کوشش‌های گسترده‌ای را برای این منظور آغاز کرده است تا ساختار ستادی و برنامه‌ای و نیز چارچوب برنامه‌های درسی و فعالیت‌های تربیتی و تکمیلی آن، همچنین چگونگی مدیریت و برنامه‌ریزی فضاهای فرهنگی و تربیتی و مراکز مکمل مدرسه با این جهت‌گیری باشد. بویژه اینکه با رهنمود‌های مقام عالی وزارت، معاونت پرورشی در حال تدوین چارچوب ماموریت‌ها و استراتژی‌های خود است و در قالب آن، چگونگی اداره مراکز مکمل مدرسه نیز مورد بحث و تبادل نظر قرار می‌گیرد. برخی از راهبردها برای اداره این مراکز، به‌طوری که با رویکرد رشد و نوآوری هم تناسب داشته باشد، به این شکل است:
1) بازتعریف چارچوب مراکز مکمل و توجه به ضرورت اثربخشی مراکز مکمل: براساس این ماموریت، معاونت پرورشی و تربیت بدنی کوشش می‌کند تا چارچوب نظری و راهبردی مراکز مکمل را به‌گونه‌ای باز تعریف و طراحی کند که منجر به جهت‌گیری آنها به سمت پرورش خلاقیت و نوآوری در دانش آموزان شود.
2) تحول در ساختار مراکز مکمل: با طراحی ادبیات و چارچوب جدید مراکز مکمل که همان توجه به جهت‌گیری رشد و پرورش خلاقیت و نوآوری در آنهاست، به تناسب و متناظر با این باز تعریف، ساختار آنها نیز متحول خواهد شد، به طوری که ماموریت‌های جدیدی به آنها اضافه می‌شود و یا در ماموریت‌های موجود آنها بازنگری می‌شود. همینطور، با در نظر گرفتن این نکته که ساختار مراکز مکمل مدرسه نیز باید متناسب با «فرآیند نوآوری» باشد، رابطه این مراکز و جایگاه آن در فرآیند رشد خلاقیت و نوآوری در دانش‌آموزان متحول می‌شود. به عنوان مثال، تبدیل اردوگاه‌های دانش‌آموزی به پارک‌های رشد، یکی از تحولات ساختاری است که در جریان احیای معاونت پرورشی دنبال می‌شود.
3) طراحی و توسعه زیرساخت‌های نوآوری درمراکز مکمل: علاوه براین، ما در جریان بازتعریف مراکز مکمل مدرسه، به زیرساخت‌هایی نیز برای بهبود عملکرد آنها نیاز خواهیم داشت که بر پایه آنها، الزامات فنی و تسهیلات پایه و زیرساختی را برای تشویق دانش‌آموزان به نوآوری و توسعه قابلیت‌های آنها فراهم کنیم.
4) توجه به گرایش مساله محوری درمراکز: یکی از اولویت‌های آموزش و پرورش، اداره مراکز مکمل مدرسه براساس گرایش‌های مساله محور در کنار گرایش‌های عمومی است. به عبارتی کوشش می‌کنیم تا این مراکز، علاوه بر مهارت آموزی، مرکزی برای شناسایی مسائل موجود، پذیرش سفارش‌ها و نیاز‌های مطالعاتی و فنی و نظریه‌پردازی و خلاقیت درباره راه‌حل‌های نوآورانه برای حل مسائل باشد، به طوری که این اولویت‌ها، به طور مستمر مورد ارزیابی و تحلیل قرارگرفته و روزآمد شوند.
5) هم‌افزا کردن مراکز مکمل مدرسه: در آخر کوشش خواهیم کرد تا مراکز مکمل مدرسه با سایر بخش‌ها، زیرساخت‌ها و ظرفیت‌های درونی و بیرونی وزارت آموزش و پرورش مانند پارک علوم و فناوری، هماهنگی و پیوند داشته باشد. به طوری که از آن امکانات برای هم‌افزایی در ظرفیت‌های مراکز مکمل مدرسه استفاده کنیم. امیداست که این کوشش‌ها با برگزاری این کنفرانس و تلا‌ش‌های مشابه، به اثر بخش و کارآمدتر شدن مدارس با رویکرد پرورش خلاقیت و نوآوری منجر شود.
* معاون پرورشی و تربیت‌بدنی آموزش و پرورش
راهبردهایی برای اداره مراکز فرهنگی ـ تربیتی
دکتر علی اصغر یزدانی
بررسی‌ها و گزارش‌های موجود نشان می‌دهد ،کشور ما در سال‌های گذشته از وضع مطلوبی در زمینه‌های گوناگون نوآوری‌های علمی برخوردار بوده و توفیقات و دستاوردهای ارزشمندی را کسب کرده است. برخی از این دستاوردها عبارتند از:
دستاوردها و نوآوری‌ها در دانش‌های نو، بومی‌سازی برخی از فناوری‌ها و دانش‌های برتر، بهبود و کسب رتبه‌های جهانی در زمینه تولید مقالات و گزارش‌های علمی، رواج و توسعه کرسی‌های نظریه پردازی، کسب نشان‌ها و رتبه‌های برتر جهانی در زمینه اختراعات و اکتشافات، رواج و توسعه بانک‌های ایده‌پردازی در سطح کشور و رشد قابل ملاحظه صادرات خدمات فنی و مهندسی.
با وجود این پیشرفت‌های ارزشمند و در حالی که آمارها، گزارش‌ها و مستندات، حاکی از موفقیت‌های گسترده کشورمان است، این سوال اهمیت پیدا می‌کند که در کنار این پیشرفت‌ها، وضع شاخص‌های کلی خلاقیت و نوآوری در بین دانش‌آموزان چگونه است و ساختار تعلیم و تربیت و به طور خاص مدرسه، متناسب با خلاقیت و نوآوری طراحی شده است؟
برای این منظور، می‌توانیم پرسش‌هایی را مطرح کنیم که مبنای فرضیه‌پردازی در این حوزه باشد.
یکی از اولین پرسش‌ها این است که وضع مهارت‌های تفکر خلاق و نوآوری در بین دانش‌آموزان چگونه است؟ برای توسعه مهارت‌های تفکر خلاق و خلاقیت، بویژه در بین کودکان و نوجوانان‌مان موفق بوده‌ایم؟ در بین
دانش آموزان، برای استفاده از مهارت‌های تفکر خلاق، زمینه و انگیزه لازم وجود دارد؟ آیا دانش‌آموزان نسبت به استفاده از خلاقیت و ضرورت به کارگیری آن، خوشبین هستند؟ و آخر اینکه دانش‌آموزان توانایی و ظرفیت استفاده از خلاقیت و نوآوری را دارند؟
پرسش دیگر، به وضع نوآوری‌های علمی در مدارس باز می‌گردد. سوال این است که آیا در زمینه‌های گوناگون علمی در مدارس، از رشد قابل قبولی در زمینه نوآوری و ایده‌پردازی برخوردار هستیم؟ مدارس ما این قابلیت را دارند که به مرکزی برای رشد، نوآوری و نظریه‌پردازی برای دانش‌آموزان تبدیل شوند؟ آیا ما به نظریه‌ها، روش‌ها و قواعد جدید برای درک موضوعات و حل مسائل دست یافته‌ایم؟
آیا دانش‌آموزان، توانایی این را دارند که بتوانند تحلیل خلاقی را از وضع خود ارائه کنند؟ مسائل و وضعیت خود را بشناسند، مسائل خود را ارزیابی و تحلیل کنند و برای آن مسائل، راه حل‌های خلاق و نوآورانه‌ای را ارائه کنند؟ دانش‌آموزان باید بتوانند حل مساله را به عنوان یک مهارت با زندگی خود ادغام کنند و این قابلیت را کسب کنند که برای مسائل و مشکلات خود راه حل‌های خلاق جست وجو کنند و برای این کار کوشش کنند تا مسائل را از زوایای جدیدی تحلیل کنند. دانش‌آموزان باید بتوانند از توانایی‌ها و مهارت‌های خود در زمینه خلاقیت و نوآوری برای طراحی کسب و کار جدید استفاده کنند. این از اهمیت زیادی برخوردار است که دانش‌آموزان، توانایی ایجاد کسب و کار‌های جدید و کارآفرینی داشته باشند و برای این منظور، واضح است که خلاقیت و نوآوری در درک درست مسائل، فرصت‌ها، راه‌حل‌ها و ابزارها که زمینه کارآفرینی هستند نقش قابل ملاحظه‌ای دارد. علاوه بر این باید به منابع کارآفرین هم توجه کرد. اینکه آیا فرصت‌ها و منابع لازم برای خلاقیت و نوآوری که زمینه کارآفرینی و ایده‌پردازی‌هایی که موجب ایجاد سود، بهره‌وری و ارزش افزوده برای جامعه می‌شوند، فراهم شده است، فرضیه دیگر درباره محیط‌های خلاق و نوآور است. می‌توان این سوال و فرض را مطرح کرد که آیا محیط مناسبی را برای نوآوری و خلاقیت ایجاد کرده‌ایم؟ محیط نوآور و خلاق می‌تواند، همچون یک چشم‌انداز مهم در تبیین آینده و افق نوآوری و خلاقیت، تاثیرگذار باشد. به همین دلیل، پرسش از محیط خلاق و نوآور می‌تواند فرضیه‌ها و حدس‌های مختلفی را برای مطالعه و پژوهش‌های آینده‌نگر و ارزیابی اثربخشی فراهم کند. بر همین اساس، خوشبختانه وزارت آموزش و پرورش، از جمله معاونت پرورشی و تربیت بدنی، کوشش‌های گسترده‌ای را برای این منظور آغاز کرده است تا ساختار ستادی و برنامه‌ای و نیز چارچوب برنامه‌های درسی و فعالیت‌های تربیتی و تکمیلی آن، همچنین چگونگی مدیریت و برنامه‌ریزی فضاهای فرهنگی و تربیتی و مراکز مکمل مدرسه با این جهت‌گیری باشد. بویژه اینکه با رهنمود‌های مقام عالی وزارت، معاونت پرورشی در حال تدوین چارچوب ماموریت‌ها و استراتژی‌های خود است و در قالب آن، چگونگی اداره مراکز مکمل مدرسه نیز مورد بحث و تبادل نظر قرار می‌گیرد. برخی از راهبردها برای اداره این مراکز، به‌طوری که با رویکرد رشد و نوآوری هم تناسب داشته باشد، به این شکل است:
1) بازتعریف چارچوب مراکز مکمل و توجه به ضرورت اثربخشی مراکز مکمل: براساس این ماموریت، معاونت پرورشی و تربیت بدنی کوشش می‌کند تا چارچوب نظری و راهبردی مراکز مکمل را به‌گونه‌ای باز تعریف و طراحی کند که منجر به جهت‌گیری آنها به سمت پرورش خلاقیت و نوآوری در دانش آموزان شود.
2) تحول در ساختار مراکز مکمل: با طراحی ادبیات و چارچوب جدید مراکز مکمل که همان توجه به جهت‌گیری رشد و پرورش خلاقیت و نوآوری در آنهاست، به تناسب و متناظر با این باز تعریف، ساختار آنها نیز متحول خواهد شد، به طوری که ماموریت‌های جدیدی به آنها اضافه می‌شود و یا در ماموریت‌های موجود آنها بازنگری می‌شود. همینطور، با در نظر گرفتن این نکته که ساختار مراکز مکمل مدرسه نیز باید متناسب با «فرآیند نوآوری» باشد، رابطه این مراکز و جایگاه آن در فرآیند رشد خلاقیت و نوآوری در دانش‌آموزان متحول می‌شود. به عنوان مثال، تبدیل اردوگاه‌های دانش‌آموزی به پارک‌های رشد، یکی از تحولات ساختاری است که در جریان احیای معاونت پرورشی دنبال می‌شود.
3) طراحی و توسعه زیرساخت‌های نوآوری درمراکز مکمل: علاوه براین، ما در جریان بازتعریف مراکز مکمل مدرسه، به زیرساخت‌هایی نیز برای بهبود عملکرد آنها نیاز خواهیم داشت که بر پایه آنها، الزامات فنی و تسهیلات پایه و زیرساختی را برای تشویق دانش‌آموزان به نوآوری و توسعه قابلیت‌های آنها فراهم کنیم.
4) توجه به گرایش مساله محوری درمراکز: یکی از اولویت‌های آموزش و پرورش، اداره مراکز مکمل مدرسه براساس گرایش‌های مساله محور در کنار گرایش‌های عمومی است. به عبارتی کوشش می‌کنیم تا این مراکز، علاوه بر مهارت آموزی، مرکزی برای شناسایی مسائل موجود، پذیرش سفارش‌ها و نیاز‌های مطالعاتی و فنی و نظریه‌پردازی و خلاقیت درباره راه‌حل‌های نوآورانه برای حل مسائل باشد، به طوری که این اولویت‌ها، به طور مستمر مورد ارزیابی و تحلیل قرارگرفته و روزآمد شوند.
5) هم‌افزا کردن مراکز مکمل مدرسه: در آخر کوشش خواهیم کرد تا مراکز مکمل مدرسه با سایر بخش‌ها، زیرساخت‌ها و ظرفیت‌های درونی و بیرونی وزارت آموزش و پرورش مانند پارک علوم و فناوری، هماهنگی و پیوند داشته باشد. به طوری که از آن امکانات برای هم‌افزایی در ظرفیت‌های مراکز مکمل مدرسه استفاده کنیم. امیداست که این کوشش‌ها با برگزاری این کنفرانس و تلا‌ش‌های مشابه، به اثر بخش و کارآمدتر شدن مدارس با رویکرد پرورش خلاقیت و نوآوری منجر شود.
* معاون پرورشی و تربیت‌بدنی آموزش و پرورش
ارسال نظر
پربیننده