شما از مدت‌ها پیش مشغول نگارش رمانی با درونمایه دفاع مقدس بوده‌اید. با این تفاوت که ظاهرا در این اثر جدیدتان از زاویه دیگری به جنگ نگاه کرده‌اید.
دقیقا. من سعی کرده‌ام حین نگارش این داستان به بازگو کردن بخش‌های دیگری از وقایع جنگ بپردازم؛ بخش‌هایی که تاکنون مکتوم مانده یا هیچ‌کس به نقل کردن آنها نپرداخته است.
اگر درست خاطرم مانده باشد داستان کوتاهی که به قلم خودتان بوده دستمایه نگارش این رمان شده است؟
بله، من سال‌ها پیش داستان کوتاهی نوشتم باعنوان «تله» اما آن را فقط در یک نشریه به چاپ رساندم و در خلال مجموعه داستانی نگنجاندم. بعدها به این فکر افتادم که به این داستان پر و بال بیشتری بدهم و آن را به یک رمان تبدیل کنم. محوریت داستان نیز بر اساس درگیری‌های یک جوان با خودش بر سر مسائل عاطفی بود. این رمان در واقع روایت‌کننده داستان زندگی سرباز کردی است که در گیر و دار جنگ، درگیر مسائل عاطفی می‌شود.
این درست است که شما قصد داشتید در این اثر یک جور عبور از ترس را به معرض نمایش بگذارید؟
همین است که می‌گویید. من به نوعی در این رمان ناتمام که هنوز نامی برای آن انتخاب نکرده‌ام، کوشیده‌ام ضمن ترسیم این مولفه، برش دیگری از جنگ ارائه دهم و انسان را در فضاهای خاصی به تصویر بکشم.
پس در اثر تازه خود خواسته‌اید جنگ به علاوه احساس را روایت کنید؟
به نوعی بله. ببینید، وقتی آدم‌ها از بیرون به جنگ نگاه می‌کنند تنها اسلحه، خشونت، پوتین، خون و کشتار را می‌بینند در حالی که آدم‌هایی که درون این گروه هستند انسان‌هایی دارای احساسند، خانواده دارند و دلشان برای آنها می‌تپد. حتی بیشتر آنها عکس اعضای خانواده‌شان را در طول جنگ همراه داشته‌اند. به هر حال من در این داستان به این مسائل توجه کرده‌ام و همان‌طور که پیش‌تر هم اشاره کردم، اساسا ناگفته‌های حقیقی جنگ در این کتاب منعکس شده است. می‌توان گفت من تمام تلاشم را کرده‌ام تا انسان را از موقعیت‌های مختلف، خاصه جنگ بررسی کنم و مورد آسیب‌شناسی قرار دهم.
شهریار عباسی در یک دهه گذشته ژانرهای مختلفی را در عرصه ادبیات داستانی تجربه کرده است که گونه عاطفی،دفاع مقدس، اجتماعی و ... از این جمله بوده‌اند. آیا این تغییر مسیرهای دم‌به‌دم در داستان‌نویسی بر کیفیت کار شما تاثیر سوء نمی‌گذارد؟
تصور من بر این است که ژانر در خلق یک اثر اساسا اهمیتی ندارد. مهم این است که یک اثر چه تاثیری روی مردم بگذارد. رمان، تاریخ مردم معمولی است. در واقع رمان، تاریخ‌نگاری جامعه است بنابر این طرز فکر است که من خودم را به هیچ ژانری محدود نکرده‌ام. وقتی می‌نویسم تنها به یک چیز فکر می‌کنم و آن آسیب‌شناسی انسان معاصر است. حالا این انسان معاصر می‌تواند از جنبه‌های گوناگون و در برهه‌های مختلف مورد روایت واقع شود.
و این اواخر در رمان منتشر شده «زنی پنهان در میان واژه‌ها» نیز سعی کردید در همین چارچوب، اصول کاری‌تان را حفظ کنید.
نه‌تنها در این اثر که شما از آن نام بردید که در «موسم آشفتگی»، «التهاب»، «پیتزای برشته» و ... هم.
در «زنی پنهان در میان واژه‌ها» ما با عشقی مواجه می‌شویم که نادیده گرفته می‌شود یا زنی که به نوعی دغدغه‌هایش در لابه‌لای انبوهی از بی‌احترامی‌ها و بی‌اعتنایی‌ها محو می‌شود. ترسیم این فضای ذهنی زنانه برای شما دشوار نبود؟
من واقعا بر این باورم که جنسیت مثل نژاد، رنگ، قد، وزن و دیگر خصوصیات هرگز در داستان تعیین‌کننده اصلی نیست، ضمن اینکه تفاوتی میان زن و مرد در داستان وجود ندارد. شاید به این خاطر که در حال حاضر جامعه ما نیز به تبع جوامع دیگر به سمت عقل‌سالاری پیش می‌رود و تنها در این حالت است که جنسیت معنایی پیدا نمی‌کند. در ادبیات نیز اوضاع به این شکل است، یعنی داستان مهم است نه چیزهای دیگر.
پس به تقسیم‌بندی ادبیات زنانه و مردانه نیز
قائل نیستید؟
نه اصلا. من با این تقسیم‌بندی صددرصد مخالف هستم بویژه با اینکه در حال حاضر بحث حقوق زنان مطرح شده، مخالف این هستم که زنان به این خاطر از طریق ادبیات داستانی در آثارشان برداشت دیگری را به رشته تحریر درآورند. همه زنان و مردان در اصل انسانیت با یکدیگر برابرند و در داستان نیز از این قاعده مستثنا نیستند. وجود آنها در کنار یکدیگر است که داستان را می‌سازد.
آقای عباسی! در حال حاضر در حوزه ادبیات داستانی ایران شاهد ملغمه‌ای از سبک‌ها و شیوههای گوناگون هستیم. برخی از نویسندگان تنها به شکافتن زاویه‌ای از یک واقعه بسنده می‌کنند و برخی دیگر همچنان به روایت متکی هستند. نظر خود شما در این‌باره چیست؟
ببینید، موج رمان نو در ابتدا در کشور فرانسه اتفاق افتاد بویژه اوایل قرن بیستم در اروپا نویسندگانی پیدا شدند که به روایت‌زدایی پرداختند در حالی که من جایی خواندم «همه دانش بشر، روایی است». اگر با دقت بیشتری نگاه کنیم متوجه می‌شویم که واقعیت همین است.
در قرن بیستم، سبک‌هایی چون امپرسیونیسم، اکسپرسیونیسم و... در هنر‌هایی چون مجسمه‌سازی و نقاشی پدیدار شدند که متعاقبا به ادبیات هم سرایت کردند، اما در نهایت این شیوه‌ها کنار رفتند و دوباره جای خود را به روایت دادند.
در ایران اوضاع روایت از این منظر چگونه است؟
حقیقت این است که عده‌ای از نویسندگان اصیل که کارشان نوشتن است و ریشه در نویسندگی دارند هنوز به اصول روایت پایبند هستند. هر چند برخی از نویسندگان نوپرداز سعی کردند جنبه‌های دیگری در داستان را تجربه کنند اما باید بپذیریم شیوههای غیرروایی هنوز در ایران شکل نگرفته است. خود من نیز بر این اعتقادم که داستان باید مبتنی بر روایت باشد.
فکر می‌کنید چرا ما نتوانسته‌ایم در این حیطه در ارائه شیوههای دیگر موفق باشیم؟
شاید بهترین دلیل شکل نگرفتن این مسأله، ریشه نداشتن آن باشد. شیوههای داستانی غربی در مملکت ما جانیفتاده و شناخته شده نیست. این سبک‌ها در همان کشورها کاربرد دارد، زیرا بر‌اساس نیاز‌ها، تاریخ، فرهنگ و هویت آنها پایه‌ریزی شده است. به عنوان مثال سبک رئالیسم جادویی که در برهه‌ای از زمان در ادبیات داستانی ایران تب تندی پیدا کرد، در کشور‌های آمریکای لاتین و بر اساس خصایص آنها می‌تواند عملکرد‌های موفقی در پی داشته باشد.
اما خود «مارکز» معتقد است رئالیسم جادویی‌اش در داستان‌ها، وامدار ادبیات شرق بویژه «هزار و یک شب» ما است.
درست است، اما پیاده کردن این سبک در ایران هنوز نیاز به ممارست دارد تا حق مطلب ادا شود. من اصولا با کپی کردن مشکل دارم. اگر ما بدون توجه به نیاز، فرهنگ و تمدن خود از این سبک‌ها پیروی کنیم اشتباه کرده‌ایم، ما باید دنبال شیوه‌هایی در داستان باشیم که بر اساس نوع معیشت و فرهنگ خودمان باشد، اما متأسفانه در این زمینه ما همیشه متکی به ادبیات جهان هستیم. البته این پاسخ یک وقت حمل بر این نشود که من دارای نگاه سنتی در داستان‌نویسی هستم، نه، من اعتقاد دارم شیوههای آنها در عین مطلوب بودن برای خودشان خوب است.
ما هم باید سعی کنیم خودمان را کشف کنیم. یادم هست چندی پیش در لابه‌لای گفتوگوی لیلی گلستان با احمد محمود خواندم که زنده‌یاد احمد محمود گفته بود: «من در سبک آنچه خودم به آن رسیده‌ام را ارائه می‌دهم».
حالا که صحبت به زنده‌یاد احمد محمود کشیده شد یک سؤال پیش می‌آید. طی دهه‌های 20 و 30 و حتی 50 ادبیات داستانی ایران لایه‌هایی از بومی‌گرایی را به مدد وجود نویسندگانی چون احمد محمود در «داستان یک شهر»، صادق چوبک در «تنگسیر»، محمود دولت‌آبادی در «جای خالی سلوچ» و ... تجربه کرد. این آثار درخشان و ارزنده و بدون تاریخ مصرف توانستند پایه‌های ادبیات بومی ما را پایه‌گذاری کنند، اما در حال حاضر داستان‌های ما از این مؤلفه تهی هستند. آیا زمان توجه به بومی‌گرایی در داستان بسر آمده است؟
دوره‌ای که شما به آن در لابه‌لای پرسش‌تان اشاره کردید، دوره شکوفایی ادبیات داستانی ما به شمار می‌رود. چنانچه می‌دانید در تاریخ ادبیات ما، شعر صد‌ها سال سروری کرده است در حالی که داستان‌نویسی مدرن با جمالزاده آغاز می‌شود و دامنه آن تا نویسندگان عرصه انقلاب اسلامی نیز کشیده شده است، اما نویسندگان دهه‌های 20 تا 50 به نوعی راهگشای ادبیات داستانی بودند. به عنوان نمونه، جلال‌آل‌احمد از جمله نویسندگان این دوره بود که سبک نوشتاری تازه‌ای را به همراه آورد، در حالی که این سبک و سیاق‌ها بعد از پیروزی انقلاب اسلامی تکرار نشد. برخی بر این اعتقادند که وجود جنگ و انقلاب می‌توانست در کشورها موجب تحول ادبی عظیمی شود، اما متأسفانه این روند آن‌طور که باید شکل نگرفت.
هرچند طی این سال‌ها باز هم نویسندگانی پدید آمدند که کوشیدند ادامه دهنده این مسیر باشند ولی واقعیت این است که دهه‌های 20 و 30 هرگز در داستان‌نویسی ما تکرار نشدند. دلایلی هم دارد که در این مقال نمی‌گنجد و نیازمند بحث مفصل است، اما من ایمان دارم در سال‌های آتی ما یک‌بار دیگر شاهد شکوفایی و بالندگی در ادبیات داستانی‌مان خواهیم بود.
و این موفقیت را مرهون ساختار خواهیم بود یا محتوا؟
نظرم این است که ساختار باید در محتوا شکل بگیرد و ما باید کاری کنیم که برای ساختار و قالب، حرفی برای گفتن داشته باشیم. هیچ‌وقت در حین خلق یک اثر به این فکر نکرده‌ام که یک قالب هست و باید داخل آن را با محتوا پر کنم؛ سعی کرده‌ام برای محتوایی که دارم یک قالب مطلوب بیابم. گفتوگوی «وطن امروز» با شهریار عباسی، نویسنده
رمان،تاریخ مردم عادی جامعه است
شما از مدت‌ها پیش مشغول نگارش رمانی با درونمایه دفاع مقدس بوده‌اید. با این تفاوت که ظاهرا در این اثر جدیدتان از زاویه دیگری به جنگ نگاه کرده‌اید.
دقیقا. من سعی کرده‌ام حین نگارش این داستان به بازگو کردن بخش‌های دیگری از وقایع جنگ بپردازم؛ بخش‌هایی که تاکنون مکتوم مانده یا هیچ‌کس به نقل کردن آنها نپرداخته است.
اگر درست خاطرم مانده باشد داستان کوتاهی که به قلم خودتان بوده دستمایه نگارش این رمان شده است؟
بله، من سال‌ها پیش داستان کوتاهی نوشتم باعنوان «تله» اما آن را فقط در یک نشریه به چاپ رساندم و در خلال مجموعه داستانی نگنجاندم. بعدها به این فکر افتادم که به این داستان پر و بال بیشتری بدهم و آن را به یک رمان تبدیل کنم. محوریت داستان نیز بر اساس درگیری‌های یک جوان با خودش بر سر مسائل عاطفی بود. این رمان در واقع روایت‌کننده داستان زندگی سرباز کردی است که در گیر و دار جنگ، درگیر مسائل عاطفی می‌شود.
این درست است که شما قصد داشتید در این اثر یک جور عبور از ترس را به معرض نمایش بگذارید؟
همین است که می‌گویید. من به نوعی در این رمان ناتمام که هنوز نامی برای آن انتخاب نکرده‌ام، کوشیده‌ام ضمن ترسیم این مولفه، برش دیگری از جنگ ارائه دهم و انسان را در فضاهای خاصی به تصویر بکشم.
پس در اثر تازه خود خواسته‌اید جنگ به علاوه احساس را روایت کنید؟
به نوعی بله. ببینید، وقتی آدم‌ها از بیرون به جنگ نگاه می‌کنند تنها اسلحه، خشونت، پوتین، خون و کشتار را می‌بینند در حالی که آدم‌هایی که درون این گروه هستند انسان‌هایی دارای احساسند، خانواده دارند و دلشان برای آنها می‌تپد. حتی بیشتر آنها عکس اعضای خانواده‌شان را در طول جنگ همراه داشته‌اند. به هر حال من در این داستان به این مسائل توجه کرده‌ام و همان‌طور که پیش‌تر هم اشاره کردم، اساسا ناگفته‌های حقیقی جنگ در این کتاب منعکس شده است. می‌توان گفت من تمام تلاشم را کرده‌ام تا انسان را از موقعیت‌های مختلف، خاصه جنگ بررسی کنم و مورد آسیب‌شناسی قرار دهم.
شهریار عباسی در یک دهه گذشته ژانرهای مختلفی را در عرصه ادبیات داستانی تجربه کرده است که گونه عاطفی،دفاع مقدس، اجتماعی و ... از این جمله بوده‌اند. آیا این تغییر مسیرهای دم‌به‌دم در داستان‌نویسی بر کیفیت کار شما تاثیر سوء نمی‌گذارد؟
تصور من بر این است که ژانر در خلق یک اثر اساسا اهمیتی ندارد. مهم این است که یک اثر چه تاثیری روی مردم بگذارد. رمان، تاریخ مردم معمولی است. در واقع رمان، تاریخ‌نگاری جامعه است بنابر این طرز فکر است که من خودم را به هیچ ژانری محدود نکرده‌ام. وقتی می‌نویسم تنها به یک چیز فکر می‌کنم و آن آسیب‌شناسی انسان معاصر است. حالا این انسان معاصر می‌تواند از جنبه‌های گوناگون و در برهه‌های مختلف مورد روایت واقع شود.
و این اواخر در رمان منتشر شده «زنی پنهان در میان واژه‌ها» نیز سعی کردید در همین چارچوب، اصول کاری‌تان را حفظ کنید.
نه‌تنها در این اثر که شما از آن نام بردید که در «موسم آشفتگی»، «التهاب»، «پیتزای برشته» و ... هم.
در «زنی پنهان در میان واژه‌ها» ما با عشقی مواجه می‌شویم که نادیده گرفته می‌شود یا زنی که به نوعی دغدغه‌هایش در لابه‌لای انبوهی از بی‌احترامی‌ها و بی‌اعتنایی‌ها محو می‌شود. ترسیم این فضای ذهنی زنانه برای شما دشوار نبود؟
من واقعا بر این باورم که جنسیت مثل نژاد، رنگ، قد، وزن و دیگر خصوصیات هرگز در داستان تعیین‌کننده اصلی نیست، ضمن اینکه تفاوتی میان زن و مرد در داستان وجود ندارد. شاید به این خاطر که در حال حاضر جامعه ما نیز به تبع جوامع دیگر به سمت عقل‌سالاری پیش می‌رود و تنها در این حالت است که جنسیت معنایی پیدا نمی‌کند. در ادبیات نیز اوضاع به این شکل است، یعنی داستان مهم است نه چیزهای دیگر.
پس به تقسیم‌بندی ادبیات زنانه و مردانه نیز
قائل نیستید؟
نه اصلا. من با این تقسیم‌بندی صددرصد مخالف هستم بویژه با اینکه در حال حاضر بحث حقوق زنان مطرح شده، مخالف این هستم که زنان به این خاطر از طریق ادبیات داستانی در آثارشان برداشت دیگری را به رشته تحریر درآورند. همه زنان و مردان در اصل انسانیت با یکدیگر برابرند و در داستان نیز از این قاعده مستثنا نیستند. وجود آنها در کنار یکدیگر است که داستان را می‌سازد.
آقای عباسی! در حال حاضر در حوزه ادبیات داستانی ایران شاهد ملغمه‌ای از سبک‌ها و شیوههای گوناگون هستیم. برخی از نویسندگان تنها به شکافتن زاویه‌ای از یک واقعه بسنده می‌کنند و برخی دیگر همچنان به روایت متکی هستند. نظر خود شما در این‌باره چیست؟
ببینید، موج رمان نو در ابتدا در کشور فرانسه اتفاق افتاد بویژه اوایل قرن بیستم در اروپا نویسندگانی پیدا شدند که به روایت‌زدایی پرداختند در حالی که من جایی خواندم «همه دانش بشر، روایی است». اگر با دقت بیشتری نگاه کنیم متوجه می‌شویم که واقعیت همین است.
در قرن بیستم، سبک‌هایی چون امپرسیونیسم، اکسپرسیونیسم و... در هنر‌هایی چون مجسمه‌سازی و نقاشی پدیدار شدند که متعاقبا به ادبیات هم سرایت کردند، اما در نهایت این شیوه‌ها کنار رفتند و دوباره جای خود را به روایت دادند.
در ایران اوضاع روایت از این منظر چگونه است؟
حقیقت این است که عده‌ای از نویسندگان اصیل که کارشان نوشتن است و ریشه در نویسندگی دارند هنوز به اصول روایت پایبند هستند. هر چند برخی از نویسندگان نوپرداز سعی کردند جنبه‌های دیگری در داستان را تجربه کنند اما باید بپذیریم شیوههای غیرروایی هنوز در ایران شکل نگرفته است. خود من نیز بر این اعتقادم که داستان باید مبتنی بر روایت باشد.
فکر می‌کنید چرا ما نتوانسته‌ایم در این حیطه در ارائه شیوههای دیگر موفق باشیم؟
شاید بهترین دلیل شکل نگرفتن این مسأله، ریشه نداشتن آن باشد. شیوههای داستانی غربی در مملکت ما جانیفتاده و شناخته شده نیست. این سبک‌ها در همان کشورها کاربرد دارد، زیرا بر‌اساس نیاز‌ها، تاریخ، فرهنگ و هویت آنها پایه‌ریزی شده است. به عنوان مثال سبک رئالیسم جادویی که در برهه‌ای از زمان در ادبیات داستانی ایران تب تندی پیدا کرد، در کشور‌های آمریکای لاتین و بر اساس خصایص آنها می‌تواند عملکرد‌های موفقی در پی داشته باشد.
اما خود «مارکز» معتقد است رئالیسم جادویی‌اش در داستان‌ها، وامدار ادبیات شرق بویژه «هزار و یک شب» ما است.
درست است، اما پیاده کردن این سبک در ایران هنوز نیاز به ممارست دارد تا حق مطلب ادا شود. من اصولا با کپی کردن مشکل دارم. اگر ما بدون توجه به نیاز، فرهنگ و تمدن خود از این سبک‌ها پیروی کنیم اشتباه کرده‌ایم، ما باید دنبال شیوه‌هایی در داستان باشیم که بر اساس نوع معیشت و فرهنگ خودمان باشد، اما متأسفانه در این زمینه ما همیشه متکی به ادبیات جهان هستیم. البته این پاسخ یک وقت حمل بر این نشود که من دارای نگاه سنتی در داستان‌نویسی هستم، نه، من اعتقاد دارم شیوههای آنها در عین مطلوب بودن برای خودشان خوب است.
ما هم باید سعی کنیم خودمان را کشف کنیم. یادم هست چندی پیش در لابه‌لای گفتوگوی لیلی گلستان با احمد محمود خواندم که زنده‌یاد احمد محمود گفته بود: «من در سبک آنچه خودم به آن رسیده‌ام را ارائه می‌دهم».
حالا که صحبت به زنده‌یاد احمد محمود کشیده شد یک سؤال پیش می‌آید. طی دهه‌های 20 و 30 و حتی 50 ادبیات داستانی ایران لایه‌هایی از بومی‌گرایی را به مدد وجود نویسندگانی چون احمد محمود در «داستان یک شهر»، صادق چوبک در «تنگسیر»، محمود دولت‌آبادی در «جای خالی سلوچ» و ... تجربه کرد. این آثار درخشان و ارزنده و بدون تاریخ مصرف توانستند پایه‌های ادبیات بومی ما را پایه‌گذاری کنند، اما در حال حاضر داستان‌های ما از این مؤلفه تهی هستند. آیا زمان توجه به بومی‌گرایی در داستان بسر آمده است؟
دوره‌ای که شما به آن در لابه‌لای پرسش‌تان اشاره کردید، دوره شکوفایی ادبیات داستانی ما به شمار می‌رود. چنانچه می‌دانید در تاریخ ادبیات ما، شعر صد‌ها سال سروری کرده است در حالی که داستان‌نویسی مدرن با جمالزاده آغاز می‌شود و دامنه آن تا نویسندگان عرصه انقلاب اسلامی نیز کشیده شده است، اما نویسندگان دهه‌های 20 تا 50 به نوعی راهگشای ادبیات داستانی بودند. به عنوان نمونه، جلال‌آل‌احمد از جمله نویسندگان این دوره بود که سبک نوشتاری تازه‌ای را به همراه آورد، در حالی که این سبک و سیاق‌ها بعد از پیروزی انقلاب اسلامی تکرار نشد. برخی بر این اعتقادند که وجود جنگ و انقلاب می‌توانست در کشورها موجب تحول ادبی عظیمی شود، اما متأسفانه این روند آن‌طور که باید شکل نگرفت.
هرچند طی این سال‌ها باز هم نویسندگانی پدید آمدند که کوشیدند ادامه دهنده این مسیر باشند ولی واقعیت این است که دهه‌های 20 و 30 هرگز در داستان‌نویسی ما تکرار نشدند. دلایلی هم دارد که در این مقال نمی‌گنجد و نیازمند بحث مفصل است، اما من ایمان دارم در سال‌های آتی ما یک‌بار دیگر شاهد شکوفایی و بالندگی در ادبیات داستانی‌مان خواهیم بود.
و این موفقیت را مرهون ساختار خواهیم بود یا محتوا؟
نظرم این است که ساختار باید در محتوا شکل بگیرد و ما باید کاری کنیم که برای ساختار و قالب، حرفی برای گفتن داشته باشیم. هیچ‌وقت در حین خلق یک اثر به این فکر نکرده‌ام که یک قالب هست و باید داخل آن را با محتوا پر کنم؛ سعی کرده‌ام برای محتوایی که دارم یک قالب مطلوب بیابم. ارسال نظر
پربیننده