مرور تاریخ و تأکید بر ترمیم «حافظه جمعی» مهم‌ترین دغدغه حسن فتحی است؛ دغدغه‌ای که چه در نگارش و ساخت مجموعه‌های بلند تلویزیونی(پهلوانان نمی‌میرند و مدار صفر درجه) و چه در ساخت مجموعه‌های مناسبتی(شب دهم و اشک‌ها و لبخندها) نیم‌نگاهی بر آن داشت و حال در دومین تجربه فیلمسازی خود در سینما هم آن را به کمال رساند. فتحی با تسلط بر تاریخ، روانشناسی، جامعه‌شناسی و از همه مهم‌تر داستان‌نویسی این بار هم ترکیبی تحسین‌برانگیز از این توانایی‌ها را بر پرده سینما تصویر کرده است تا مخاطب عام و خاص را توأمان در بازخوانی متفاوت از تاریخ معاصر ایران با خود همراه کند. «پستچی سه بار در نمی‌زند» گامی محکم و جهشی چندپله‌ای در کارنامه فیلمسازی حسن فتحی در سینماست؛ فیلمی متفاوت در داستان و روایت که بی‌تردید می‌تواند پرچمدار گونه‌ای نوظهور در سینمای ایران محسوب شود. داستان فیلم برآمده از تاریخ یک ملت است؛ تاریخی اگرچه فرار از حافظه جمعی اما تأثیرگذار بر حال و آینده. کنجکاوی حسن فتحی در کنار جسارت ورود به موضوعی اینچنین، همراه با توانایی، شناخت و تسلط او بر ابزار سینما حاصلی را میهمان پرده سینماها کرده که با وجود برخی نقصان‌ها نمی‌توان ساده از کنارش گذشت.
روایتی از دل تاریخ
هسته اولیه داستان «پستچی...» زندگی ابراهیم در 3 مقطع کودکی، میانسالی و کهولت‌سن است. کودکی که در همان سال‌های آغاز زندگی پیکر نیمه‌جان مادر جوان را از پس اختلافی درون درباری میان «بزرگان» در آغوش کشید تا کینه و نفرت در درونش نهادینه و بعدها در آرزوی «بزرگی» بازیچه بازیگرانی دیگر و سرانجام ناگزیر از فرار به کنجی شود. در فرار بر ریسمان «عشق» (که گویی سوی دیگر همان نفرت درونی است) چنگ می‌زند و آنجا که باز احساس قربانی شدن می‌کند، معشوق خود (مهوشی) را هم از لب تیغ می‌‌گذراند و قربانی می‌کند. تنها یادگار همین عشق(سارا) هم سال‌ها بعد وجه معامله در تسویه حساب دیگری با او می‌شود تا در گیر و دار معادلات «بزرگ» اقتصادی- سیاسی، همین تنها یادگار را هم تا مرز قربانی شدن بدرقه کند. «کودک قدم‌باجی»، «ابرام غیرت» و «ناپدری سارا» هر سه راوی سرگذشتی واحدند اما هوشمندی و رندی فتحی در بازنمایی این سرگذشت، آن را به روایتی چندلایه و مملو از اشارات فرهنگی، اجتماعی و تاریخی تبدیل کرده است. فتحی آنچنان دغدغه‌مند تاریخ و بازشناساندن بستر حوادث تاریخی است که توانسته در عین پرداخت و روایت شخصیتی قرص و محکم(بدون کوچک‌ترین نمادپردازی و تیپ‌سازی) تحلیلی فرامتنی و تا حدودی فراموش شده را در ناخودآگاه مخاطبان خود احیا کند؛ رجوع به این اصل اساسی که «ان‌الله لایغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بانفسهم». خداوند سرنوشت هیچ قومی را تغییر نمی‌دهد، مگر به دست خودش.
آنچه در زیر نهان است
داستان «پستچی...» در 3 طبقه روایت می‌شود؛ طبقه سوم(کودکی ابراهیم) همزمان با تحولات واپسین روزهای حکومت قاجار است. شازده (از نوادگان قاجار با بازی درخشان علی نصیریان) به همراه انیس(با بازی رویا تیموریان) و قدم‌باجی(مادر ابراهیم و کنیز شازده، با بازی تحسین شده لیلا زارع) ساکنان این طبقه هستند که در برابر چشمان پسرک طرحی از فرار، خیانت و طمع را به تصویر می کشند. شازده از ترس مأموران رضاشاه به این دخمه پناه آورده و قصد فرار از کشور را دارد اما میل انتقام انیس و ترسش از قربانی شدن، او را به جان شازده می‌اندازد تا با طرح قتل او (به دست قدم‌باجی) هم انتقام «حبیب» (معشوق مقتول خود) را بگیرد هم سهم خود را به‌ازای تمام سال‌های رفته عمرش بازستاند، دریغ از اینکه سرنوشت جور دیگری رقم می‌خورد. طبقه دوم(میانسالی ابراهیم) همزمان با کودتای 28 مرداد 32 رقم می‌خورد. ابرام غیرت (از نوچگان دیروز طیب و امروز شعبان بی‌مخ، با بازی ماندگار امیر جعفری) در پی تحولات ناشی از کودتا دست معشوقه خود مهوشی(با بازی روان و قابل تحسین پانته‌آ بهرام) را گرفته و به این دخمه پناه آورده است. معشوقه‌ای که دل در گرو «حبیب» خود دارد و به هوای همو «دل به دل ابرام داده و تو این لونه فتنه» وارد شده است. انگیزه ابرام در فرار از آنچه در بیرون می‌گذرد و خزیدن به کنج تنهایی از سر ترس، وجه مشترک ساکنان طبقه دوم و سوم است، اما طبقه اول حکایتی متفاوت دارد.
رجحان فرهنگ بر سیاست
حبیب (با بازی نه‌چندان متفاوت محمدرضا فروتن) و سارا (فرزند مهوشی و فرزندخوانده ابرام غیرت، با بازی متوسط باران کوثری) نه به قصد فرار از آنچه در بیرون می‌گذرد که به هوای تغییر آن سر از این هزارتوی تاریخ درآورده‌اند. اگر شازده و ابرام به‌واسطه تهدید دیگری پا به این دخمه مرموز گذاشته‌اند، حبیب برای تهدید دیگری ورود به این «جهنم» (به تعبیر سارا) را «انتخاب» کرده است. همین تفاوت هم شاید بستر پیام نهایی فیلم می‌شود که اگرچه با رجوع به حافظه تاریخی شاهد قبول سرنوشت محتوم و پذیرفته شده از سوی پدران خواهیم بود، اما نسل امروز به‌واسطه «اختیار» و «جسارت» خود می‌تواند دست به مکاشفه تاریخ زده و زمینه‌ساز سرانجامی روشن و پرامید باشد. فتحی در این رهگذر البته نه بر «سیاست» که بر «فرهنگ» تأکید دارد و همین وسواس او در بازشناسی متغیر اصلی است که فیلم را به اثری کاملاً فرهنگی و نه سیاسی تبدیل می‌کند. چه آنکه فتحی نیز خود در این‌باره معتقد است: «فرهنگ همیشه برای من اصل بوده است و سیاست در حاشیه آن. سیاست و نحوه فعالیت‌های سیاسی‌ای که در جامعه صورت می‌گیرد، در مقاطع مختلف تاریخی در واقع تجلی موقعیت‌های فرهنگی آن جامعه است و اگر کسانی تصور می‌کنند مواردی از فرآیندهای سیاسی معیوب است و باید بازسازی شود، بهتر است بستر این اصلاح و بازسازی را در متن فرهنگ فراهم کنند».
دیالوگ‌ها؛ انسجام در عین تفاوت
دیالوگ‌نویسی در «پستچی...» همانگونه که پیش‌تر کارنامه فتحی در سینما و تلویزیون نوید می‌داد، بازهم نقش برگ برنده‌ای بی‌بدیل را ایفا می‌کند. تفاوت لحن، گفتار و ادبیات در 3 طبقه از ساختمانی که 3 دوره تاریخ معاصر را نمایندگی می‌کند، چنان هنرمندانه صورت گرفته که مخاطب بی‌آنکه بر اثر وضوح خط‌کشی‌ها با اثری چندپاره مواجه شود، خط سیر داستان را آگاهانه در 3 بستر زمانی متفاوت (و البته در روایتی متقاطع) دنبال می‌کند. فتحی با هوشمندی از کلام مسجع در دیالوگ‌ها بهره برده و همین نخ تسبیح ادبیات سه‌گانه و کاملاً متفاوت 3 طبقه از هم شده است. هرچند این عاملی کاملاً ظاهری و تکنیکی است که در کنار وجوه مشترک معنایی چون «عشق»، «حسرت»، «خیانت» و «مرگ» در پس‌زمینه روایت، داستان 3 طبقه را کاملاً در هم تنیده و همگرایی و همنشینی این 3 در پایان داستان را برای مخاطب باورپذیر کرده است. کاراکترهای «پسرک»، «ابرام غیرت» و «ناپدری» در رویارویی با کاراکتر انگار فرازمانی «حبیب» (که در قالب نمادین محبوب در هر 3 طبقه با نمایی از سیمای محمدرضا فروتن حضوری پیش برنده دارد) اصلی‌ترین شاکله روایت و البته زمینه‌ساز همگرایی پایانی است. هرچند فتحی در این راستا چنان هوشمندانه و پر ایده ظاهر شده که سرسلامت از درغلتیدن به ورطه نمادپردازی شعارگونه عبور کرده و قوام کلیت فیلم خود را در جایگاه اثری «متذکر» (و نه متظاهر) محفوظ داشته است.
امتیازی که پاشنه‌آشیل می‌شود!
بهره‌گیری درست و بجا از مثل‌ها و متل‌ها و نیز نثر آهنگین، دیالوگ را در کنار عناصر دراماتیک داستان به عنصری پیش برنده تبدیل و مخاطب را در همراهی با فیلم یاری می‌کند، اما این امتیاز که در طبقات دوم و سوم و به‌واسطه تسلط شخص فتحی بر تاریخ و ادبیات این مقاطع تاریخی دارد بشدت جلوه‌گری می‌کند، در طبقه اول اندکی کمرنگ می‌شود و در مقاطعی حتی صورت پاشنه آشیل به خود می‌گیرد. استفاده اغراق شده از عباراتی چون «گاگول آنگولا» «زیگیل‌زاغول»، «زاپاتا زپرتی»، «بچه‌مثبت آبگوشت به بالای مامانم اینا»، «جوجو جیرجیرک» و... که فتحی برای امروزی جلوه‌دادن حبیب و سارا در متن گنجانده است، صورتی غریب از این دو تصویر می‌کند که برخلاف 2 طبقه بالا، امکان ارتباط مخاطب با آنها را به‌عنوان نماینده‌ای از یک مقطع تاریخی سلب می‌کند. در کنار این اصطلاحات در سکانس‌های پایانی هم دیالوگ‌هایی بشدت نچسب و ضربه‌زننده از زبان این 2 کاراکتر شنیده می‌شود که هضم آن برای مخاطب بویژه در فصل نتیجه‌گیری فیلم بشدت ثقیل است. هرچند احتمالاً توجیه فتحی برای این نوع دیالوگ‌ها شیرفهم کردن مخاطب عام باشد اما ای‌کاش فتحی که در دو سوم ابتدایی به زیباترین شکل ممکن از پتانسیل زبان و دیالوگ برای شخصیت‌پردازی و روایت داستان بهره‌برده بود، در پایان هم از خیر تأکید مستقیم بر اینکه «ناپدری گه من، اون نره لات کلاه مخملی و این توله‌ای که داره بالا ونگ می‌زنه هر سه‌شون یه نفرن، یه نفر!» از زبان سارا یا به‌کار بردن عنوان فیلم در این قالب که«پستچی سه‌بار در نمی‌زنه دختر جون. تو زندگی یه قانون بی‌رحم وجود داره؛ اینکه بیشتر فرصت‌های مهم غیرقابل برگشته!» می‌گذشت و پایان فیلم را در همان فضای دلپذیر ابتدایی قلمی می‌کرد.
هراس؛ چاشنی یک مواجهه تاریخی
در کنار این نکات برآمده از فیلمنامه اما نمی‌توان کارگردانی قابل تحسین فتحی در کنار انتخاب هوشمندانه گونه وحشت برای روایت داستان را نادیده گرفت. فضای فیلم «پستچی...» یکی از کامل‌ترین نمونه‌های فضاسازی هراس و وحشت در سینمای ایران است. فیلمبرداری حساب شده امیر کریمی، طراحی صحنه اصغر نژادایمانی، نورپردازی همایون قربانی، صداگذاری حسین ابوالصدق و از همه تأثیرگذارتر جلوه‌های ویژه دقیق و حساب شده تیم پیمان ابدی، حاصل کار را چنان هراس‌انگیز و تأثیرگذار کرده که حتی در مقاطعی مخاطب را بر جای خود میخکوب می‌کند. این انتخاب و فضاسازی برای مواجهه با تاریخ انتخابی است که می‌توان به‌عنوان یکی از برگ‌برنده‌های فتحی در ارائه پیشنهادی تازه برای آثار تاریخی بر آن تأکید کرد. هرچند «پستچی...» در بیست و هفتمین جشنواره فیلم فجر دچار بی‌مهری شد و با وجودی که می‌توانست در بخش بازیگری، فیلمبرداری، کارگردانی، طراحی‌صحنه و لباس جوایزی دریافت کند اما تحت‌تاثیر بازگشت واروژ کریم‌مسیحی در بخش فیلم‌های اول و دوم هم از نگاه داوران نادیده ماند. شاید بتوان گفت فتحی بداقبال بوده که فیلمش در دوره‌ای از جشنواره روی پرده می‌رفت که هیات داوران، منتقدان و بیشتر مخاطبان این رویداد سینمایی انتظار درخشش «درباره الی...» را داشتند و نمی‌خواستند فیلمی زیر سایه تجربه ستایش شده اصغر فرهادی قرار بگیرد اما دومین فیلم فتحی در بخش‌های بهترین فیلم، کارگردانی، بازیگر نقش مکمل زن، موسیقی، تدوین، طراحی صدا، جلوه‌های ویژه و چهره‌پردازی نامزد دریافت جایزه از بخش سودای سیمرغ جشنواره فیلم فجر شد و در کمال ناباوری هیچ جایزه‌ای به دست نیاورد؛ موضوعی که واکنش آرام کارگردانش را هم به همراه داشت. فتحی در مراسم اختتامیه بخش اراده ملی گفت: «فیلم من امسال نامزد دریافت 8 جایزه از جشنواره شد، اما جایزه‌ای نگرفت. آنچه مرا تسلی می‌دهد اینکه از تاریخ سینما یاد گرفته‌ایم درباره یک فیلم فقط در عرض زمان قضاوت نمی‌شود و طول زمان هم درباره آن قضاوت می‌کند. در طول زمان درباره کسانی هم که درباره فیلم‌ها قضاوت کرده‌اند، قضاوت می‌شود».
افروختن شمع به جای نفرین تاریکی
با تمام این تفاسیر اما فیلم «پستچی سه‌بار در نمی‌زند» فیلمی است که باید دید؛ فیلمی که جایگاه حسن فتحی را در قامت کارگردانی صاحب‌سبک تثبیت کرده و مخاطبان سینما را هم در کنار دوستداران تلویزیونی‌اش علاقه‌مند انتظار برای آثار بعدی کرده است. فتحی هوشمندانه در دومین تجربه سینمایی خود انگشت بر نکته‌ای قابل تأمل گذاشته و در خلال احیای حافظه تاریخی یک ملت در هزارتوی تاریخ معاصر، انعکاس اعمال گذشته انسان و جامعه در حال و آینده را تصویر کرده است تا یادآور این مثل مشهور باشد که «از ماست که بر ماست» خیز «حبیب» فیلم فتحی، برای انتقام از زمین و زمان در توجیه تمام کمبودها و نداشته‌ها، پس از مکاشفه‌ای تاریخی به این اعتراف ختم می‌شود که «من خودم ته ته زهرمارم، اما نمی‌دونم چرا یه لحظه از ذهنم گذشت جای نفرین کردن تاریکی، شاید بشه شمعی روشن کرد. از این جای بازی رو دیگه من نیستم».
نگاهی به فیلم «پستچی 3 بار در نمی‌زند» ساخته حسن فتحی
از این جای بازی رو دیگه من نیستم
مرور تاریخ و تأکید بر ترمیم «حافظه جمعی» مهم‌ترین دغدغه حسن فتحی است؛ دغدغه‌ای که چه در نگارش و ساخت مجموعه‌های بلند تلویزیونی(پهلوانان نمی‌میرند و مدار صفر درجه) و چه در ساخت مجموعه‌های مناسبتی(شب دهم و اشک‌ها و لبخندها) نیم‌نگاهی بر آن داشت و حال در دومین تجربه فیلمسازی خود در سینما هم آن را به کمال رساند. فتحی با تسلط بر تاریخ، روانشناسی، جامعه‌شناسی و از همه مهم‌تر داستان‌نویسی این بار هم ترکیبی تحسین‌برانگیز از این توانایی‌ها را بر پرده سینما تصویر کرده است تا مخاطب عام و خاص را توأمان در بازخوانی متفاوت از تاریخ معاصر ایران با خود همراه کند. «پستچی سه بار در نمی‌زند» گامی محکم و جهشی چندپله‌ای در کارنامه فیلمسازی حسن فتحی در سینماست؛ فیلمی متفاوت در داستان و روایت که بی‌تردید می‌تواند پرچمدار گونه‌ای نوظهور در سینمای ایران محسوب شود. داستان فیلم برآمده از تاریخ یک ملت است؛ تاریخی اگرچه فرار از حافظه جمعی اما تأثیرگذار بر حال و آینده. کنجکاوی حسن فتحی در کنار جسارت ورود به موضوعی اینچنین، همراه با توانایی، شناخت و تسلط او بر ابزار سینما حاصلی را میهمان پرده سینماها کرده که با وجود برخی نقصان‌ها نمی‌توان ساده از کنارش گذشت.
روایتی از دل تاریخ
هسته اولیه داستان «پستچی...» زندگی ابراهیم در 3 مقطع کودکی، میانسالی و کهولت‌سن است. کودکی که در همان سال‌های آغاز زندگی پیکر نیمه‌جان مادر جوان را از پس اختلافی درون درباری میان «بزرگان» در آغوش کشید تا کینه و نفرت در درونش نهادینه و بعدها در آرزوی «بزرگی» بازیچه بازیگرانی دیگر و سرانجام ناگزیر از فرار به کنجی شود. در فرار بر ریسمان «عشق» (که گویی سوی دیگر همان نفرت درونی است) چنگ می‌زند و آنجا که باز احساس قربانی شدن می‌کند، معشوق خود (مهوشی) را هم از لب تیغ می‌‌گذراند و قربانی می‌کند. تنها یادگار همین عشق(سارا) هم سال‌ها بعد وجه معامله در تسویه حساب دیگری با او می‌شود تا در گیر و دار معادلات «بزرگ» اقتصادی- سیاسی، همین تنها یادگار را هم تا مرز قربانی شدن بدرقه کند. «کودک قدم‌باجی»، «ابرام غیرت» و «ناپدری سارا» هر سه راوی سرگذشتی واحدند اما هوشمندی و رندی فتحی در بازنمایی این سرگذشت، آن را به روایتی چندلایه و مملو از اشارات فرهنگی، اجتماعی و تاریخی تبدیل کرده است. فتحی آنچنان دغدغه‌مند تاریخ و بازشناساندن بستر حوادث تاریخی است که توانسته در عین پرداخت و روایت شخصیتی قرص و محکم(بدون کوچک‌ترین نمادپردازی و تیپ‌سازی) تحلیلی فرامتنی و تا حدودی فراموش شده را در ناخودآگاه مخاطبان خود احیا کند؛ رجوع به این اصل اساسی که «ان‌الله لایغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بانفسهم». خداوند سرنوشت هیچ قومی را تغییر نمی‌دهد، مگر به دست خودش.
آنچه در زیر نهان است
داستان «پستچی...» در 3 طبقه روایت می‌شود؛ طبقه سوم(کودکی ابراهیم) همزمان با تحولات واپسین روزهای حکومت قاجار است. شازده (از نوادگان قاجار با بازی درخشان علی نصیریان) به همراه انیس(با بازی رویا تیموریان) و قدم‌باجی(مادر ابراهیم و کنیز شازده، با بازی تحسین شده لیلا زارع) ساکنان این طبقه هستند که در برابر چشمان پسرک طرحی از فرار، خیانت و طمع را به تصویر می کشند. شازده از ترس مأموران رضاشاه به این دخمه پناه آورده و قصد فرار از کشور را دارد اما میل انتقام انیس و ترسش از قربانی شدن، او را به جان شازده می‌اندازد تا با طرح قتل او (به دست قدم‌باجی) هم انتقام «حبیب» (معشوق مقتول خود) را بگیرد هم سهم خود را به‌ازای تمام سال‌های رفته عمرش بازستاند، دریغ از اینکه سرنوشت جور دیگری رقم می‌خورد. طبقه دوم(میانسالی ابراهیم) همزمان با کودتای 28 مرداد 32 رقم می‌خورد. ابرام غیرت (از نوچگان دیروز طیب و امروز شعبان بی‌مخ، با بازی ماندگار امیر جعفری) در پی تحولات ناشی از کودتا دست معشوقه خود مهوشی(با بازی روان و قابل تحسین پانته‌آ بهرام) را گرفته و به این دخمه پناه آورده است. معشوقه‌ای که دل در گرو «حبیب» خود دارد و به هوای همو «دل به دل ابرام داده و تو این لونه فتنه» وارد شده است. انگیزه ابرام در فرار از آنچه در بیرون می‌گذرد و خزیدن به کنج تنهایی از سر ترس، وجه مشترک ساکنان طبقه دوم و سوم است، اما طبقه اول حکایتی متفاوت دارد.
رجحان فرهنگ بر سیاست
حبیب (با بازی نه‌چندان متفاوت محمدرضا فروتن) و سارا (فرزند مهوشی و فرزندخوانده ابرام غیرت، با بازی متوسط باران کوثری) نه به قصد فرار از آنچه در بیرون می‌گذرد که به هوای تغییر آن سر از این هزارتوی تاریخ درآورده‌اند. اگر شازده و ابرام به‌واسطه تهدید دیگری پا به این دخمه مرموز گذاشته‌اند، حبیب برای تهدید دیگری ورود به این «جهنم» (به تعبیر سارا) را «انتخاب» کرده است. همین تفاوت هم شاید بستر پیام نهایی فیلم می‌شود که اگرچه با رجوع به حافظه تاریخی شاهد قبول سرنوشت محتوم و پذیرفته شده از سوی پدران خواهیم بود، اما نسل امروز به‌واسطه «اختیار» و «جسارت» خود می‌تواند دست به مکاشفه تاریخ زده و زمینه‌ساز سرانجامی روشن و پرامید باشد. فتحی در این رهگذر البته نه بر «سیاست» که بر «فرهنگ» تأکید دارد و همین وسواس او در بازشناسی متغیر اصلی است که فیلم را به اثری کاملاً فرهنگی و نه سیاسی تبدیل می‌کند. چه آنکه فتحی نیز خود در این‌باره معتقد است: «فرهنگ همیشه برای من اصل بوده است و سیاست در حاشیه آن. سیاست و نحوه فعالیت‌های سیاسی‌ای که در جامعه صورت می‌گیرد، در مقاطع مختلف تاریخی در واقع تجلی موقعیت‌های فرهنگی آن جامعه است و اگر کسانی تصور می‌کنند مواردی از فرآیندهای سیاسی معیوب است و باید بازسازی شود، بهتر است بستر این اصلاح و بازسازی را در متن فرهنگ فراهم کنند».
دیالوگ‌ها؛ انسجام در عین تفاوت
دیالوگ‌نویسی در «پستچی...» همانگونه که پیش‌تر کارنامه فتحی در سینما و تلویزیون نوید می‌داد، بازهم نقش برگ برنده‌ای بی‌بدیل را ایفا می‌کند. تفاوت لحن، گفتار و ادبیات در 3 طبقه از ساختمانی که 3 دوره تاریخ معاصر را نمایندگی می‌کند، چنان هنرمندانه صورت گرفته که مخاطب بی‌آنکه بر اثر وضوح خط‌کشی‌ها با اثری چندپاره مواجه شود، خط سیر داستان را آگاهانه در 3 بستر زمانی متفاوت (و البته در روایتی متقاطع) دنبال می‌کند. فتحی با هوشمندی از کلام مسجع در دیالوگ‌ها بهره برده و همین نخ تسبیح ادبیات سه‌گانه و کاملاً متفاوت 3 طبقه از هم شده است. هرچند این عاملی کاملاً ظاهری و تکنیکی است که در کنار وجوه مشترک معنایی چون «عشق»، «حسرت»، «خیانت» و «مرگ» در پس‌زمینه روایت، داستان 3 طبقه را کاملاً در هم تنیده و همگرایی و همنشینی این 3 در پایان داستان را برای مخاطب باورپذیر کرده است. کاراکترهای «پسرک»، «ابرام غیرت» و «ناپدری» در رویارویی با کاراکتر انگار فرازمانی «حبیب» (که در قالب نمادین محبوب در هر 3 طبقه با نمایی از سیمای محمدرضا فروتن حضوری پیش برنده دارد) اصلی‌ترین شاکله روایت و البته زمینه‌ساز همگرایی پایانی است. هرچند فتحی در این راستا چنان هوشمندانه و پر ایده ظاهر شده که سرسلامت از درغلتیدن به ورطه نمادپردازی شعارگونه عبور کرده و قوام کلیت فیلم خود را در جایگاه اثری «متذکر» (و نه متظاهر) محفوظ داشته است.
امتیازی که پاشنه‌آشیل می‌شود!
بهره‌گیری درست و بجا از مثل‌ها و متل‌ها و نیز نثر آهنگین، دیالوگ را در کنار عناصر دراماتیک داستان به عنصری پیش برنده تبدیل و مخاطب را در همراهی با فیلم یاری می‌کند، اما این امتیاز که در طبقات دوم و سوم و به‌واسطه تسلط شخص فتحی بر تاریخ و ادبیات این مقاطع تاریخی دارد بشدت جلوه‌گری می‌کند، در طبقه اول اندکی کمرنگ می‌شود و در مقاطعی حتی صورت پاشنه آشیل به خود می‌گیرد. استفاده اغراق شده از عباراتی چون «گاگول آنگولا» «زیگیل‌زاغول»، «زاپاتا زپرتی»، «بچه‌مثبت آبگوشت به بالای مامانم اینا»، «جوجو جیرجیرک» و... که فتحی برای امروزی جلوه‌دادن حبیب و سارا در متن گنجانده است، صورتی غریب از این دو تصویر می‌کند که برخلاف 2 طبقه بالا، امکان ارتباط مخاطب با آنها را به‌عنوان نماینده‌ای از یک مقطع تاریخی سلب می‌کند. در کنار این اصطلاحات در سکانس‌های پایانی هم دیالوگ‌هایی بشدت نچسب و ضربه‌زننده از زبان این 2 کاراکتر شنیده می‌شود که هضم آن برای مخاطب بویژه در فصل نتیجه‌گیری فیلم بشدت ثقیل است. هرچند احتمالاً توجیه فتحی برای این نوع دیالوگ‌ها شیرفهم کردن مخاطب عام باشد اما ای‌کاش فتحی که در دو سوم ابتدایی به زیباترین شکل ممکن از پتانسیل زبان و دیالوگ برای شخصیت‌پردازی و روایت داستان بهره‌برده بود، در پایان هم از خیر تأکید مستقیم بر اینکه «ناپدری گه من، اون نره لات کلاه مخملی و این توله‌ای که داره بالا ونگ می‌زنه هر سه‌شون یه نفرن، یه نفر!» از زبان سارا یا به‌کار بردن عنوان فیلم در این قالب که«پستچی سه‌بار در نمی‌زنه دختر جون. تو زندگی یه قانون بی‌رحم وجود داره؛ اینکه بیشتر فرصت‌های مهم غیرقابل برگشته!» می‌گذشت و پایان فیلم را در همان فضای دلپذیر ابتدایی قلمی می‌کرد.
هراس؛ چاشنی یک مواجهه تاریخی
در کنار این نکات برآمده از فیلمنامه اما نمی‌توان کارگردانی قابل تحسین فتحی در کنار انتخاب هوشمندانه گونه وحشت برای روایت داستان را نادیده گرفت. فضای فیلم «پستچی...» یکی از کامل‌ترین نمونه‌های فضاسازی هراس و وحشت در سینمای ایران است. فیلمبرداری حساب شده امیر کریمی، طراحی صحنه اصغر نژادایمانی، نورپردازی همایون قربانی، صداگذاری حسین ابوالصدق و از همه تأثیرگذارتر جلوه‌های ویژه دقیق و حساب شده تیم پیمان ابدی، حاصل کار را چنان هراس‌انگیز و تأثیرگذار کرده که حتی در مقاطعی مخاطب را بر جای خود میخکوب می‌کند. این انتخاب و فضاسازی برای مواجهه با تاریخ انتخابی است که می‌توان به‌عنوان یکی از برگ‌برنده‌های فتحی در ارائه پیشنهادی تازه برای آثار تاریخی بر آن تأکید کرد. هرچند «پستچی...» در بیست و هفتمین جشنواره فیلم فجر دچار بی‌مهری شد و با وجودی که می‌توانست در بخش بازیگری، فیلمبرداری، کارگردانی، طراحی‌صحنه و لباس جوایزی دریافت کند اما تحت‌تاثیر بازگشت واروژ کریم‌مسیحی در بخش فیلم‌های اول و دوم هم از نگاه داوران نادیده ماند. شاید بتوان گفت فتحی بداقبال بوده که فیلمش در دوره‌ای از جشنواره روی پرده می‌رفت که هیات داوران، منتقدان و بیشتر مخاطبان این رویداد سینمایی انتظار درخشش «درباره الی...» را داشتند و نمی‌خواستند فیلمی زیر سایه تجربه ستایش شده اصغر فرهادی قرار بگیرد اما دومین فیلم فتحی در بخش‌های بهترین فیلم، کارگردانی، بازیگر نقش مکمل زن، موسیقی، تدوین، طراحی صدا، جلوه‌های ویژه و چهره‌پردازی نامزد دریافت جایزه از بخش سودای سیمرغ جشنواره فیلم فجر شد و در کمال ناباوری هیچ جایزه‌ای به دست نیاورد؛ موضوعی که واکنش آرام کارگردانش را هم به همراه داشت. فتحی در مراسم اختتامیه بخش اراده ملی گفت: «فیلم من امسال نامزد دریافت 8 جایزه از جشنواره شد، اما جایزه‌ای نگرفت. آنچه مرا تسلی می‌دهد اینکه از تاریخ سینما یاد گرفته‌ایم درباره یک فیلم فقط در عرض زمان قضاوت نمی‌شود و طول زمان هم درباره آن قضاوت می‌کند. در طول زمان درباره کسانی هم که درباره فیلم‌ها قضاوت کرده‌اند، قضاوت می‌شود».
افروختن شمع به جای نفرین تاریکی
با تمام این تفاسیر اما فیلم «پستچی سه‌بار در نمی‌زند» فیلمی است که باید دید؛ فیلمی که جایگاه حسن فتحی را در قامت کارگردانی صاحب‌سبک تثبیت کرده و مخاطبان سینما را هم در کنار دوستداران تلویزیونی‌اش علاقه‌مند انتظار برای آثار بعدی کرده است. فتحی هوشمندانه در دومین تجربه سینمایی خود انگشت بر نکته‌ای قابل تأمل گذاشته و در خلال احیای حافظه تاریخی یک ملت در هزارتوی تاریخ معاصر، انعکاس اعمال گذشته انسان و جامعه در حال و آینده را تصویر کرده است تا یادآور این مثل مشهور باشد که «از ماست که بر ماست» خیز «حبیب» فیلم فتحی، برای انتقام از زمین و زمان در توجیه تمام کمبودها و نداشته‌ها، پس از مکاشفه‌ای تاریخی به این اعتراف ختم می‌شود که «من خودم ته ته زهرمارم، اما نمی‌دونم چرا یه لحظه از ذهنم گذشت جای نفرین کردن تاریکی، شاید بشه شمعی روشن کرد. از این جای بازی رو دیگه من نیستم».
ارسال نظر
پربیننده