کارگردانی که می‌خواست «یک فیلم» بسازد

محمد سید‌علی دیروز (سه‌شنبه 15 سپتامبر) برابر بود با یکصد و پانزدهمین سالگرد تولد یکی از بزرگ‌ترین پیشگامان تاریخ سینمای فرانسه. ژان رنوآر نه تنها در زمینه کارگردانی بلکه در مقام یک نویسنده و هنرپیشه نیز دارای شهرتی جهانی‌ است. او به‌عنوان یک کارگردان حدود 40 فیلم را در کارنامه خود ثبت کرد. رنوآر از جمله کارگردان‌هایی به شمار می‌رود که با فیلم‌های خود بخشی از مهم‌ترین دوره‌های سینما را پوشش داده‌است. آثار او شامل فیلم‌هایی از عصر سینمای صامت می‌شود که تا دهه 1960 و در قالب فیلم‌های با کلام نیز ادامه می‌یابد. همچنین رنوآر به عنوان یک نویسنده کتابی ارزشمند را با نام «پدر من: رنوآر» پیرامون زندگینامه پدر خود «پیر آگوست رنوآر» از نام‌های شناخته شده عالم نقاشی، در سال 1962 منتشر کرد. ژان رنوآر در 15 سپتامبر 1894 و در شهر پاریس فرانسه متولد شد. موفقیت مالی پدرش تنها یکی از دلایلی بود که ژان دوران کودکی شادی را سپری کند. او نیز مانند دیگر اعضای خانواده سوژه بسیاری از نقاشی‌های پدر بود که در دوران توسعه امپرسیونیسم دست به خلق آثار هنری می‌زد. جنگ جهانی اول باعث می‌شود تا رنوآر از ناحیه پا مورد اصابت گلوله قرار گیرد و آسیب‌هایی به وی وارد شود اما پس از جنگ وی جذب سینما می‌شود. البته پیش‌تر پدرش به او پیشنهاد می‌کند تا در زمینه هنرهای سرامیک فعالیت کند اما وی پس از مدتی این رشته را رها می‌کند تا به سینما روی آورد. رنوآر برای مدتی به فیلمنامه‌نویسی مشغول می شود تا اینکه تصمیم می‌گیرد کارگردانی را آغاز کند. در دهه 1930 و پس از ساختن حدود 9 فیلم صامت، رنوآر ساخت فیلم‌های با کلام خود را آغاز می‌کند. این امر آغاز موفقیت بین‌المللی این کارگردان را رقم می‌زند و رنوآر با ساخت فیلم‌هایی چون «سگ و بودو از غرق شدن نجات یافت» مورد توجه جهان قرار می‌گیرد اما پس از حمله آلمان به فرانسه که در ماه مه 1940 روی داد رنوآر مجبور می‌شود به آمریکا برود و به این ترتیب دوران فعالیت حرفه‌ای او در هالیوود آغاز می‌شود. البته حضور وی در ایالات متحده چندان هم آسان نبود، چراکه رنوآر برای پیدا کردن پروژه‌هایی که مناسب وی باشد با مشکلاتی روبه‌رو‌ می شود. با این وجود او سرانجام راه موفقیت را می‌یابد و فیلم «اهل جنوب» را می‌سازد. این فیلم از سوی برخی منتقدان به عنوان بهترین فیلم رنوآر در آمریکا شناخته می‌شود و علاوه بر این او را نامزد دریافت جایزه اسکار بهترین کارگردانی می‌کند. سال 1949 نیز در نوع خود برای فعالیت حرفه‌ای رنوآر یک اتفاق بدیع را به همراه داشت. وی در این سال نخستین‌ فیلم رنگی خود را با نام «رودخانه» تولید می‌کند که برای او جایزه بین‌المللی جشنواره فیلم ونیز را به همراه داشت. رنوآر پس از بازگشت به اروپا نیز با چندین هنرپیشه مطرح آن زمان از جمله ژان گبن و اینگرید برگمان همکاری می‌کند. آخرین فیلم رنوآر نیز در نوع خود بسیار جالب توجه بود. این فیلم که «تئاتر کوچک رنوآر» (1969) نام داشت مجموعه‌ای از 4 فیلم کوتاه بود که در سبک‌های گوناگونی ساخته شده بودند. این فیلم یکی از چالش‌برانگیزترین و پیشروترین فیلم‌های وی محسوب می‌شود، چراکه در واقع خارج از قالب‌های مرسوم زمان خود ساخته شده بود اما بعد از ساخت این فیلم و با افت سلامت رنوآر، این کارگردان اسطوره‌ای بیشتر وقت خود را صرف پذیرایی از دوستانش در منزل خود واقع در بورلی هیلز می‌کند. او همچنین رمان‌ها و خاطرات خود را نیز به رشته تحریر در می‌آورد. در سال 1973 رنوآر خود را برای تولید اثر دیگری با نام کارولا آماده می‌کرد که در پی وخیم شدن وضعیت سلامت وی نورمان لوید که دوست و هنرپیشه رنوآر در فیلم اهل جنوب بود، کارگردانی این پروژه رابرعهده گرفت اما در سال 1975 جایزه اسکار یک عمر موفقیت هنری، با این عنوان به ژان رنوآر اهدا شد: «نابغه‌ای که با ظرافت، مسؤولیت و تعهد مثال زدنی خود در فیلم‌های صامت، با کلام، بلند، مستند و تلویزیونی تحسین جهانیان را برانگیخت». همچنین در همان سال جایزه لژیون دونور فرانسه نیز به وی اهدا شد. سرانجام ژان رنوآر در 12 فوریه 1979 در بورلی هیلز کالیفرنیا و در 84 سالگی درگذشت. پیکر او به فرانسه بازگردانده شد تا در کنار خانواده‌اش به خاک سپرده شود. رنوآر برای بسیاری از اهالی سینما مورد احترام بسیاری بود به‌طور‌‌ی که اورسن ولز بزرگ پس از مرگ رنوآر در مقاله‌ای که برای لس‌آنجلس تایمز نوشت وی را بزرگ‌ترین کارگردان تاریخ خطاب کرد. همچنان که ژاک‌ریوت وی را «رئیس» خطاب می‌‌کرد. نشریه اینترتینمنت ویکلی نیز رنوآر را در رتبه 12 کارگردان برتر تاریخ و برترین کارگردان فرانسه جای داد. ستاره‌ای نیز در خیابان مشاهیر هالیوود به نام ژان رنوآر نامگذاری شد. رنوآر معتقد بود: «یک کارگردان در تمام زندگی خود تنها یک فیلم می‌سازد. بعد آن را خرد می‌کند و دوباره آن را از نو می‌سازد».