ولادیمیر ناباکوف را می‌توان در ردیف نویسندگانی به شمار آورد که به‌رغم دیگر نویسندگان روسی کوشید تا در تمام آثارش، فضای سرد و سنگین ادبیات روسیه را از میان بردارد و نثری هر چند نه آنقدر شیرین، اما ساده و خواندنی در پیش گیرد. بسیاری بر این اعتقادند که او با نگارش رمان «لولیتا» به شهرت رسید و مورد توجه منتقدان قرار گرفت. دامنه شهرت این رمان تا جایی کشیده شد که در سال 1962 استنلی کوبریک، فیلمساز معروف، فیلمی بر اساس این رمان ساخت. بعد از آن رمان «خنده در تاریکی» او توانست واکنش‌های متفاوتی را به همراه داشته باشد. این کتاب نیز بارها و بارها تجدید چاپ شد و تاکنون به 19 زبان زنده دنیا ترجمه شده است.
ناباکوف در «خنده در تاریکی» ضمن ترسیم شخصیتی به نام «پروفسور»، زوایای تاریک و روشن یک زندگی متزلزل، پر از دروغ و خیانت را به تصویر می‌کشد و از عشقی سخن می‌گوید که به مرور زمان و با بستن پیوند زناشویی، بتدریج رنگ می‌بازد و اسیر تردیدها و چراها و ای‌کاش‌ها می‌شود و دست آخر، اهمیت، جلوه و ویژگی‌های خود را زائل می‌کند. او در این رمان زاویه دید را 180 درجه تغییر می‌دهد و تصویری نامتعارف از سقوط رویاهای یک مرد را به تصویر می‌کشد. شاید همین موضوع باعث شده تا بسیاری این اثر او را تا حدودی شبیه و متاثر از «مادام بواری» گوستاو فلوبر بدانند.
در رمان «چشم» نیز روایت به گونه‌ای پیش می‌رود که خواننده در تجربیات فرآیند اثر شریک می‌شود و با شخصیت اصلی رمان ارتباط برقرار می‌کند. ناباکوف در «چشم» به مهاجرت چند شخصیت روسی می‌پردازد. او از خودکشی رهبر یکی از جناح‌های سیاسی مهاجر این کشور شروع می‌کند و چشم را استعاره‌ای می‌گیرد که پس از مرگ همچنان ناظر بر اعمال باقی گروه است. محمدعلی مهمان‌نوازان، مترجم کتاب، در جایی به نقل از ناباکوف می‌نویسد: آدم‌های قصه، شخصیت‌های محبوب دوره آغازین کار ادبی من هستند؛ مهاجران روس که در برلین، پاریس یا لندن زندگی می‌کنند. البته آنها تفاوتی با دیگر مهاجران ندارند و زندگی‌شان کم و بیش مثل مهاجران نروژی در ناپل است. ناباکوف «چشم» را در فاصله سال‌های 1924 تا 1925 می‌نویسد، یعنی درست زمانی که چند سال از پایان گرفتن جنگ داخلی روسیه می‌گذرد. لنین تازه مرده ولی حکومت استبدادی همچنان به قوت خود باقی است. ناباکوف در «چشم» در جامه جوانی آرمانگرا و نسبتا جاه‌طلب ظاهر می‌شود و به درون خانواده‌های روسی می‌رود. به ظاهر از آنها اتاق اجاره می‌کند یا مدتی معلم سرخانه بچه‌هایشان می‌شود، اما در باطن، با نگاهی پلیسی دور از چشم دیگران اعمال و رفتار آنها را از زیر ذره‌بین خود عبور می‌دهد و کنش‌ها و واکنش‌هایشان را آسیب‌شناسی و در خود تجزیه و تحلیل می‌کند؛ شخصیت‌هایی که صرفنظر از «گاسپودین اسموروف»، رفته رفته وارد صحنه داستان می‌شوند و هریک دارای دغدغه‌های شخصی خود هستند، اما شخصیت‌هایی که حضورشان تنها در یک صحنه خلاصه نمی‌شود و تا پایان داستان به شکلی زیرپوستی و نامحسوس حضور دارند. نمونه آن هم «کاشمیران» شوهر «ماتیلدا» است یا «ماخین» و همین‌طور پدر «اوجنیا» و «وانیا» که خردمندانه، شعبه لندن یک شرکت آلمانی را اداره می‌کنند.
نویسنده نه‌تنها در «چشم» که درباره تمام آثارش اعتقاد دارد کارهایش عموما از رویکرد اجتماعی به دور است و با نوعی ضداسطورگی پیوند دارد. ناباکوف، رمان را اثری مملو از تصاویر دوگانه و درهم معرفی‌کرده و درباره آن صادقانه ابراز می‌کند: «نمی‌دانم خواننده امروزی هم آن لذتی را که من 35 سال قبل از انطباق و تعدیل مراحل جست‌وجوی راوی در یک قالب معماگونه مشخص به دست آوردم به دست می‌آورد یا نه؟» آنچه از «چشم» برمی‌آید، سرگشتگی «اسموروف» تا پایان داستان است. او نه با آشنایی با دختران اعیان و تحصیلکرده که همگی از داشتن معلمان سرخانه بهره برده‌اند و پیانو می‌دانند و اساسا متعلق به طبقه فرادست و بورژوای جامعه روسیه هستند، خود را پایبند عشق‌های افلاطونی می‌سازد و نه برای از دست دادن موقعیت‌های شغلی و مالي غبطه و افسوس می‌خورد. بی‌علاقگی و کم‌حوصلگی او تا جایی پیش می‌رود که وقتی دختر مورد علاقه‌اش (وانیا) پیشنهاد ازدواج با او را رد می‌کند و تن به زندگی با مرد دیگری می‌دهد، مخاطب چندان سرخوردگی و اندوهی در او مشاهده نمی‌کند که هیچ، بلکه او فریاد می‌زند: «دیگر چکار می‌توانم بکنم؟ چکار کنم که این را ثابت کنم؟ چگونه نشان دهم که من خوشبختم؟ آه! فریاد می‌زنم تا عاقبت همه‌تان حرف مرا باور کنید. شما مردم سنگدل و از خودراضی...». این جمله در پایانی‌ترین بخش داستان، در حقیقت اولین و آخرین اعتراض او به وضعیت موجود است که در خلسه‌ای ناتمام و میان کشمکش‌های ذهنی‌اش ته‌نشین می‌شود. حتی نوع و شیوه روایت ناباکوف نیز از خواننده چیزی شبیه خود او می‌سازد، طوری که در «چشم» هر چند خواننده همچون سایه‌ای، کوچه به کوچه و خیابان به خیابان و خانه به خانه او را در مسیر اتفاقات و آشنایی با شخصیت‌های مختلف دنبال می‌کند تا سر از ماجراهای بعدی درآورد اما در هیچ بخش داستان احساساتش درگیر ماجرا نمی‌شود که این شاید به زبان تلخ و تا حدودی گزنده نویسنده و شیوه‌ای که برای روایت برگزیده، بازگردد. حتی وقتی شخصیت اصلی داستان از خود بیخود شده و در پی یک درگیری به تیراندازی می‌پردازد، دلهره چندانی به دل مخاطب راه نمی‌یابد یا با عشق‌های کوتاه‌مدت او و توصیفات دقیقی که از چهره تک‌تک افراد خانه‌ها ارائه می‌دهد همذات‌پنداری نمی‌کند و از مرگ و زندگی دیگر شخصیت‌های فرعی که بتدریج وارد صحنه می‌شوند، جا نمی‌خورد و غمگین نمی‌شود. او درباره رمان افتخار می‌کند که تصویری تنزل یافته از یک عشق دردناک را به نمایش مخاطب نمی‌گذارد. او عشق را با چاشنی منطق می‌آمیزد و در نهایت آنچه از برآیند این آمیختگی نصیب مخاطب می‌شود، ماندن در یک موقعیت ناتمام است. انگار در صحنه مطرح شدن مساله ازدواج از سوی «اسموروف» به «وانیا» تکلیف مخاطب با داستان روشن نیست و احساس خاصی از این مکالمه‌های نه‌چندان حسی به او دست نمی‌دهد. شاید بهترین دلیل این مسأله آن باشد که ناباکوف می‌خواهد با زبان بی‌زبانی به مخاطب حالی کند، عشق و اساسا عاشق‌پیشگی، دغدغه اصلی شخصیت داستان نیست بلکه عشق برای «اسموروف» در شرایط سرگشتگی، ظاهرا نوعی مفر برای گریز از شرایط است بویژه در قسمتی از رمان که او به «وانیا» ابراز علاقه می‌کند و می‌کوشد تا او را برای ازدواج متقاعد کند، عشق و خشونت چندان پنهان و زیرپوستی است که مخاطب هیجانی برای به دست آوردن یا از دست دادن آنها در خود احساس نمی‌کند.
صرفنظر از این فراز و فرودها، او نقابی بر چهره نمی‌زند و برای بیان حقایق جامعه مهاجرت زده و پر از تردید، همان‌طور سادگی را در روایت کردن در پیش می‌گیرد که در دیگر کارهایش. او جزو نویسندگانی است که به قهرمان یا ضد قهرمان در اثر اعتقادی ندارد و تمام رسالتش بر ادای حق مطلب خلاصه می‌شود. هنر او اصولا در ترسیم یک پازل اتفاق می‌افتد؛ پازلی که به تبع «خنده در تاریکی»، چینش اتفاقات را رقم می‌زند و می‌تواند هر وقت که بخواهد دست دراز کند و این نظم را به هم بریزد و خواننده را متعجب سازد. نه! در «چشم» خواننده با روایتی متقاطع و عاشقانه مواجه نیست. انگار هیچ‌یک از آثار ناباکوف به این مولفه تعلق خاطری ندارند. ناباکوف به معنای واقعی، گرایش به مکاشفات دارد. او شخصیت «اسموروف» را طوری خلق می‌کند که تا زمانی می‌تواند به حیات خود ادامه دهد که در ذهن دیگران انعکاس دارد. در مجموع دنیای او دنیایی پیچیده و مملو از لابیرنت‌های تو در توست.
به تعبیری، روانشناسان متبحر در میان نوشته‌های او می‌توانند نقوش پرتلألویی مشاهده کنند که در واقع دنیای گسست و انفکاک روح از بدن است. جامعه‌ای که ناباکوف در«چشم» ترسیم می‌کند، برشی از زندگی طبقه مرفه است با گرایشات سیاسی، افکار، میتینگ‌ها، داد و قال‌ها و کشمکش‌های منحصر به خود؛ جامعه‌ای که در عین دلبستگی به مخلفات زندگی، دستخوش یک جور خواب‌آلودگی مزمن است؛ خواب‌آلودگی و رخوتی که در لایه‌های هجرت رسوخ کرده و به انزوا، بدبینی و تردید آدم‌ها می‌انجامد. نگاهی به رمان «چشم» نوشته ولادیمیر ناباکوف
ادغام تصاویر در دوزخ آینه‌ها
ولادیمیر ناباکوف را می‌توان در ردیف نویسندگانی به شمار آورد که به‌رغم دیگر نویسندگان روسی کوشید تا در تمام آثارش، فضای سرد و سنگین ادبیات روسیه را از میان بردارد و نثری هر چند نه آنقدر شیرین، اما ساده و خواندنی در پیش گیرد. بسیاری بر این اعتقادند که او با نگارش رمان «لولیتا» به شهرت رسید و مورد توجه منتقدان قرار گرفت. دامنه شهرت این رمان تا جایی کشیده شد که در سال 1962 استنلی کوبریک، فیلمساز معروف، فیلمی بر اساس این رمان ساخت. بعد از آن رمان «خنده در تاریکی» او توانست واکنش‌های متفاوتی را به همراه داشته باشد. این کتاب نیز بارها و بارها تجدید چاپ شد و تاکنون به 19 زبان زنده دنیا ترجمه شده است.
ناباکوف در «خنده در تاریکی» ضمن ترسیم شخصیتی به نام «پروفسور»، زوایای تاریک و روشن یک زندگی متزلزل، پر از دروغ و خیانت را به تصویر می‌کشد و از عشقی سخن می‌گوید که به مرور زمان و با بستن پیوند زناشویی، بتدریج رنگ می‌بازد و اسیر تردیدها و چراها و ای‌کاش‌ها می‌شود و دست آخر، اهمیت، جلوه و ویژگی‌های خود را زائل می‌کند. او در این رمان زاویه دید را 180 درجه تغییر می‌دهد و تصویری نامتعارف از سقوط رویاهای یک مرد را به تصویر می‌کشد. شاید همین موضوع باعث شده تا بسیاری این اثر او را تا حدودی شبیه و متاثر از «مادام بواری» گوستاو فلوبر بدانند.
در رمان «چشم» نیز روایت به گونه‌ای پیش می‌رود که خواننده در تجربیات فرآیند اثر شریک می‌شود و با شخصیت اصلی رمان ارتباط برقرار می‌کند. ناباکوف در «چشم» به مهاجرت چند شخصیت روسی می‌پردازد. او از خودکشی رهبر یکی از جناح‌های سیاسی مهاجر این کشور شروع می‌کند و چشم را استعاره‌ای می‌گیرد که پس از مرگ همچنان ناظر بر اعمال باقی گروه است. محمدعلی مهمان‌نوازان، مترجم کتاب، در جایی به نقل از ناباکوف می‌نویسد: آدم‌های قصه، شخصیت‌های محبوب دوره آغازین کار ادبی من هستند؛ مهاجران روس که در برلین، پاریس یا لندن زندگی می‌کنند. البته آنها تفاوتی با دیگر مهاجران ندارند و زندگی‌شان کم و بیش مثل مهاجران نروژی در ناپل است. ناباکوف «چشم» را در فاصله سال‌های 1924 تا 1925 می‌نویسد، یعنی درست زمانی که چند سال از پایان گرفتن جنگ داخلی روسیه می‌گذرد. لنین تازه مرده ولی حکومت استبدادی همچنان به قوت خود باقی است. ناباکوف در «چشم» در جامه جوانی آرمانگرا و نسبتا جاه‌طلب ظاهر می‌شود و به درون خانواده‌های روسی می‌رود. به ظاهر از آنها اتاق اجاره می‌کند یا مدتی معلم سرخانه بچه‌هایشان می‌شود، اما در باطن، با نگاهی پلیسی دور از چشم دیگران اعمال و رفتار آنها را از زیر ذره‌بین خود عبور می‌دهد و کنش‌ها و واکنش‌هایشان را آسیب‌شناسی و در خود تجزیه و تحلیل می‌کند؛ شخصیت‌هایی که صرفنظر از «گاسپودین اسموروف»، رفته رفته وارد صحنه داستان می‌شوند و هریک دارای دغدغه‌های شخصی خود هستند، اما شخصیت‌هایی که حضورشان تنها در یک صحنه خلاصه نمی‌شود و تا پایان داستان به شکلی زیرپوستی و نامحسوس حضور دارند. نمونه آن هم «کاشمیران» شوهر «ماتیلدا» است یا «ماخین» و همین‌طور پدر «اوجنیا» و «وانیا» که خردمندانه، شعبه لندن یک شرکت آلمانی را اداره می‌کنند.
نویسنده نه‌تنها در «چشم» که درباره تمام آثارش اعتقاد دارد کارهایش عموما از رویکرد اجتماعی به دور است و با نوعی ضداسطورگی پیوند دارد. ناباکوف، رمان را اثری مملو از تصاویر دوگانه و درهم معرفی‌کرده و درباره آن صادقانه ابراز می‌کند: «نمی‌دانم خواننده امروزی هم آن لذتی را که من 35 سال قبل از انطباق و تعدیل مراحل جست‌وجوی راوی در یک قالب معماگونه مشخص به دست آوردم به دست می‌آورد یا نه؟» آنچه از «چشم» برمی‌آید، سرگشتگی «اسموروف» تا پایان داستان است. او نه با آشنایی با دختران اعیان و تحصیلکرده که همگی از داشتن معلمان سرخانه بهره برده‌اند و پیانو می‌دانند و اساسا متعلق به طبقه فرادست و بورژوای جامعه روسیه هستند، خود را پایبند عشق‌های افلاطونی می‌سازد و نه برای از دست دادن موقعیت‌های شغلی و مالي غبطه و افسوس می‌خورد. بی‌علاقگی و کم‌حوصلگی او تا جایی پیش می‌رود که وقتی دختر مورد علاقه‌اش (وانیا) پیشنهاد ازدواج با او را رد می‌کند و تن به زندگی با مرد دیگری می‌دهد، مخاطب چندان سرخوردگی و اندوهی در او مشاهده نمی‌کند که هیچ، بلکه او فریاد می‌زند: «دیگر چکار می‌توانم بکنم؟ چکار کنم که این را ثابت کنم؟ چگونه نشان دهم که من خوشبختم؟ آه! فریاد می‌زنم تا عاقبت همه‌تان حرف مرا باور کنید. شما مردم سنگدل و از خودراضی...». این جمله در پایانی‌ترین بخش داستان، در حقیقت اولین و آخرین اعتراض او به وضعیت موجود است که در خلسه‌ای ناتمام و میان کشمکش‌های ذهنی‌اش ته‌نشین می‌شود. حتی نوع و شیوه روایت ناباکوف نیز از خواننده چیزی شبیه خود او می‌سازد، طوری که در «چشم» هر چند خواننده همچون سایه‌ای، کوچه به کوچه و خیابان به خیابان و خانه به خانه او را در مسیر اتفاقات و آشنایی با شخصیت‌های مختلف دنبال می‌کند تا سر از ماجراهای بعدی درآورد اما در هیچ بخش داستان احساساتش درگیر ماجرا نمی‌شود که این شاید به زبان تلخ و تا حدودی گزنده نویسنده و شیوه‌ای که برای روایت برگزیده، بازگردد. حتی وقتی شخصیت اصلی داستان از خود بیخود شده و در پی یک درگیری به تیراندازی می‌پردازد، دلهره چندانی به دل مخاطب راه نمی‌یابد یا با عشق‌های کوتاه‌مدت او و توصیفات دقیقی که از چهره تک‌تک افراد خانه‌ها ارائه می‌دهد همذات‌پنداری نمی‌کند و از مرگ و زندگی دیگر شخصیت‌های فرعی که بتدریج وارد صحنه می‌شوند، جا نمی‌خورد و غمگین نمی‌شود. او درباره رمان افتخار می‌کند که تصویری تنزل یافته از یک عشق دردناک را به نمایش مخاطب نمی‌گذارد. او عشق را با چاشنی منطق می‌آمیزد و در نهایت آنچه از برآیند این آمیختگی نصیب مخاطب می‌شود، ماندن در یک موقعیت ناتمام است. انگار در صحنه مطرح شدن مساله ازدواج از سوی «اسموروف» به «وانیا» تکلیف مخاطب با داستان روشن نیست و احساس خاصی از این مکالمه‌های نه‌چندان حسی به او دست نمی‌دهد. شاید بهترین دلیل این مسأله آن باشد که ناباکوف می‌خواهد با زبان بی‌زبانی به مخاطب حالی کند، عشق و اساسا عاشق‌پیشگی، دغدغه اصلی شخصیت داستان نیست بلکه عشق برای «اسموروف» در شرایط سرگشتگی، ظاهرا نوعی مفر برای گریز از شرایط است بویژه در قسمتی از رمان که او به «وانیا» ابراز علاقه می‌کند و می‌کوشد تا او را برای ازدواج متقاعد کند، عشق و خشونت چندان پنهان و زیرپوستی است که مخاطب هیجانی برای به دست آوردن یا از دست دادن آنها در خود احساس نمی‌کند.
صرفنظر از این فراز و فرودها، او نقابی بر چهره نمی‌زند و برای بیان حقایق جامعه مهاجرت زده و پر از تردید، همان‌طور سادگی را در روایت کردن در پیش می‌گیرد که در دیگر کارهایش. او جزو نویسندگانی است که به قهرمان یا ضد قهرمان در اثر اعتقادی ندارد و تمام رسالتش بر ادای حق مطلب خلاصه می‌شود. هنر او اصولا در ترسیم یک پازل اتفاق می‌افتد؛ پازلی که به تبع «خنده در تاریکی»، چینش اتفاقات را رقم می‌زند و می‌تواند هر وقت که بخواهد دست دراز کند و این نظم را به هم بریزد و خواننده را متعجب سازد. نه! در «چشم» خواننده با روایتی متقاطع و عاشقانه مواجه نیست. انگار هیچ‌یک از آثار ناباکوف به این مولفه تعلق خاطری ندارند. ناباکوف به معنای واقعی، گرایش به مکاشفات دارد. او شخصیت «اسموروف» را طوری خلق می‌کند که تا زمانی می‌تواند به حیات خود ادامه دهد که در ذهن دیگران انعکاس دارد. در مجموع دنیای او دنیایی پیچیده و مملو از لابیرنت‌های تو در توست.
به تعبیری، روانشناسان متبحر در میان نوشته‌های او می‌توانند نقوش پرتلألویی مشاهده کنند که در واقع دنیای گسست و انفکاک روح از بدن است. جامعه‌ای که ناباکوف در«چشم» ترسیم می‌کند، برشی از زندگی طبقه مرفه است با گرایشات سیاسی، افکار، میتینگ‌ها، داد و قال‌ها و کشمکش‌های منحصر به خود؛ جامعه‌ای که در عین دلبستگی به مخلفات زندگی، دستخوش یک جور خواب‌آلودگی مزمن است؛ خواب‌آلودگی و رخوتی که در لایه‌های هجرت رسوخ کرده و به انزوا، بدبینی و تردید آدم‌ها می‌انجامد. ارسال نظر
پربیننده