احسان سالمی: «تو که پهلوون‌بازی! می‌دونی پهلوون کیه؟ پهلوون برای یتیم، پدره. برای وامونده، عصاست. برای دردمند، دسته. برای مظلوم، حقه. برای ظالم، مرگه. برای هرچی نامردیه ترسه... پهلوون اونیه که سینه‌اش سنگ رو بشکافه و دلش مثل یک شیشه با یه تقه ترک برداره. همه رو شنیدی، حالا پهلوونی که عاشق نباشه، پهلوون نیست، خره...» این متن کوتاه که بخشی از نمایش «معرکه در معرکه» نوشته سید‌داوود میرباقری است و با همه اختصارش به اندازه یک کتاب مفهوم و معنا منتقل می‌کند، شاید مقدمه مناسبی برای این پرونده باشد؛ مقدمه‌ای برای صحبت پیرامون نمایش پهلوانی و مردانگی در آثار نمایشی، از سریال‌ها گرفته تا فیلم‌های سینمایی که متأسفانه تعدادشان زیاد نیست. نکته قابل تأمل آنکه اتفاقا آثاری که واجد مولفه‌های مردانگی یا شخصیت‌های پهلوان‌مسلک بودند، ماندگارتر و پرمخاطب‌تر هم بودند اما در آثار متأخر حتی از منظر مخاطب نیز به این مسأله توجه نمی‌شود. در این گزارش به برخی نقش‌ها، شخصیت‌ها و تیپ‌هایی که سلوک پهلوانی یا لوطی‌منشانه داشته‌اند، پرداخته‌ایم.
***
10 مرد ماندگار سینما و تلویزیون
تاریخ هنرهای نمایشی بیش از آنکه تصور کنیم شاهد نقش‌آفرینی مردانی بوده که سعی کردند نقش‌های‌شان را به بهترین شکل ماندگار کنند اما بعضی وقت‌ها این نقش‌ها هستند که پتانسیل ماندگار شدن را ندارند و گاهی نیز توانایی بازیگران برای ماندگار کردن نقش‌ها کمتر از آن است که بتوانند نقشی را در حافظه مخاطبان ماندگار کنند. آنچه در ادامه می‌خوانید مروری بر شماری از مردان ماندگار سینما و تلویزیون بعد از انقلاب است؛ چهره‌هایی که نه‌تنها خودشان در نقشی که داشتند خوش درخشیدند بلکه خود آن آثار نیز در جذب مخاطبان موفق ظاهر شدند. مردانی که کنش‌شان تصویری جذاب و منحصر به فرد از مردانگی به مخاطب ارائه کرد؛ مثلا مظلومیت شخصیت «ستایش» در سریال «ستایش» زمانی برای مخاطب بهتر قابل درک است که مردی گردن‌کلفت که از حرف خود کوتاه نمی‌آمد در برابر او ظاهر می‌شود یا در «آژانس شیشه‌ای» با شخصیتی روبه‌رو می‌شویم که همه زندگی‌اش را پای رفاقت و نجات جان رفیقش می‌گذارد و تبلوری از یک مرد واقعی را بر پرده سینما به نمایش می‌گذارد.
***
پهلوان جواد و پهلوان نصرت/ پهلوانان نمی‌میرند
حسن ایرانی/ در چشم باد
حیدر خوشمرام/ شب دهم
***
حاج کاظم/ آژانس شیشه‌ای
مرادبیک/ روزی روزگاری
عباس خاکپور/ آدم برفی
شخصیت«عباس خاکپور» با بازی اکبر عبدی را می‌توان مردترین زن سینمای ایران دانست! عباس در «آدم برفی» نشانه‌ای از مردی بریده از وطن است که البته در نهایت در مواجهه با حقیقت مهاجرت و سفر به غربت، یک بار دیگر زندگی در وطن خویش را انتخاب می‌کند. عباس خاکپور قصه فیلم سینمایی «آدم برفی» جوانی است که در سودای رسیدن به ویزای آمریکا راضی به پوشیدن لباس زنانه می‌شود و تصمیم می‌گیرد با تغییر قیافه و ازدواج با مردی آمریکایی به این کشور سفر کند اما در نهایت دل به عشق دختری ایرانی در ترکیه می‌بندد و قید مهاجرت را می‌زند. عباس خاکپور شاید در نگاه اول چندان کنش مردانه‌ای از خود بروز ندهد، بویژه آنکه به خاطر آرایش غلیظ شخصیتش هنگام رفتن در پوستین زنانگی، بیشتر با آن تصویر در ذهن مخاطب مانده اما قرار گرفتن او در موقعیت مردی که می‌خواهد تکیه‌گاه زنی گرفتار در غربت باشد، از او مردی نشان می‌دهد که یک موی آن به بسیاری از مردان دیگر سینمای ایران می‌ارزد!
***
رحمت بخشی/ خروج
حشمت فردوس/ ستایش
«افتاد؟!»، این تکیه کلام معروف «حشمت فردوس» بازاری سن و سال‌داری بود که قصه کشمکش میان او و اعضای خانواده‌اش تا چند سال ذهن مخاطبان تلویزیون را درگیر کرده بود. هر چند حشمت‌خان گاهی در نقش پیرمردی قلدر و بی‌منطق ظاهر می‌شد که برای به کرسی نشاندن حرف خود هر کاری می‌کرد اما در نهایت نشان داد پشت آن چهره سنگی و خشن، قلبی رئوف و مهربان قرار دارد که برای تک‌تک اعضای خانواده‌اش می‌تپد. پدربزرگی که برای نوه‌اش حکم پدر داشت و باصلابت و مردانگی خود او را هم که جوانکی خام و نابلد بود، تبدیل به مردی پخته و موفق کرد. مردی که در ادامه تجارت پدربزرگ را در دست گرفت و کار او را به عنوان یک بازاری باسابقه ادامه داد. حشمت فردوس سخت می‌گیرد اما مخاطب او را دوست دارد چون از ماهیت این سختگیری‌ها و دلیل اصرار او بر آن آگاه می‌شود و اتفاقا همین هیبت مردانه و کنش‌های همراه با سختگیری است که شخصیت او را برای مخاطب کاریزماتیک می‌کند.
***
اسدالله‌خان/ پدرسالار
اسدالله‌خان برای آنها که در دهه 70 مخاطب تلویزیون ایران بودند، چهره‌ای نام‌آشنا بود؛ پدری سختگیر که سختگیری‌هایش باعث شد مدتی فرزندانش از او دور شوند اما در نهایت این محبت پدرانه او بود که یک بار دیگر جمع خانواده را جمع کرد و کانون محبت آنها را گرم‌تر از قبل کرد. اسدالله‌خان با بازی مرحوم استاد محمدعلی کشاورز در سریال «پدرسالار»، پدری بود که بسیاری از ما ایرانی‌ها پیش از این، حداقل یک نمونه از آنها را از نزدیک دیده بودیم. سختگیری‌های دوست‌داشتنی، بهترین تعبیری است که می‌توان در ارتباط با این پدرها به کار برد. مردانی که کمتر می‌خندیدند و هیبتی داشتند که دیگران به خود اجازه شوخی با آنها را نمی‌دادند. همان یک لبخند اسدالله‌خان به فرزاندنش حکم جایزه‌های رنگارنگی را داشت که پدرهای امروز برای فرزندان‌شان می‌خرند؛ چه بسا که از منظر معنوی قیمتی‌تر هم بود.
***
دایی غفور/ بوی پیراهن یوسف
اصلا مگر مردتر از پدران شهدا و آزادگان دفاع مقدس داریم؟ مردتر از آدم‌هایی که عزیزترین‌های زندگی‌شان را در راه دفاع از اسلام و ایران تقدیم کردند. استاد علی نصیریان در «بوی پیراهن یوسف» نقش یکی از مردان مرد را ایفا می‌کند. پدری که یوسفش را در جبهه گم کرده و حالا با وجود اینکه همه با قطعیت از شهادت یوسف می‌گویند، او اما باور دارد یوسفش هنوز در قید حیات است. ابراهیم حاتمی‌کیا در این اثر سینمایی سعی کرده تا تصویری از رنج و مصائب و نگرانی‌های خانواده‌های شهدا و رزمندگان را به تصویر بکشد. پدری که در فراق پسر، پشتوانه دختری جوان می‌شود که برای پیدا کردن برادرش که او هم از رزمندگان دوران دفاع مقدس است، از قلب اروپا به ایران سفر کرده است. «دایی غفور» یک گل از جمع گلستان پدران شهید و آزاده‌ای است که سال‌ها در فراق فرزندان‌شان سوختند و در حافظه ما مردم ایران زمین به عنوان مردان مرد ماندگار شدند.