احسان سالمی: «تو که پهلوون‌بازی! می‌دونی پهلوون کیه؟ پهلوون برای یتیم، پدره. برای وامونده، عصاست. برای دردمند، دسته. برای مظلوم، حقه. برای ظالم، مرگه. برای هرچی نامردیه ترسه... پهلوون اونیه که سینه‌اش سنگ رو بشکافه و دلش مثل یک شیشه با یه تقه ترک برداره. همه رو شنیدی، حالا پهلوونی که عاشق نباشه، پهلوون نیست، خره...» این متن کوتاه که بخشی از نمایش «معرکه در معرکه» نوشته سید‌داوود میرباقری است و با همه اختصارش به اندازه یک کتاب مفهوم و معنا منتقل می‌کند، شاید مقدمه مناسبی برای این پرونده باشد؛ مقدمه‌ای برای صحبت پیرامون نمایش پهلوانی و مردانگی در آثار نمایشی، از سریال‌ها گرفته تا فیلم‌های سینمایی که متأسفانه تعدادشان زیاد نیست. نکته قابل تأمل آنکه اتفاقا آثاری که واجد مولفه‌های مردانگی یا شخصیت‌های پهلوان‌مسلک بودند، ماندگارتر و پرمخاطب‌تر هم بودند اما در آثار متأخر حتی از منظر مخاطب نیز به این مسأله توجه نمی‌شود. در این گزارش به برخی نقش‌ها، شخصیت‌ها و تیپ‌هایی که سلوک پهلوانی یا لوطی‌منشانه داشته‌اند، پرداخته‌ایم.
***
10 مرد ماندگار سینما و تلویزیون
تاریخ هنرهای نمایشی بیش از آنکه تصور کنیم شاهد نقش‌آفرینی مردانی بوده که سعی کردند نقش‌های‌شان را به بهترین شکل ماندگار کنند اما بعضی وقت‌ها این نقش‌ها هستند که پتانسیل ماندگار شدن را ندارند و گاهی نیز توانایی بازیگران برای ماندگار کردن نقش‌ها کمتر از آن است که بتوانند نقشی را در حافظه مخاطبان ماندگار کنند. آنچه در ادامه می‌خوانید مروری بر شماری از مردان ماندگار سینما و تلویزیون بعد از انقلاب است؛ چهره‌هایی که نه‌تنها خودشان در نقشی که داشتند خوش درخشیدند بلکه خود آن آثار نیز در جذب مخاطبان موفق ظاهر شدند. مردانی که کنش‌شان تصویری جذاب و منحصر به فرد از مردانگی به مخاطب ارائه کرد؛ مثلا مظلومیت شخصیت «ستایش» در سریال «ستایش» زمانی برای مخاطب بهتر قابل درک است که مردی گردن‌کلفت که از حرف خود کوتاه نمی‌آمد در برابر او ظاهر می‌شود یا در «آژانس شیشه‌ای» با شخصیتی روبه‌رو می‌شویم که همه زندگی‌اش را پای رفاقت و نجات جان رفیقش می‌گذارد و تبلوری از یک مرد واقعی را بر پرده سینما به نمایش می‌گذارد.
***
پهلوان جواد و پهلوان نصرت/ پهلوانان نمی‌میرند
حسن ایرانی/ در چشم باد
حیدر خوشمرام/ شب دهم
***
حاج کاظم/ آژانس شیشه‌ای
مرادبیک/ روزی روزگاری
عباس خاکپور/ آدم برفی
شخصیت«عباس خاکپور» با بازی اکبر عبدی را می‌توان مردترین زن سینمای ایران دانست! عباس در «آدم برفی» نشانه‌ای از مردی بریده از وطن است که البته در نهایت در مواجهه با حقیقت مهاجرت و سفر به غربت، یک بار دیگر زندگی در وطن خویش را انتخاب می‌کند. عباس خاکپور قصه فیلم سینمایی «آدم برفی» جوانی است که در سودای رسیدن به ویزای آمریکا راضی به پوشیدن لباس زنانه می‌شود و تصمیم می‌گیرد با تغییر قیافه و ازدواج با مردی آمریکایی به این کشور سفر کند اما در نهایت دل به عشق دختری ایرانی در ترکیه می‌بندد و قید مهاجرت را می‌زند. عباس خاکپور شاید در نگاه اول چندان کنش مردانه‌ای از خود بروز ندهد، بویژه آنکه به خاطر آرایش غلیظ شخصیتش هنگام رفتن در پوستین زنانگی، بیشتر با آن تصویر در ذهن مخاطب مانده اما قرار گرفتن او در موقعیت مردی که می‌خواهد تکیه‌گاه زنی گرفتار در غربت باشد، از او مردی نشان می‌دهد که یک موی آن به بسیاری از مردان دیگر سینمای ایران می‌ارزد!
***
رحمت بخشی/ خروج
حشمت فردوس/ ستایش
«افتاد؟!»، این تکیه کلام معروف «حشمت فردوس» بازاری سن و سال‌داری بود که قصه کشمکش میان او و اعضای خانواده‌اش تا چند سال ذهن مخاطبان تلویزیون را درگیر کرده بود. هر چند حشمت‌خان گاهی در نقش پیرمردی قلدر و بی‌منطق ظاهر می‌شد که برای به کرسی نشاندن حرف خود هر کاری می‌کرد اما در نهایت نشان داد پشت آن چهره سنگی و خشن، قلبی رئوف و مهربان قرار دارد که برای تک‌تک اعضای خانواده‌اش می‌تپد. پدربزرگی که برای نوه‌اش حکم پدر داشت و باصلابت و مردانگی خود او را هم که جوانکی خام و نابلد بود، تبدیل به مردی پخته و موفق کرد. مردی که در ادامه تجارت پدربزرگ را در دست گرفت و کار او را به عنوان یک بازاری باسابقه ادامه داد. حشمت فردوس سخت می‌گیرد اما مخاطب او را دوست دارد چون از ماهیت این سختگیری‌ها و دلیل اصرار او بر آن آگاه می‌شود و اتفاقا همین هیبت مردانه و کنش‌های همراه با سختگیری است که شخصیت او را برای مخاطب کاریزماتیک می‌کند.
***
اسدالله‌خان/ پدرسالار
اسدالله‌خان برای آنها که در دهه 70 مخاطب تلویزیون ایران بودند، چهرهای نام‌آشنا بود؛ پدری سختگیر که سختگیری‌هایش باعث شد مدتی فرزندانش از او دور شوند اما در نهایت این محبت پدرانه او بود که یک بار دیگر جمع خانواده را جمع کرد و کانون محبت آنها را گرم‌تر از قبل کرد. اسدالله‌خان با بازی مرحوم استاد محمدعلی کشاورز در سریال «پدرسالار»، پدری بود که بسیاری از ما ایرانی‌ها پیش از این، حداقل یک نمونه از آنها را از نزدیک دیده بودیم. سختگیری‌های دوست‌داشتنی، بهترین تعبیری است که می‌توان در ارتباط با این پدرها به کار برد. مردانی که کمتر می‌خندیدند و هیبتی داشتند که دیگران به خود اجازه شوخی با آنها را نمی‌دادند. همان یک لبخند اسدالله‌خان به فرزاندنش حکم جایزه‌های رنگارنگی را داشت که پدرهای امروز برای فرزندان‌شان می‌خرند؛ چه بسا که از منظر معنوی قیمتی‌تر هم بود.
***
دایی غفور/ بوی پیراهن یوسف
اصلا مگر مردتر از پدران شهدا و آزادگان دفاع مقدس داریم؟ مردتر از آدم‌هایی که عزیزترین‌های زندگی‌شان را در راه دفاع از اسلام و ایران تقدیم کردند. استاد علی نصیریان در «بوی پیراهن یوسف» نقش یکی از مردان مرد را ایفا می‌کند. پدری که یوسفش را در جبهه گم کرده و حالا با وجود اینکه همه با قطعیت از شهادت یوسف می‌گویند، او اما باور دارد یوسفش هنوز در قید حیات است. ابراهیم حاتمی‌کیا در این اثر سینمایی سعی کرده تا تصویری از رنج و مصائب و نگرانی‌های خانواده‌های شهدا و رزمندگان را به تصویر بکشد. پدری که در فراق پسر، پشتوانه دختری جوان می‌شود که برای پیدا کردن برادرش که او هم از رزمندگان دوران دفاع مقدس است، از قلب اروپا به ایران سفر کرده است. «دایی غفور» یک گل از جمع گلستان پدران شهید و آزاده‌ای است که سال‌ها در فراق فرزندان‌شان سوختند و در حافظه ما مردم ایران زمین به عنوان مردان مرد ماندگار شدند.
******
پهلوانان هم می‌میرند!
عباس اسماعیل‌گل: سریال‌های تلویزیونی بازیگران مرد بسیاری را در قامت نقش اول به خود دیده است؛ بازیگرانی که هر کدام سرنوشت‌های متفاوتی برای‌شان رقم خورد، برخی با حضور و درخشش در نقش‌های نخست سریال‌های تلویزیونی سال‌های متمادی در سریال‌ها و فیلم‌های سینمایی متعدد ایفای نقش کردند اما برخی‌ها هم گزیده‌کار شدند. در این میان عده‌ای از بازیگران مردی که نقش نخست ایفا می‌کردند، از آنجا که آن نقش خصلت‌های جوانمردی و معرفتی بسیاری داشت، برای مخاطبان به نقش‌های دوست‌داشتنی و محبوب تاریخ سریال‌های تلویزیون بدل شد که از آن جمله می‌توان به سریال تاریخی «پهلوانان نمی‌میرند» اشاره کرد؛ سریالی به کارگردانی حسن فتحی که سال 76 پرمخاطب‌ترین سریال تلویزیون بود و هنوز هم که بیست و چند سال از پخش آن می‌گذرد، مخاطبان از تکرار این سریال در شبکه‌هایی چون آی‌فیلم استقبال می‌کنند. در سریال «پهلوانان نمی‌میرند» کلکسیونی از بهترین بازیگران مرد دهه 70 حضور داشتند که از این میان می‌توان به چهره‌هایی چون جمشید مشایخی، عبدالرضا اکبری، عنایت بخشی، حمید مظفری، سید‌جعفر بزرگی، آتش تقی‌پور و رضا فیاضی اشاره کرد که اغلب این بازیگران در قالب نقش پهلوانان دوره قاجار هنرنمایی کردند. در این میان بازیگری چون حمید مظفری در نقش پهلوان جواد در ادامه کار با گزیده‌کاری، کمتر در سینما و تلویزیون آفتابی شد ولی چهرهای چون عبدالرضا اکبری حتی پیش از «پهلوانان نمی‌میرند» با سریال «مزد ترس» در سال 71 در نقش یک پلیس امنیتی، قهرمان داستان بود. اکبری در مزد ترس نقش پلیسی را بازی می‌کرد که به‌رغم جدیت در کار، شخصی مهربان با خصلت‌های معرفتی و جوانمردی بود و به چهرهای محبوب نزد مخاطبان بدل شد. اکبری که پس از «پهلوانان نمی‌میرند» هم به مسیر درخشان خود در سینما و تلویزیون ادامه داده است، در گفت‌وگو با «وطن امروز» درباره این سریال خاطره‌انگیز گفت: چند روز پیش عکسی از پشت صحنه سریال می‌دیدم که بنده هم در آن حضور داشتم. با دیدن عکس متوجه این واقعیت تلخ شدم که اغلب عزیزان هنرمند در این عکس یادگاری از دنیا رفته‌اند. چه بازیگرانی همچون جمشید مشایخی، مصطفی عبداللهی، ولی‌الله مومنی، جهانگیر فروهر، جعفر بزرگی، مرتضی نعمتی‌جو، محمدعلی ورشوچی، ناصر گیتی‌جاه و... که دیگر در میان ما نیستند و چه برخی عوامل پشت صحنه «پهلوانان نمی‌میرند» که چند سالی است جای‌شان خالی است. اکبری افزود: متأسفانه آن عده‌ای از عوامل سریال «پهلوانان نمی‌میرند» هم که هنوز در قید حیات هستند، توسط بسیاری از فیلمسازان به دست فراموشی سپرده شده‌اند و هنرمندی که خانه‌نشین و بیکار باشد با کسانی که به رحمت خدا رفته‌اند هیچ فرقی نمی‌کند، زیرا هنرمند با خانه‌نشینی پژمرده و افسرده می‌شود. وی در ادامه تأکید کرد: در مجموع می‌خواهم به این نکته اشاره کنم که پس از دیدن این عکس و مواردی که به آن اشاره کردم، دیگر به سختی می‌توانم بگویم «پهلوانان نمی‌میرند»، بلکه باید گفت «پهلوانان هم می‌میرند». این بازیگر در ادامه درباره دلایل ماندگاری سریال «پهلوانان نمی‌میرند»، گفت: قاعدتا این مسأله از دلایل مختلفی نشأت می‌گیرد؛ از حضور بازیگران مطرح و کارکشته گرفته تا نویسندگی و کارگردانی بی‌نظیر حسن فتحی و همچنین عوامل حرفه‌ای پشت دوربین که این اثر را به سریالی ماندگار و خاطره‌انگیز در تاریخ تلویزیون کشور بدل کرد. بازیگر سریال تلویزیونی «آنام» در ادامه افزود: بی‌انصافی است که از حال و هوای تمرینات بازیگران در «پهلوانان نمی‌میرند» یادی نکنیم، بخوبی خاطرم هست که تمرین با هنرپیشه‌های قدرتمندی چون جمشید مشایخی چه تجربیات گرانبهایی را برای‌مان رقم زد و ساعت‌ها و روزها بدون وقفه تمرین می‌کردیم تا دیالوگ‌ها را بهترین شکل ممکن ادا کنیم و مخاطب کار بهتری را ببیند و در نهایت مورد پسندش قرار گیرد. اکبری با طرح این پرسش که چرا سریال‌های قدیمی همچنان در یاد و خاطره مردم ماندگار است و جذابیت دارد، گفت: این موضوع به این خاطر است که آن دوران تمام ذهن و فکر بازیگر، بازیگری و هنرمندی بود و فیلمنامه‌ها با دقت نوشته می‌شدند. وی گفت: ناگفته نماند سریال «پهلوانان نمی‌میرند» بدون شعارزدگی و ادا و اطوارهای روشنفکری خیلی ساده و صمیمی، فرهنگ جوانمردی را میان مردم ترویج می‌کرد و مطمئنا همان موقع تأثیرات عمیق خود را بر مخاطبان گذاشت. اکبری در ادامه خاطرنشان کرد: همانطور که می‌دانید سال‌های سال از پخش این سریال می‌گذرد اما هنوز هم مردم این سریال را دوست دارند و پخش تکرارش برای‌شان تازگی دارد، زیرا چنین کارهایی پختگی خود را پیدا می‌کردند و این اتفاق سر ساخت سریال «مزد ترس» هم اتفاق افتاد که مخاطب هنوز هم این کار را می‌پسندد. بازیگر سریال «تولدی دیگر» درباره کمرنگ شدن سریال‌هایی که نقش‌های نخست آن خصلت‌های جوانمردی را برای مخاطب به نمایش می‌گذارد، گفت: متأسفانه باید باز هم از این جمله تکراری و کلیشه‌ای استفاه کنم که جای خالی سریال‌هایی همچون «پهلوانان نمی‌میرند» در کنداکتور تلویزیون بسیار خالی است، سریال‌هایی که بازیگران نقش نخست آن بخوبی مروج مرام و اخلاق جوانمردی در جامعه باشند. شک نکنید اگر همچنان از این دست سریال‌ها ساخته شود، در صورت بهره‌گیری از عوامل حرفه‌ای و متن کم‌نقص، همچنان می‌توانند در جذب مخاطب موفق عمل کنند. وی در پایان گفت: برای رفع این معضل، متولیان فرهنگی و هنری کشور باید چاره‌اندیشی کنند و از دست ما بازیگران فقط حضور برای ایفای نقش برمی‌آید. در نهایت امیدوارم با همت مسؤولان فرهنگی دوباره شاهد تولید سریال‌هایی چون «پهلوانان نمی‌میرند» باشیم.