محسن حسام مظاهري
معتقدم درباره انتخاباتي که گذشت به دلايل بسيار و از جمله عدم‌‌شفافيت و غلبه فضايي شديداً غبارآلود و مبهم و اينکه بسياري سوالات بي‌‌پاسخ مانده‌‌اند، هنوز حرف زيادي نمي‌‌توان زد. هنوز زود است و بايد صبر کرد. با اين‌‌حال گمان مي‌‌کنم اين چندقسمت حداقل حرف‌‌هايي است که شايد بتوان تا اين زمان زد. شايد.
شخصاً درعين بي‌‌اعتمادي شديد به متوليان امر و مسؤولان برگزاری انتخابات و در عين باور به مشکوک‌‌بودن رفتارهاي مجموعه دولت ـ در معناي عام خود ـ در انتخاباتي که گذشت؛ به خلاف نظر دوستان معترض چندان به وجود تقلب گسترده باور ندارم و به دلايلي که خواهم گفت به‌‌گمانم رأي احمدي‌‌نژاد بايد حتی بيشتر مي‌‌بود! و رأي موسوي از قضا خيلي هم زياد است و عجيب!
همين اول کار خيال خود و دوستان عزيز را راحت کنم که بنده نه تنها از رأيي که دادم و انتخابي که کردم پشيمان نيستم بلکه اگر انتخابات تکرار مي‌‌شد هم باز به يکي از «اعتدال»گرايان حاضر در صحنه ـ يعني آقايان موسوي يا رضايي ـ رأي مي‌‌دادم (با همه انتقادات بسياري که به برخي رفتارهاي عجيب بعد از انتخابات‌‌شان دارم).
* و نکته آخر اینکه به دوستان و مخاطبان عزيز بویژه آن دسته از عزيزان که هميشه خدا يک مشت برچسب و اتيکت در جيب‌‌شان است و در عرض چندثانيه قادرند طرف مقابل‌‌شان را از حيز انتفاع ساقط کنند و به انواع تهمت‌‌ها و برچسب‌‌ها بيارايند، ضمن خداقوت عرض مي‌‌کنم اين مطالب دنباله‌‌دار است و مکمل هم. لذا کمي شکيبايي ورزند تا فرجام سخن آشکار شود.
«درباره الی» و درباره انتخابات
«درباره الي» را دوبار ديدم. يک‌بار در «سينما فرهنگ» تهران و يک‌بار در «سينما ساحل» اصفهان و هربار يک تجربه متفاوت داشتم از ديدنش. تجربه‌اي که به من و فيلم برنمي‌گشت؛ به ديگر تماشاگران برمي‌گشت.
درباره الي را بار اول فيلمي ديدم که يک سر و گردن از استاندارد سينماي ايران بالاتر است. يک فيلم واقعي و پر از لحظه‌هاي اضطراب، دلهره، سوال، بيم و اميد و همه هم بجا و درست. فيلمي که همه‌چيزش سر جاي خود است. از اين‌روست که تماشاگر «سينما فرهنگ» را با خود همراه ميکند. در خود درگير ميکند، مي‌کشد، ميبرد. بویژه آن چند نقطه اوج فيلم، لحظه‌هاي اضطراب که مي‌رسيد؛ مثل صحنه بادبادک و صداي رعب‌آور موج، يا غرق‌شدن آرش و دويدن‌ها و ترس‌ها؛ مي‌ديدم همه انگار که بچه خودشان غرق شده، مضطربند، حرص مي‌خورند، روي صندلي نيم‌خيز شدهاند، نفس در سينه حبس کرده‌‌اند، بازيگران را به سريع‌‌تر دويدن تشويق ميکنند و. . . . انگار که شاهد ماجرايند و نه بيننده يک فيلم و فيلم هم که تمام شد، رمق همه گرفته شده بود. احساس خستگي مي‌کرديم.
اما تجربه دوم از ريشه تفاوت داشت. درست همان صحنه‌هاي اوج که رسيد، درست آنجا که انتظار داشتي رفتار مشابهي ببيني از ديگران، ناگهان شليک خنده جمعيت، نه يکي، دوتا بلکه به‌جرأت مي‌شود گفت اکثريت غالب، شوکه‌ام کرد. با پوزخندي به نشانه تعجب به فاطمه نگاه کردم و او هم به من! اين رفتار تکرار که شد، آرام در گوشم پرسيد: «اينا چرا دارن مي‌خندن؟ کجاي اين صحنه خنده‌داره؟» و من که سالها در اصفهان زيسته‌ام عاجز بودم از فهم آن رفتار عجيب هم‌شهري‌هاي همین چند سال پيشم و شانه بالا انداختم. فيلم هم که تمام شد، در کريدوري که به بيرون، به خيابان، راهنمايي‌مان مي‌کرد، بسيار مي‌شنيدم که از صحنه‌ها و موقعيت‌هاي طنز و مضحک فيلم براي هم تعريف مي‌کردند! حال آنکه اساساً فيلم هيچ موقعيت طنزي ندارد و درحقيقت اين برداشت و زاويه ديد آنها بود که با به‌سخره‌گرفتن صحنه‌ها و کاراکترهاي فيلم سعي داشتند نياز به طنز خود را ارضا کنند. بماند که کم نبودند آنها که مي‌گفتند «چه فيلم مزخرفي بود! حيف پول»! به خيابان که رسيديم و به سرپرده سينما که نگاه کردم، تعجبم افزون شد. پرده فيلم عوض شده بود و «خروس جنگي» جاي «درباره الي» نشسته بود. آنهم وقتي هنوز از اکران «درباره الي» در آن سينما کمتر از 2 هفته مي‌گذشت!
* روزها ذهنم درگير اين علامت سوال بود تا که دريافتم فهم اين تفاوت رفتار، يکي از شاه‌کليدهاي فهم انتخابات اخير است. به ديگر سخن، اين تفاوت رفتار در برابر فيلمي چون درباره الي، درست از جنس تفاوت رفتار در برابر انتخابات دهم است و هر 2 نماياي 2 شکاف ممزوج و مرتبط باهم بودند؛ شکاف تهران و ايران؛ و شکاف فرهنگ عامه و فرهنگ خواص.
شکاف اول: تهران، ايران نيست
«مشکل اينه که حکومت، تمام اين سالها تهران را بزرگ و بزرگ‌تر کرد. تمرکزش را گذاشت روي گسترش تهران و همین باعث شد از يکطرف توقع تهراني‌ها روزبه‌روز بيشتر بشه و از طرف ديگر بين اين شهر با کل ايران فاصله بيفته؛ جوري که شهرهاي ديگر حتي با چندين سال دويدن نتوانند به گرد پاي تهران برسند. حکومت، نوک دماغش، تهران را فقط ديد و سعي کرد به نيازهاي آن پاسخ بده ولي تهران، ايران نبود و نيست».
اين تحليل يکي از اقوام است در میهماني چند شب پيش از وقايع اخير و تحليلي که ماحصل سالها کار و تجربه اشتغال در يکي از وزارتخانه‌هاي محوري است.
و بله، حق با ايشان است.
آنها که مثل من تجربه زندگي در يک شهر و ولايت ديگري چون تهران را هم در توبره دارند، به احتمال زياد در اين سخن با من هم‌دل‌ترند که تهران اساساً تافته جدابافته و وصله ناجوري است در کشور. تهران همه‌چيزش فرق ميکند. مسأله‌هایش، دغدغه‌هایش، سوال‌هایش، جواب‌هایش، توقعاتش، و بالاخره مردمش و سبک زندگي مردمش.
تهران شهر کار است. شهر هنر مدرن است. شهر سبک زندگي جديد و مدرن است. خيلي چيزها فقط در تهران معني دارد مثل تئاتر (در معناي مدرن تئاتر شهري‌اش؛ نه در معناي محلي نمايش‌هاي محلي برخي شهرها، مثل آقارشيد اصفهان)، مثل گالري‌رفتن، مثل پيتزا و فست‌فود خوردن، مثل رستوران رفتن، مثل خيلي چيزهاي ديگر. براي پرهيز از کلي‌گويي اجازه دهيد يک مقايسه سرانگشتي بين همین 2 شهري که خود در آنها زيسته‌ام، بکنم. در اصفهان تا 9-8 صبح فقط محصل‌ها و کارگرها و برخي کارمندها از خانه بيرون زده‌اند. ديگران معمولا حول و حوش اين ساعت دارند صبحانه مي‌خورند. در شهر، در تمام روز، يک تصوير آرام و روان از زندگي مي‌بيني. زندگي درست به همان ميزان لازم و نه بيشتر جاري است. مثل زاينده‌رود. کسي نمي‌دود، کسي پريشان و مضطرب و مستأصل نيست. کمتر صحنه‌هاي دعوا و پرخاش مي‌بيني. کمتر خلق‌الله يقه هم را پاره ميکنند. کاسب‌ها، به جز سوپري‌ها و کله‌پزها و نانواها، تازه 10-9 کرکره مغازه را به آرامي بالا مي‌دهند. بالاشهر و پايين‌شهر (در تعبير بومي: اين‌ور آب و آن‌ور آب)اش آن‌قدرها توفير ندارد. خبري از مسجدهاي مجلل نيست. خبري از مدارس غيرانتفاعي بزرگ نيست. هنوز مدارس دولتي اکثريت دارند. رقابت بين آن چند مدرسه غيرانتفاعي مشهور هم کمابيش فقط علمي است. اصفهان کمتر از 10 سالن سينما دارد، در عوض 2 تا گروه تئاتر دارد که سال‌هاست در حال تکرار خودند و جالب آنکه هنوز هم مشتري دارند؛ يکي گروه اکليلي يا همان آقاي گرفتار و ديگري هم گروه آقارشيد و هر 2 گروه هم فقط نمايش‌هاي طنز اجرا ميکنند (نمايش، نه تئاتر). در اصفهان رستوران رفتن خانوادگی فرهنگ نيست، مگر در بين برخي از نسل جوان. در عوض مردم بویژه پنجشنبه، جمعه‌ها ديگ غذا و سماور و قوري را برمي‌دارند و فنجان و کاسه و بشقاب و قاشق و چنگال را مي‌ريزند توي يک سبد و حصير را ميزنند زير بغل و مي‌روند کنار آب، در پارک‌هاي ساحل زاينده‌رود نهار و شام‌شان را مي‌خورند، و هم آنجا هم زير سايه درختان خواب بعدازظهرشان را مي‌روند، و همانجا هم بازي‌شان را ميکنند و عصر يا آخرشب بساط را جمع ميکنند و برمي‌‌گردند خانه. به همین سادگی. در اصفهان 3-2 تايي موزه هست، ولي موزه رفتن فقط براي گردشگران خارجي يا مسافران شهرهاي ديگر و دانش‌آموزان مدارس معنا دارد، نه عامه مردم خود شهر. کمااينکه از مردم شهر معمولاً کمتر کسي به قصد تماشا به ابنيه تاريخي مي‌رود. اصفهاني‌ها با آثار تاريخي شهرشان و در آنها زندگی ميکنند. از روي سي‌وسه‌پل رد مي‌شوند، چون مسيرشان است. در مسجد جامع نماز مي‌خوانند، چون مسجد محله‌شان است. ظهر جمعه به ميدان امام مي‌روند، چون نمازجمعه آنجا خوانده مي‌شود. در مدرسه چهارباغ درس مي‌خوانند، چون حوزه علميه‌شان است و ... آنچه به هنر اصفهان شناخته مي‌شود در زندگی مردم آن شهر کاربرد دارد. لوکس نيست. تجمل نيست. شیء موزه‌اي نيست. جز چند خيابان مرکز شهر، آنهم نه هر روز و هر ساعت، در ديگر نقاط شهر ترافيک (هنوز) چندان معنا ندارد و تعداد مردهايي که ظهر مي‌آيند خانه و نهارشان را مي‌خورند و بعد احياناً سر کارشان برمي‌‌گردند، زيادتر است. اصفهان با همه عظمت و بزرگي‌اش، شهر کوچکي است. با کمتر از 10تا بنر و تابلو مي‌توان کل شهر را از يک مراسم باخبر کرد. توي کوچه و خيابان خيلي‌‌ها باهم سلام‌عليک ميکنند. يعني هم را مي‌شناسند و. . . .
تهران اما از 6-5 صبح بيدار است. 6 صبح صف اتوبوس‌ها تشکيل شده و 8-7 ترافيک صبحگاهي است. همه از همان خروس‌خوان دارند مي‌دوند و توي پياده‌روهاي مملو از جمعيت همه عجله دارند، انگار که عمري است دويده‌اند و نرسيده‌اند. به هم تنه ميزنند. از هم جلو ميزنند. توي خيابان‌ها هم ترافيک معمولاً سنگين است و طاقت‌فرسا. همه عصباني‌‌اند. همه غر ميزنند. همه فحش مي‌دهند. همه اعصاب‌شان خرد است. اين است که به کمترين بهانه باهم دست به يقه مي‌شوند. سر جاي پارک يا سبقت از هم يا حتی بد نگاه‌کردن! به هم مي‌پرند. بسيار مي‌شود که هفته‌ها روز و شب در خيابان راه مي‌روي و يک‌نفر پيدا نمي‌شود به اسم صدايت کند. يک نفر نيست که بشناسدت، که با صداي بلند بخواندت. همه از کنار هم مي‌‌گذرند. همه باهم غريبه‌اند و تو در شهر گمي و در اين گم‌بودن، آزادي هرکار دلت ميخواهد بکني. براي همین تهران شهر آزادي‌هاست و اين را مهاجران و دانشجويان شهرستاني بویژه دختران خوابگاهي بيشتر و بهتر درک ميکنند. خبري از نظارت نيست. کسي، چشم آشنايي نمي‌پايدت. خبري از خط‌کش و بازپرسي نيست. خبري از رسم و رسوم و سنت نيست. آلود‌گي هوا همه را کلافه کرده. بازار از صبح تا شب يکسره باز است و پرمشتري. مردم هر از چندگاه به‌جاي غذاي منزل غذاي بيرون مي‌خورند. ديدن آدم‌هاي مشهور، ستاره‌هاي فوتبال، هنرپيشه‌هاي سينما و تلويزيون، سياستمداران و مسؤولان کشوري، اساتيد برجسته و نويسند‌گان صاحبنام، مجريان تلويزيون و ... يک امر نسبتاً معمولي و عادي است. چندين سالن سينما فعال است. چندين تالار نمايش، تئاترهاي حرفه‌اي روي پرده مي‌برند و کمتر هم طنز. هزار فرقه و دين و دسته و انشعاب در بين دينداران است. چندين مدرسه درندشت و صاحبنام و صاحب‌پول عمدتاً با رويکردهاي سختگيرانه و خرافي در مذهب ظاهر، با امکانات عجيب و غريب مشغول کارند. تفاوت بالاشهر و پايين‌شهر (شمال و جنوب) کاملاً فاحش است. ماشين‌هاي مدل بالا، برج‌هاي سر به فلک‌کشيده و رستوران‌هاي مجلل فراوان است. تهران، موزه هنرهاي معاصر دارد، گالري نقاشي و مجسمه دارد، کنسرت‌هاي موسيقي دارد، اکران فيلم مستند دارد، بازار کتاب دارد و خيلي چيزهاي ديگر که ديگران ندارند و نيازي هم به داشتن‌‌شان ندارند. فکر و خيال خارج رفتن براي کار، براي ادامه درس، براي تفريح و خوشگذراني، در تهران بيشتر است. تنوع‌‌طلبي در خوراک و پوشاک بيشتر است. «مارک» و «مُد» بيشتر معني مي‌‌دهد و اهميت دارد؛ بویژه مارک‌‌هاي خارجي و مشهور. تب پديده‌‌هاي ارتباطي و ديجيتالي مثل وبلاگ و فيس‌‌بوک و ... داغ‌‌تر است. آنچه به اسم روشنفکري مي‌‌شناسيم و اخلاق و رفتار و دغدغه‌‌هاي متناظرش تنها در تهران مجال بروز مي‌‌يابد. بازار و رقابت در تهران معني ديگري دارد. اساساً رقابت و ريسک در معناي مدرنش که يکسره با نمونه‌‌هاي مشابه سنتي‌‌اش متفاوت است، در تهران معني دارد. تقاضا و عرضه هم در معناي جديد و وسيعش خاص تهران است. تهران بيش از ديگران نياز به رسانه مستقل دارد و از جمله به روزنامه و راديو و تلويزیون خاص خود. تهران به «همشهري» نياز دارد و تنها در تهران است که همشهري مي‌‌تواند (و بايد) نيازمندي‌‌هایش بالاي 150 صفحه باشد و ظهرنشده روي دکه‌‌ها تمام شده باشد.
تهران دروازه غرب است براي ايران. دروازه زندگی مدرن و غربي. دروازه مصرف و رفاه. در تهران سبک زندگی مدرن کمابيش معني دارد. تعامل با دنياي ديگر معني دارد. تهران با فاصله‌‌اي بسيار، نزديک‌‌ترين شهر ايران است به مفهوم شهر صنعتي و شهر مدرن، شهر مرفه و مجلل.
روشن است که منظورم از تهران در اين‌‌جا عمدتاً آن قشرهايي از شهروندانش است که نمايان‌ترند براي اين مفهوم‌‌سازي. يعني مناطق متوسط و بالاي شهر بویژه طبقه متوسط. به ديگر سخن در اين معنا مناطق متوسط و بالايي تهران، «تهران»ترند. اساساً در تهران است که طبقه متوسط شهري معني دارد و آنچه احياناً در مناطق مرفه‌‌نشين برخي کلانشهرهاي ديگر شاهديم، عمدتاً چيزي بيش از يک تابلوي کپي‌‌شده و يک دست‌‌خط با سرمشق تهراني نيست.
اين تفاوت‌‌هاي فراوان و بسياري موارد ديگر، تهران و اهالي‌‌اش را ـ حداقل اهالي متعلق به طبقات متوسط و بالا را ـ يکسره با ديگر ايرانيان متفاوت کرده. طبقه متوسط تهران‌‌نشين ذائقه و مدل زندگی و سليقه ديگري دارد. از يکسري چيزهاي ديگر لذت ميبرد. به يکسري چيزهاي ديگر علاقه دارد. اوقات فراغت معني متفاوتي دارد برايش و آن را جور ديگري مي‌‌گذراند. هنر را جور ديگری مي‌‌شناسد و ميخواهد (به همین دليل رفتار او در مقابل فيلمي چون درباره الي، چنانکه ذکر شد، متفاوت است با ديگران. چون اين فيلم و بسياري فيلم‌‌هاي مشابه ديگر، براي او ساخته شدهاند و اوست که مي‌‌تواند با آنها رابطه برقرار کند). از دين و دينداري کمابيش فهم متفاوتي دارد و به‌‌تبع رفتار ديني‌‌اش فرق ميکند. خدا را جور ديگر مي‌‌شناسد. زيستن را جور ديگر مي‌‌فهمد. در مجالس و میهماني‌‌هایش جور ديگر لباس مي‌‌پوشد و غذا مي‌‌خورد و مدهایش با فاصله زماني معني‌‌داري به شهرستان‌ها مي‌‌رسد و اصلاً همین مفهوم رايج «شهرستاني» خود بخوبي گوياست. شهرستاني يعني غيرتهراني. يعني يک تهران است و يک غير آن، که چندان فرقي نمي‌‌کند شهر بزرگ باشد يا روستاي کوچک. چون همه در اين مخاطب و پيرو تهران بودن در حد توان خود مشترکند. اين طبقه متوسط تهراني، سالياني است که در سکوت و با روندي آرام دارد خودش را مي‌‌شناسد. دارد خودش را متمايز ميکند. دارد خودش را مي‌‌نماياند. به ديگران و بویژه به حکومت و مي‌‌گويد که ما هستيم! ما را ببين! حتی چندسالي است براي خودش صاحب رسانه شده است. جوان شمال‌‌شهري‌‌اش «چلچراغ» را دارد و جوان مذهبي‌‌اش «همشهري جوان» را و زن خانه‌‌دارش «زندگی ايده‌‌آل» و «منزل» را و خيلي مجله‌‌هاي ديگر که فقط تهران، فقط طبقه متوسط تهراني، گروه هدف مخاطب‌‌شان است (چه خودشان اذعان بکنند، چه نکنند.) و انتخابات دهم يکي از مهم‌‌ترين بزنگاه‌‌ها و فرصت‌‌هايي بود که اين قشر يافت براي ابراز خود و قدرت‌‌نمايي خود.
از اين روست که موسوي در تهران رأي بيشتري دارد. چون اين ذائقه اساساً نمي‌‌تواند (دقت کنيد؛ نمي‌‌تواند، نه تنها نمي‌‌خواهد) که مانند احمدي‌‌نژاد را انتخاب کند. چون به درستي او را يک مانع و يک مزاحم مي‌‌پندارد براي خود و اين چندان ربطي به خط و ربط هاي معمول سياسي و مذهبي هم ندارد اصلاً تنها تهران و شمال تهران است که معترض است، و ريسک و هزينه به خيابان آمدن و اعتراض‌‌کردن را مي‌‌پذيرد، و شب‌‌ها، هنوز هم حتی، روي پشت‌‌بام الله‌اکبر مي‌‌گويد. اما اين قشر با همه کثرت‌‌شان در برابر آن اکثريت ديگر ايران طبعاً هنوز اقليتند و اين واقعيتي است که به دلايلي از جمله اعتماد فراوان و ناگزيرشان به رسانه‌‌ها، رسانه‌‌هايي که خودشان ساخته‌‌اند يا مديريت ميکنند، گويا نمي‌‌توانند و نمي‌‌خواهند باور کنند ولي اين واقعيت است. تهران، ايران نيست. گرچه در هر شهر و روستا مقلدان و هواخواهان و شيفتگاني
داشته باشد.
به گمان من، روي ديگر ماجرا اين است که اين قشر، گرچه اين روزها سرخورده است و کمي هم مأيوس، اما ديري نمي‌‌پايد که به خود خواهد آمد و به مانور قدرتي که شايد براي اولين‌‌بار در اين انتخابات از خود به نمايش گذاشت، خواهد باليد و روي آن حساب خواهد کرد.
-------------------------------------
«نیمکت» جایی است برای ارائه دیدگاه‌های موافق و مخالف درباره موضوعات روز و مطالب منتشره در آن لزوماً ديدگاه روزنامه نيست. علاقه‌مندان می‌توانند مطالب و آرای خود را در قالب یادداشت به ایمیل info@vatanemrooz.ir یا نمابر 88512034 ارسال کنند. درس‌‌هاي انتخابات دهم
«درباره الی» و درباره انتخابات
محسن حسام مظاهري
معتقدم درباره انتخاباتي که گذشت به دلايل بسيار و از جمله عدم‌‌شفافيت و غلبه فضايي شديداً غبارآلود و مبهم و اينکه بسياري سوالات بي‌‌پاسخ مانده‌‌اند، هنوز حرف زيادي نمي‌‌توان زد. هنوز زود است و بايد صبر کرد. با اين‌‌حال گمان مي‌‌کنم اين چندقسمت حداقل حرف‌‌هايي است که شايد بتوان تا اين زمان زد. شايد.
شخصاً درعين بي‌‌اعتمادي شديد به متوليان امر و مسؤولان برگزاری انتخابات و در عين باور به مشکوک‌‌بودن رفتارهاي مجموعه دولت ـ در معناي عام خود ـ در انتخاباتي که گذشت؛ به خلاف نظر دوستان معترض چندان به وجود تقلب گسترده باور ندارم و به دلايلي که خواهم گفت به‌‌گمانم رأي احمدي‌‌نژاد بايد حتی بيشتر مي‌‌بود! و رأي موسوي از قضا خيلي هم زياد است و عجيب!
همين اول کار خيال خود و دوستان عزيز را راحت کنم که بنده نه تنها از رأيي که دادم و انتخابي که کردم پشيمان نيستم بلکه اگر انتخابات تکرار مي‌‌شد هم باز به يکي از «اعتدال»گرايان حاضر در صحنه ـ يعني آقايان موسوي يا رضايي ـ رأي مي‌‌دادم (با همه انتقادات بسياري که به برخي رفتارهاي عجيب بعد از انتخابات‌‌شان دارم).
* و نکته آخر اینکه به دوستان و مخاطبان عزيز بویژه آن دسته از عزيزان که هميشه خدا يک مشت برچسب و اتيکت در جيب‌‌شان است و در عرض چندثانيه قادرند طرف مقابل‌‌شان را از حيز انتفاع ساقط کنند و به انواع تهمت‌‌ها و برچسب‌‌ها بيارايند، ضمن خداقوت عرض مي‌‌کنم اين مطالب دنباله‌‌دار است و مکمل هم. لذا کمي شکيبايي ورزند تا فرجام سخن آشکار شود.
«درباره الی» و درباره انتخابات
«درباره الي» را دوبار ديدم. يک‌بار در «سينما فرهنگ» تهران و يک‌بار در «سينما ساحل» اصفهان و هربار يک تجربه متفاوت داشتم از ديدنش. تجربه‌اي که به من و فيلم برنمي‌گشت؛ به ديگر تماشاگران برمي‌گشت.
درباره الي را بار اول فيلمي ديدم که يک سر و گردن از استاندارد سينماي ايران بالاتر است. يک فيلم واقعي و پر از لحظه‌هاي اضطراب، دلهره، سوال، بيم و اميد و همه هم بجا و درست. فيلمي که همه‌چيزش سر جاي خود است. از اين‌روست که تماشاگر «سينما فرهنگ» را با خود همراه ميکند. در خود درگير ميکند، مي‌کشد، ميبرد. بویژه آن چند نقطه اوج فيلم، لحظه‌هاي اضطراب که مي‌رسيد؛ مثل صحنه بادبادک و صداي رعب‌آور موج، يا غرق‌شدن آرش و دويدن‌ها و ترس‌ها؛ مي‌ديدم همه انگار که بچه خودشان غرق شده، مضطربند، حرص مي‌خورند، روي صندلي نيم‌خيز شدهاند، نفس در سينه حبس کرده‌‌اند، بازيگران را به سريع‌‌تر دويدن تشويق ميکنند و. . . . انگار که شاهد ماجرايند و نه بيننده يک فيلم و فيلم هم که تمام شد، رمق همه گرفته شده بود. احساس خستگي مي‌کرديم.
اما تجربه دوم از ريشه تفاوت داشت. درست همان صحنه‌هاي اوج که رسيد، درست آنجا که انتظار داشتي رفتار مشابهي ببيني از ديگران، ناگهان شليک خنده جمعيت، نه يکي، دوتا بلکه به‌جرأت مي‌شود گفت اکثريت غالب، شوکه‌ام کرد. با پوزخندي به نشانه تعجب به فاطمه نگاه کردم و او هم به من! اين رفتار تکرار که شد، آرام در گوشم پرسيد: «اينا چرا دارن مي‌خندن؟ کجاي اين صحنه خنده‌داره؟» و من که سالها در اصفهان زيسته‌ام عاجز بودم از فهم آن رفتار عجيب هم‌شهري‌هاي همین چند سال پيشم و شانه بالا انداختم. فيلم هم که تمام شد، در کريدوري که به بيرون، به خيابان، راهنمايي‌مان مي‌کرد، بسيار مي‌شنيدم که از صحنه‌ها و موقعيت‌هاي طنز و مضحک فيلم براي هم تعريف مي‌کردند! حال آنکه اساساً فيلم هيچ موقعيت طنزي ندارد و درحقيقت اين برداشت و زاويه ديد آنها بود که با به‌سخره‌گرفتن صحنه‌ها و کاراکترهاي فيلم سعي داشتند نياز به طنز خود را ارضا کنند. بماند که کم نبودند آنها که مي‌گفتند «چه فيلم مزخرفي بود! حيف پول»! به خيابان که رسيديم و به سرپرده سينما که نگاه کردم، تعجبم افزون شد. پرده فيلم عوض شده بود و «خروس جنگي» جاي «درباره الي» نشسته بود. آنهم وقتي هنوز از اکران «درباره الي» در آن سينما کمتر از 2 هفته مي‌گذشت!
* روزها ذهنم درگير اين علامت سوال بود تا که دريافتم فهم اين تفاوت رفتار، يکي از شاه‌کليدهاي فهم انتخابات اخير است. به ديگر سخن، اين تفاوت رفتار در برابر فيلمي چون درباره الي، درست از جنس تفاوت رفتار در برابر انتخابات دهم است و هر 2 نماياي 2 شکاف ممزوج و مرتبط باهم بودند؛ شکاف تهران و ايران؛ و شکاف فرهنگ عامه و فرهنگ خواص.
شکاف اول: تهران، ايران نيست
«مشکل اينه که حکومت، تمام اين سالها تهران را بزرگ و بزرگ‌تر کرد. تمرکزش را گذاشت روي گسترش تهران و همین باعث شد از يکطرف توقع تهراني‌ها روزبه‌روز بيشتر بشه و از طرف ديگر بين اين شهر با کل ايران فاصله بيفته؛ جوري که شهرهاي ديگر حتي با چندين سال دويدن نتوانند به گرد پاي تهران برسند. حکومت، نوک دماغش، تهران را فقط ديد و سعي کرد به نيازهاي آن پاسخ بده ولي تهران، ايران نبود و نيست».
اين تحليل يکي از اقوام است در میهماني چند شب پيش از وقايع اخير و تحليلي که ماحصل سالها کار و تجربه اشتغال در يکي از وزارتخانه‌هاي محوري است.
و بله، حق با ايشان است.
آنها که مثل من تجربه زندگي در يک شهر و ولايت ديگري چون تهران را هم در توبره دارند، به احتمال زياد در اين سخن با من هم‌دل‌ترند که تهران اساساً تافته جدابافته و وصله ناجوري است در کشور. تهران همه‌چيزش فرق ميکند. مسأله‌هایش، دغدغه‌هایش، سوال‌هایش، جواب‌هایش، توقعاتش، و بالاخره مردمش و سبک زندگي مردمش.
تهران شهر کار است. شهر هنر مدرن است. شهر سبک زندگي جديد و مدرن است. خيلي چيزها فقط در تهران معني دارد مثل تئاتر (در معناي مدرن تئاتر شهري‌اش؛ نه در معناي محلي نمايش‌هاي محلي برخي شهرها، مثل آقارشيد اصفهان)، مثل گالري‌رفتن، مثل پيتزا و فست‌فود خوردن، مثل رستوران رفتن، مثل خيلي چيزهاي ديگر. براي پرهيز از کلي‌گويي اجازه دهيد يک مقايسه سرانگشتي بين همین 2 شهري که خود در آنها زيسته‌ام، بکنم. در اصفهان تا 9-8 صبح فقط محصل‌ها و کارگرها و برخي کارمندها از خانه بيرون زده‌اند. ديگران معمولا حول و حوش اين ساعت دارند صبحانه مي‌خورند. در شهر، در تمام روز، يک تصوير آرام و روان از زندگي مي‌بيني. زندگي درست به همان ميزان لازم و نه بيشتر جاري است. مثل زاينده‌رود. کسي نمي‌دود، کسي پريشان و مضطرب و مستأصل نيست. کمتر صحنه‌هاي دعوا و پرخاش مي‌بيني. کمتر خلق‌الله يقه هم را پاره ميکنند. کاسب‌ها، به جز سوپري‌ها و کله‌پزها و نانواها، تازه 10-9 کرکره مغازه را به آرامي بالا مي‌دهند. بالاشهر و پايين‌شهر (در تعبير بومي: اين‌ور آب و آن‌ور آب)اش آن‌قدرها توفير ندارد. خبري از مسجدهاي مجلل نيست. خبري از مدارس غيرانتفاعي بزرگ نيست. هنوز مدارس دولتي اکثريت دارند. رقابت بين آن چند مدرسه غيرانتفاعي مشهور هم کمابيش فقط علمي است. اصفهان کمتر از 10 سالن سينما دارد، در عوض 2 تا گروه تئاتر دارد که سال‌هاست در حال تکرار خودند و جالب آنکه هنوز هم مشتري دارند؛ يکي گروه اکليلي يا همان آقاي گرفتار و ديگري هم گروه آقارشيد و هر 2 گروه هم فقط نمايش‌هاي طنز اجرا ميکنند (نمايش، نه تئاتر). در اصفهان رستوران رفتن خانوادگی فرهنگ نيست، مگر در بين برخي از نسل جوان. در عوض مردم بویژه پنجشنبه، جمعه‌ها ديگ غذا و سماور و قوري را برمي‌دارند و فنجان و کاسه و بشقاب و قاشق و چنگال را مي‌ريزند توي يک سبد و حصير را ميزنند زير بغل و مي‌روند کنار آب، در پارک‌هاي ساحل زاينده‌رود نهار و شام‌شان را مي‌خورند، و هم آنجا هم زير سايه درختان خواب بعدازظهرشان را مي‌روند، و همانجا هم بازي‌شان را ميکنند و عصر يا آخرشب بساط را جمع ميکنند و برمي‌‌گردند خانه. به همین سادگی. در اصفهان 3-2 تايي موزه هست، ولي موزه رفتن فقط براي گردشگران خارجي يا مسافران شهرهاي ديگر و دانش‌آموزان مدارس معنا دارد، نه عامه مردم خود شهر. کمااينکه از مردم شهر معمولاً کمتر کسي به قصد تماشا به ابنيه تاريخي مي‌رود. اصفهاني‌ها با آثار تاريخي شهرشان و در آنها زندگی ميکنند. از روي سي‌وسه‌پل رد مي‌شوند، چون مسيرشان است. در مسجد جامع نماز مي‌خوانند، چون مسجد محله‌شان است. ظهر جمعه به ميدان امام مي‌روند، چون نمازجمعه آنجا خوانده مي‌شود. در مدرسه چهارباغ درس مي‌خوانند، چون حوزه علميه‌شان است و ... آنچه به هنر اصفهان شناخته مي‌شود در زندگی مردم آن شهر کاربرد دارد. لوکس نيست. تجمل نيست. شیء موزه‌اي نيست. جز چند خيابان مرکز شهر، آنهم نه هر روز و هر ساعت، در ديگر نقاط شهر ترافيک (هنوز) چندان معنا ندارد و تعداد مردهايي که ظهر مي‌آيند خانه و نهارشان را مي‌خورند و بعد احياناً سر کارشان برمي‌‌گردند، زيادتر است. اصفهان با همه عظمت و بزرگي‌اش، شهر کوچکي است. با کمتر از 10تا بنر و تابلو مي‌توان کل شهر را از يک مراسم باخبر کرد. توي کوچه و خيابان خيلي‌‌ها باهم سلام‌عليک ميکنند. يعني هم را مي‌شناسند و. . . .
تهران اما از 6-5 صبح بيدار است. 6 صبح صف اتوبوس‌ها تشکيل شده و 8-7 ترافيک صبحگاهي است. همه از همان خروس‌خوان دارند مي‌دوند و توي پياده‌روهاي مملو از جمعيت همه عجله دارند، انگار که عمري است دويده‌اند و نرسيده‌اند. به هم تنه ميزنند. از هم جلو ميزنند. توي خيابان‌ها هم ترافيک معمولاً سنگين است و طاقت‌فرسا. همه عصباني‌‌اند. همه غر ميزنند. همه فحش مي‌دهند. همه اعصاب‌شان خرد است. اين است که به کمترين بهانه باهم دست به يقه مي‌شوند. سر جاي پارک يا سبقت از هم يا حتی بد نگاه‌کردن! به هم مي‌پرند. بسيار مي‌شود که هفته‌ها روز و شب در خيابان راه مي‌روي و يک‌نفر پيدا نمي‌شود به اسم صدايت کند. يک نفر نيست که بشناسدت، که با صداي بلند بخواندت. همه از کنار هم مي‌‌گذرند. همه باهم غريبه‌اند و تو در شهر گمي و در اين گم‌بودن، آزادي هرکار دلت ميخواهد بکني. براي همین تهران شهر آزادي‌هاست و اين را مهاجران و دانشجويان شهرستاني بویژه دختران خوابگاهي بيشتر و بهتر درک ميکنند. خبري از نظارت نيست. کسي، چشم آشنايي نمي‌پايدت. خبري از خط‌کش و بازپرسي نيست. خبري از رسم و رسوم و سنت نيست. آلود‌گي هوا همه را کلافه کرده. بازار از صبح تا شب يکسره باز است و پرمشتري. مردم هر از چندگاه به‌جاي غذاي منزل غذاي بيرون مي‌خورند. ديدن آدم‌هاي مشهور، ستاره‌هاي فوتبال، هنرپيشه‌هاي سينما و تلويزيون، سياستمداران و مسؤولان کشوري، اساتيد برجسته و نويسند‌گان صاحبنام، مجريان تلويزيون و ... يک امر نسبتاً معمولي و عادي است. چندين سالن سينما فعال است. چندين تالار نمايش، تئاترهاي حرفه‌اي روي پرده مي‌برند و کمتر هم طنز. هزار فرقه و دين و دسته و انشعاب در بين دينداران است. چندين مدرسه درندشت و صاحبنام و صاحب‌پول عمدتاً با رويکردهاي سختگيرانه و خرافي در مذهب ظاهر، با امکانات عجيب و غريب مشغول کارند. تفاوت بالاشهر و پايين‌شهر (شمال و جنوب) کاملاً فاحش است. ماشين‌هاي مدل بالا، برج‌هاي سر به فلک‌کشيده و رستوران‌هاي مجلل فراوان است. تهران، موزه هنرهاي معاصر دارد، گالري نقاشي و مجسمه دارد، کنسرت‌هاي موسيقي دارد، اکران فيلم مستند دارد، بازار کتاب دارد و خيلي چيزهاي ديگر که ديگران ندارند و نيازي هم به داشتن‌‌شان ندارند. فکر و خيال خارج رفتن براي کار، براي ادامه درس، براي تفريح و خوشگذراني، در تهران بيشتر است. تنوع‌‌طلبي در خوراک و پوشاک بيشتر است. «مارک» و «مُد» بيشتر معني مي‌‌دهد و اهميت دارد؛ بویژه مارک‌‌هاي خارجي و مشهور. تب پديده‌‌هاي ارتباطي و ديجيتالي مثل وبلاگ و فيس‌‌بوک و ... داغ‌‌تر است. آنچه به اسم روشنفکري مي‌‌شناسيم و اخلاق و رفتار و دغدغه‌‌هاي متناظرش تنها در تهران مجال بروز مي‌‌يابد. بازار و رقابت در تهران معني ديگري دارد. اساساً رقابت و ريسک در معناي مدرنش که يکسره با نمونه‌‌هاي مشابه سنتي‌‌اش متفاوت است، در تهران معني دارد. تقاضا و عرضه هم در معناي جديد و وسيعش خاص تهران است. تهران بيش از ديگران نياز به رسانه مستقل دارد و از جمله به روزنامه و راديو و تلويزیون خاص خود. تهران به «همشهري» نياز دارد و تنها در تهران است که همشهري مي‌‌تواند (و بايد) نيازمندي‌‌هایش بالاي 150 صفحه باشد و ظهرنشده روي دکه‌‌ها تمام شده باشد.
تهران دروازه غرب است براي ايران. دروازه زندگی مدرن و غربي. دروازه مصرف و رفاه. در تهران سبک زندگی مدرن کمابيش معني دارد. تعامل با دنياي ديگر معني دارد. تهران با فاصله‌‌اي بسيار، نزديک‌‌ترين شهر ايران است به مفهوم شهر صنعتي و شهر مدرن، شهر مرفه و مجلل.
روشن است که منظورم از تهران در اين‌‌جا عمدتاً آن قشرهايي از شهروندانش است که نمايان‌ترند براي اين مفهوم‌‌سازي. يعني مناطق متوسط و بالاي شهر بویژه طبقه متوسط. به ديگر سخن در اين معنا مناطق متوسط و بالايي تهران، «تهران»ترند. اساساً در تهران است که طبقه متوسط شهري معني دارد و آنچه احياناً در مناطق مرفه‌‌نشين برخي کلانشهرهاي ديگر شاهديم، عمدتاً چيزي بيش از يک تابلوي کپي‌‌شده و يک دست‌‌خط با سرمشق تهراني نيست.
اين تفاوت‌‌هاي فراوان و بسياري موارد ديگر، تهران و اهالي‌‌اش را ـ حداقل اهالي متعلق به طبقات متوسط و بالا را ـ يکسره با ديگر ايرانيان متفاوت کرده. طبقه متوسط تهران‌‌نشين ذائقه و مدل زندگی و سليقه ديگري دارد. از يکسري چيزهاي ديگر لذت ميبرد. به يکسري چيزهاي ديگر علاقه دارد. اوقات فراغت معني متفاوتي دارد برايش و آن را جور ديگري مي‌‌گذراند. هنر را جور ديگری مي‌‌شناسد و ميخواهد (به همین دليل رفتار او در مقابل فيلمي چون درباره الي، چنانکه ذکر شد، متفاوت است با ديگران. چون اين فيلم و بسياري فيلم‌‌هاي مشابه ديگر، براي او ساخته شدهاند و اوست که مي‌‌تواند با آنها رابطه برقرار کند). از دين و دينداري کمابيش فهم متفاوتي دارد و به‌‌تبع رفتار ديني‌‌اش فرق ميکند. خدا را جور ديگر مي‌‌شناسد. زيستن را جور ديگر مي‌‌فهمد. در مجالس و میهماني‌‌هایش جور ديگر لباس مي‌‌پوشد و غذا مي‌‌خورد و مدهایش با فاصله زماني معني‌‌داري به شهرستان‌ها مي‌‌رسد و اصلاً همین مفهوم رايج «شهرستاني» خود بخوبي گوياست. شهرستاني يعني غيرتهراني. يعني يک تهران است و يک غير آن، که چندان فرقي نمي‌‌کند شهر بزرگ باشد يا روستاي کوچک. چون همه در اين مخاطب و پيرو تهران بودن در حد توان خود مشترکند. اين طبقه متوسط تهراني، سالياني است که در سکوت و با روندي آرام دارد خودش را مي‌‌شناسد. دارد خودش را متمايز ميکند. دارد خودش را مي‌‌نماياند. به ديگران و بویژه به حکومت و مي‌‌گويد که ما هستيم! ما را ببين! حتی چندسالي است براي خودش صاحب رسانه شده است. جوان شمال‌‌شهري‌‌اش «چلچراغ» را دارد و جوان مذهبي‌‌اش «همشهري جوان» را و زن خانه‌‌دارش «زندگی ايده‌‌آل» و «منزل» را و خيلي مجله‌‌هاي ديگر که فقط تهران، فقط طبقه متوسط تهراني، گروه هدف مخاطب‌‌شان است (چه خودشان اذعان بکنند، چه نکنند.) و انتخابات دهم يکي از مهم‌‌ترين بزنگاه‌‌ها و فرصت‌‌هايي بود که اين قشر يافت براي ابراز خود و قدرت‌‌نمايي خود.
از اين روست که موسوي در تهران رأي بيشتري دارد. چون اين ذائقه اساساً نمي‌‌تواند (دقت کنيد؛ نمي‌‌تواند، نه تنها نمي‌‌خواهد) که مانند احمدي‌‌نژاد را انتخاب کند. چون به درستي او را يک مانع و يک مزاحم مي‌‌پندارد براي خود و اين چندان ربطي به خط و ربط هاي معمول سياسي و مذهبي هم ندارد اصلاً تنها تهران و شمال تهران است که معترض است، و ريسک و هزينه به خيابان آمدن و اعتراض‌‌کردن را مي‌‌پذيرد، و شب‌‌ها، هنوز هم حتی، روي پشت‌‌بام الله‌اکبر مي‌‌گويد. اما اين قشر با همه کثرت‌‌شان در برابر آن اکثريت ديگر ايران طبعاً هنوز اقليتند و اين واقعيتي است که به دلايلي از جمله اعتماد فراوان و ناگزيرشان به رسانه‌‌ها، رسانه‌‌هايي که خودشان ساخته‌‌اند يا مديريت ميکنند، گويا نمي‌‌توانند و نمي‌‌خواهند باور کنند ولي اين واقعيت است. تهران، ايران نيست. گرچه در هر شهر و روستا مقلدان و هواخواهان و شيفتگاني
داشته باشد.
به گمان من، روي ديگر ماجرا اين است که اين قشر، گرچه اين روزها سرخورده است و کمي هم مأيوس، اما ديري نمي‌‌پايد که به خود خواهد آمد و به مانور قدرتي که شايد براي اولين‌‌بار در اين انتخابات از خود به نمايش گذاشت، خواهد باليد و روي آن حساب خواهد کرد.
-------------------------------------
«نیمکت» جایی است برای ارائه دیدگاه‌های موافق و مخالف درباره موضوعات روز و مطالب منتشره در آن لزوماً ديدگاه روزنامه نيست. علاقه‌مندان می‌توانند مطالب و آرای خود را در قالب یادداشت به ایمیل info@vatanemrooz.ir یا نمابر 88512034 ارسال کنند. ارسال نظر
پربیننده